Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 6e iuw

De **6e iuw** of **sechsde iuw** rûn fan 1 jannewaris 501 oant 31 desimber 600.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | 506 | 507 | 508 | 509 | 510 |
| 511 | 512 | 513 | 514 | 515 | 516 | 517 | 518 | 519 | 520 |
| 521 | 522 | 523 | 524 | 525 | 526 | 527 | 528 | 529 | 530 |
| 531 | 532 | 533 | 534 | 535 | 536 | 537 | 538 | 539 | 540 |
| 541 | 542 | 543 | 544 | 545 | 546 | 547 | 548 | 549 | 550 |
| 551 | 552 | 553 | 554 | 555 | 556 | 557 | 558 | 559 | 560 |
| 561 | 562 | 563 | 564 | 565 | 566 | 567 | 568 | 569 | 570 |
| 571 | 572 | 573 | 574 | 575 | 576 | 577 | 578 | 579 | 580 |
| 581 | 582 | 583 | 584 | 585 | 586 | 587 | 588 | 589 | 590 |
| 591 | 592 | 593 | 594 | 595 | 596 | 597 | 598 | 599 | 600 |

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 6th century fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Oeigoeren

*Oeigoersk famke*
De **Oeigoeren** binne in Turksk folk út it Sineeske autonome gebiet Sinkiang (Xinjiang). Mei sa'n 8,82 miljoen (2003) minsken foarmje de Oeigoeren 45 % fan de befolking fan dit gebiet. Harren taal, it Oeigoersk, heart ta de Turkske talen.

## Unôfhinklik

In oersicht fan de ferskillende ûnôfhinklike Oeigoerske kanaten en republiken troch de iuwen:

| Perioade | Oeigoerske kanaten/republiken | Haadstêd |
| --- | --- | --- |
| 745 - 840 | Orhun-Kanaat | Karabalgasun |
| 870 - 1036 | Kansoe-Kanaat (no provinsje Gansu yn Sina) | - |
| 850 - 1275 | Idikut-Kanaat (grutte dielen fan it tsjintwurdige Sinkiang) | Ordubalik |
| 870 - 1212 | Kanaat fan de Karachaniden (stifte troch de Karluken en Oeigoeren | Kasjgar |
| 1514 - 1678 | Saidia-Kanaat | Yarkand |
| - | ferskillende selsstannige regio's ûnder de Hodja's nei de earste Mantsjoe-Sineeske ynfallen yn East-Turkestan | - |
| 1866 - 1877 | Keninkryk Kasjgaarje (ûnder kriichshear Yakub Beg) | Turfan / Turpan |
| 12 nov. 1933 - 1934 | Earste Republyk East-Turkestan (gefolch fan in folksopstân tsjin de Sineeske oerheid) | - |
| 12/11/1944 - 20/10/1949 | Twadde Republyk East-Turkestan (stipe troch de Sovjetuny) | - |
# Oktober

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Oktober** | >> |
| mo | ti | wo | to | fr | so | si |
|  |  |  | 01 | 02 | 03 | 04 |
| 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| **2026** |

**Oktober** is de tsiende moanne yn it jier, foar de Gregoriaanske kalinder, en hat 31 dagen. De namme komt fan "Octo", Latynsk foar "acht", om't it eartiids de achtste moanne wie. In oare namme foar oktober is "Wynmoanne".

### Sjoch ek

* Moannen: Jannewaris, Febrewaris, Maart, April, Maaie, Juny, July, Augustus, Septimber, *Oktober*, Novimber, Desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory October fan Wikimedia Commons.
  |
# Prostitúsje

Prostituee mei klant, Amsterdam
Prostituee op strjitte
In **prostituee** of **hoer** is in persoan, meastentiids fan it froulik geslacht, dy't seks hat om it jild. **Prostitúsje** (of **huorkerij**) wurdt somtiden ek wol it "âldste wurk op 'e wrâld" neamd. Der wienen ferhalen fan yn hast eltse kultuer.

Oer in hoer wurdt der wol ris sein; *hja hat in winkel ûnder de skelk* of *nei de froulju reizigje* (seks hawwe mei in prostituee). Guon fan de froulju yn de prostitúsje rinne op 'e dyk sykjende nei kunden, of wurkje yn in gebou mei de namme bordeel (rinhûs). Harren baas (de persoan dêr't hja foar wurkje en wa it jild kriget) is in 'madame' (as hja froulik is) of in 'poaier' (by in manlik persoan). De stêden Amsterdam en Hamburch binne troch harren "reade ljocht distrikt" (in part fan de stêd dêr't prostitúsje legaal is) wiidferneamd.

