# Fine (bitheolaíocht)

San aicmiú bitheolaíoch, tá **an fhine** (Laidin: *familia-ae*) ar cheann de na hocht ranganna tacsanomaíochta móra; agus tá sí rangaithe idir ord agus géineas. Is féidir an fhine a roinnt i bhfo-fhinte, céimeanna idirmheánacha os cionn chéim na ghéinis. I dteanga an phobailn, féadfar fine a ainmniú i ndiaidh ceann dá chomhaltaí coitianta; mar shampla, baineann na gallchnónna agus na crainn hicearaí leis an bhfine Juglandaceae, mar is fearr aithne orthu fine na ngallchnónna.

Cad a dhéanann nó nach mbaineann le fine-nó cé acu ba cheart nó nár cheart fine a bhfuil cur síos uirthihe a aithint ar chor ar bith - bíonn ar tacsanomaithe atá ag cleachtadh a ngairme tabhairt faon ghnó seo. Níl aon rialacha crua ann le haghaidh fine a thuairisciú nó a aithint, nó aon tacsóin. Is glacann tacsanomaithe dearcthaí difriúla go minic faoi tacsón a thuairisciú agus a aithing, agus d'fhéadfadh nach mbeadh aon chomhdhearcadh leathan ar fud an phobail eolaíochta ar feadh tamall. Glactar le roinnt tacsón a bhfuil cuntas orthu go forleathan agus go tapa, ach cuid eile go hannamhis annamh nó fiú in aon chor; is minic go gcuireann foilsitheoireacht sonra nua agus tuairim nua ar chumas oiriúnuithe agus comhaontú le himeacht ama.

## Ainmníocht

Tá ainmniú na bhfinte á gcódú ag cóid idirnáisiúnta éagsúla.

In ainmníocht fhungasach, algach agus luibheolaíoch, críochnaíonn ainmneacha na bhfinte de chuid na bplandaí, na bhfungas agus na n-algaí leis an iarmhír "-aceae", cé is moite de líon beag ainmneacha stairiúla ach a úsáidtear go forleathan lena n-áirítear Compositae agus Gramineae.
In ainmníocht zó-eolaíochta, críochnaíonn ainmneacha na bhfinte leis an iarmhír "-idae".

## Stair

Baineadh úsáid as an téarma tacsanomaíoch *familia* de chéaduair ag an luibheoir Francach Pierre Magnol sa bhliain 1689 san fhoilseachán *Prodromus historiae generalis plantarum, in quo familiae plantarum per tabulas disponuntur.* [Réamhtheachtaí ar stair ghinearálta plandaí, ina socraítear finte na bplandaí i dtáblaí], nuair a thug sé *familiae* (finte) ar na seachtó ghrúpa plandaí a d'aithin sé sna táblaí. Ní raibh an coincheap 'rang' socraíodh ag an am sin go fóill, agus sa réamhrá leis an Prodromus dúirt Magnol, go raibh sé i gceist aige ná na finte a aontú ina *genera* (géinis) níos mó, rud atá neamhchosúil leis an gcaoi a úsáidtear an téarma inniu.

An córas rangaithe a úsáideann bitheolaithe an lae inniu, ba é an bitheolaí Suallanach, Carolus Linnaeus (1707-78), a bhunaigh é. D'úsáid Linnaeus an focal *familia* ina *Philosophia botanica* (1751), chun príomhghrúpaí na bplandaí a chuir in iúl: crainn, luibheanna, raithní, pailmeacha, agus mar sin de. Bhain sé úsáid as an téarma seo ach amháin i roinn mhoirfeolaíoch an leabhair, ag plé orgán fásúil agus giniúnach plandaí.

Ina dhiaidh sin, i bhfoilseacháin luibheolaíocha na Fraince, ó *Familles naturelles des plantes* (1763) le Michel Adanson go dtí deireadh an 19ú haois, baineadh úsáid as an focal *famille* mar chomhionann na Fraincise do *ordo* na Laidine (nó *ordo naturalis*). I saothair na naoú haois déag, mar shampla *Prodromus* de chuid Augustin Pyramus de Candolle agus *Genera Plantarum* de chuid George Bentham agus Joseph Dalton Hooker, baineadh úsáid as an bhfocal *ordo*don téarma *familia* (fine) mar a thugtar uirthi sa lá atá inniu ann.

San zó-eolaíocht, thug Pierre André Latreille *familia* (fine) mar 'rang' idirmheánach idir 'ord' agus 'géineas' ina *Précis des caractères génériques des insectes, disposés dans un ordre naturel* (1796). chuid précis des caractères génériques des insectes, disposes dans un ordre naturel (1796). Bhain sé úsáid as *familiae* nó *finte* (níor ainmníodh cuid acu) i roinnt ach ní i gcomhair na n-ord "feithidí" go léir (a chuimsigh, ansin, na hartrapóid go léir).

## Úsáidí

Is féidir leas a bhaint as an fhine le haghaidh staidéir éabhlóidigh, phailé-ointeolaigh agus ghéinitigh a dhéanamh, toisc go bhfuil siad níos cobhsaí ná na leibhéil tacanomaíochta níos ísle, mar shampla géinis agus speicis.

## Féach freisin

* Córasaíocht; rangú orgánach i seicheamh cliarlathach grúpaí a chuireann béim ar a n-idirghaolta toimhdithe éabhlóideacha.
* Cládaistíocht; córas rangaithe ainmhithe is plandaí ina rangaítear na horgánaigh de réir a gcosúlachtaí mar thoradh ar phórú le déanaí ó chomhshinsear.
* Fíligineacht; staidéar a dhéanamh ar an ghaolmhaireacht éabhlóideach i measc grúpaí éagsúla orgánaigh.
* Tacsanomaíocht; an eolaíocht le haghaidh grúpaí d'orgánaigh bhitheolaíocha a shainiú agus a ainmniú ar bhonn tréithe comhroinnte.
* Aicmiú na víreas; an próiseas le haghaidh víreas a ainmniú agus iad a chur isteach i gcóras tacsanomaíoch.
* Liosta d'fhinte Anúracha
* Liosta d'fhinte na dTestudines
* Liosta d'fhinte na n-iasc
* Liosta d'fhinte na ndamhán alla

## Leabharliosta

* An Domhan Beo le C.N.Ó Ceallacháin, An Chéad Chló 1976, Rialtas na hÉireann.
* "Family Nomenclature"  (15 January 1895). *Bulletin of the Torrey Botanical Club* **22** (1): 1–25. doi:10.2307/2485402. JSTOR 2485402.
* "Indicis Nominum Familiarum Angiospermarum Prodromus"  (January 1958). *Taxon* **7** (1): 1–35. doi:10.2307/1216226. JSTOR 1216226.
* "Indicis Nominum Familiarum Angiospermarum Prodromus: Additamenta et Corrigenda I"  (August 1958). *Taxon* **7** (6): 158–163. doi:10.2307/1217503. JSTOR 1217503.
* "International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants" (2012). Cartlannaíodh an bunleathanach ar 7 Márta 2021. Dáta rochtana: 27 Aibreán 2018.

## Tagairtí