In soad lannen hawwe wetten oangeande prostitúsje. Guon lannen hawwe de prostitúsje ferbean. Prostitúsje bard oeral op de wrâld.

Der binne ek manlike prostituees; manlju dy't mei oare manlju of froulju seks hawwe. Manlike prostituees mei froulju as klanten wurde meastentiids *gigolo* neamd.

## Prostitúsje yn de literatuer

### Nederlânske literatuer

* Ferskate wurken fan Neel Doff
* *Rood paleis* (F. Bordewijk, 1936)
* *Hoerenlopen* (Boudewijn van Houten, 1977)
* *Hoeren* (Ischa Meijer, 1979)
* *Het verrotte leven van Floortje Bloem* (Yvonne Keuls, 1982)
* *Vals licht* (Joost Zwagerman, 1991)
* *Blauw is bitter* (Dirk Bracke, 1994)
* *Lelieblank, scharlakenrood* (Michel Faber, 2003; oer prostitúsje yn Fiktoriaansk Ingelân)
* *De asielzoeker* (Arnon Grunberg, 2003)
* *Zonder moeder* (Karina Schaapman, 2004)
* *Elf minuten* (Paulo Coelho, 2004)
* *Loverboys* (Helen Vreeswijk, 2005)
* *Tegengif* (Judith Visser, 2006)
* *Echte mannen eten geen kaas* (Maria Mosterd, 2008)

### Yn oare talen

* *Die Insel des zweiten Gesichts* (Albert Vigoleis Thelen, 1953
* *The Happy Hooker: My Own Story* (Xaviera Hollander, 1971)

## Yn lieten

* *The House of the Rising Sun* (Dolly Parton, The Animals, oaren)
* '*t Rode Licht* (André Hazes)
* *Roxanne* (The Police)

## Keppeling om utens

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Prostitution fan Wikimedia Commons.
  |

* Webstee mei ynformaasje oer de Reeperbahn
* Amsterdamse keur út 1413
* Emansipaasje en prostitúsje
* "'Loverboys' of modern pooierschap in Amsterdam", troch Frank Bovenkerk, Marion van San, Miranda Boone, Tim Boekhout van Solinge en Dirk J. Korf
* "Slavenhandel op de Wallen" artikel fan Ruth Hopkins yn it NRC Handelsblad fan 01-10-2005
* Korpsmonitor 2003
* Korpsmonitor 2004
* Plan van Aanpak Ordening & Bescherming Prostitutiesector - Oanfoljende maatregels foar it berikken fan de doelstellingen by it opheffen fan it algemien bordeelferbod
* Fjirde rapportaazje fan de nasjonaal rapporteur minskehannell
# Synonym

Dizze side giet oer **it taalkundige begryp synonym**. Foar oare betsjuttings, sjoch: synonym (betsjuttingsside).
In **synonym** fan in wurd yn in taal is in oar wurd yn deselde taal mei min of temear deselde betsjutting. Dit ferskynsel wurdt **synonymy** neamd.

Foarbylden fan (gedieltlike) synonimen yn it Frysk binne:

* fet – smoar
* auto – wein
* douche – stoartbad
* tomspiker – punêze

It doel fan in thesaurus is it beskikber stellen fan in list mei lykaardige of besibbe wurden. Dat binne gauris synonimen.

## Komôf en betsjuttingsskieding'

Oarspronklik hie elk wurd syn eigen spesifike betsjutting. Synonimen ûntsteane dan ek ynearsten folslein los fan elkoar. Se kinne dêrnei yn it algemiene taalgebrûk yn fergelykbere konteksten foarkomme, en sadwaande útwikselber wurde. Yn de evolúsje fan it taalgebrûk kinne dêrnei beide synonimen ûngefear like gongber bliuwe, of it iene synonym kin it tsjin it oare ôflizze. Dat lêste komt it faakst foar omt folsleine synonimen yn in taal krekt besjoen oerstallich binne.

Synonimen kommme faak fuort út kontakt tusken en it mingen fan folksgroepen of talen (troch lienwurden). Aldere lienwurden wurd trochstrings troch nije ferkrongen

## Brûken

Synonime wurden, sinnen, útdrukkings binne net sûnder mear útwikselber yn deselde kontekst. Trochstrings dominearret ien fan de synonimen yn it idoame fan in taal of in regio binnen in taalgebiet. Yn de rin fan de tiden kinne dêryn ferskowings komme, en sa ûntstiet in ferskil yn belibbing.
Ofhinklik fan it taalgefoel en de ûntwikkeling ûnderfine minsken bepaalde synonimen dus al as net hielendal identyk kwa betsjutting. Bepaalde leksikografen fine dêrom dat gjin inkel synonym foar hûndert persint deselde betsjutting hat as in oar wurd (besjoen yn it ljocht fan sosjale lagen en harren taalgebrûk), omdat etymology, ortografy, foanetyk, ambiguïteiten, konnotaasje ensafuorthinne se unyk meitsje. Mar om praktyske redenen brûke in soad minsken se dochs troch elkoar.

De oarspronklike reden foar it ferskil yn betsjutting ferdwynt nei lange tiid faak út it ûnthâld. Sa identifisearje folken har faak mei de nammen dy’t histoarysk oan earder libbende folen jûn waarden, ek al is dy sibskip hast net oan te toanen.

Synonimen binne ek gauris in boarne foar eufemismes.
Fryske synonimen binne neist it Frysk Wurdboek ek te finen yn Frysk Puzelwurdboekpuzelwurdboeken.

## Sjoch ek

* Ekwivalint (taalkunde)
* Homonym
* Hyponym
* Hyperonym
* Taalkunde

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Lucht

**Lucht** is it mingsel fan gassen yn de ûnderste lage fan de atmosfear. Libbene dieren en minsken azemje lucht yn; planten azemje drekt mei de lucht dy't harren rekket.

## Gearstalling

De lucht op ierde bestiet foar sa'n 78 fol.-% út stikstofgas en 21 fol.-% út soerstofgas. Njonken dat (oerbliuwende 1 vol.-%) hat lucht spoaren fan edelgassen, in sterk wikseljende poarsje wetterdamp (0,7 vol.-%), en koalsoergashalte, dat ek bot wikselje kin. Yn de bûtenlucht wie it persintaazje koolstofdiokside (of koalsoergas) ûnfear 0,03 vol.-%, yn in wenning kin dit, at der stookt of itensean wurdtfolle heger wêze. Sûnt de yndustriële revolúsje is de konsintraasje tanaam fan likernôch 0,03 fol.-% nei wilens mear as 0,04 fol.-% (ûngefear 401 ppmv). Dat hat laat ta it fersterkjen fan it broeikaseffekt op ierde.

De gearstalling fan de lucht ferskilt mei de hichte. Meidat stikstof (massagetal 14) lichter is as soerstof (massagetal 16) is der op gruttere hichte safolle soerstof net.
# 1312

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 9e | 10e | 11e | 12e | 13e | 14e iuw | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e |
| Jierren: | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 1312 *MCCCXII*  |
| Ab urbe condita | 2065 |
| Armeenske kalinder | 761
*ԹՎ ՉԿԱ* |
| Etiopyske kalinder | 1304 – 1305 |
| Hebriuwske kalinder | 5072 – 5073 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1367 – 1368 |
| - *Shaka Samvat* | 1234 – 1235 |
| - *Kali Yuga* | 4413 – 4414 |
| Iraanske kalinder | 690 – 691 |
| Islamityske kalinder | 712 – 712 |
| Juliaanske kalinder   | 1312 *MCCCXII*  |
| Sineeske kalinder | 4008 – 4009
戊亥 – 己子 |

**1312** is in skrikkeljier dat begjint mei in sneon. (*Juliaanske kalinder foar 1312.*)

## Foarfallen

* 22 maart - Paus Klemins V heft de Oarder fan de Timpeliers op.
* *sûnder datum* - Goedereede, op it eilân Goeree, kriget stedsrjochten.

## Berne

* 13 novimber - kening Edwert III fan Ingelân († 1377)

## Ferstoarn

* 17 oktober - hartoch Jan II fan Brabân (\* 1275)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 | 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 |
| Iuwen: | 9e | 10e | 11e | 12e | 13e | 14e iuw | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1312 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 268

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e iuw | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e |
| Jierren: | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 | 270 | 271 | 272 | 273 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 268 *CCLXVIII*  |
| Ab urbe condita | 1021 |
| Etiopyske kalinder | 260 – 261 |
| Hebriuwske kalinder | 4028 – 4029 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 323 – 324 |
| - *Shaka Samvat* | 190 – 191 |
| - *Kali Yuga* | 3369 – 3370 |
| Juliaanske kalinder   | 268 *CCLXVIII*  |
| Sineeske kalinder | 2964 – 2965
甲亥 – 乙子 |

**268** is in skrikkeljier dat begjint mei in woansdei. (*Juliaanske kalinder foar 268.*)

## Foarfallen

Keizer Gallienus syn harsens
* Slach by Naissus tusken de Romeinen en de Goaten, wûn troch de Romeinen.
* Slach by Milaan tusken twa Romeinske legers.
* Klaudius Gothicus folget Gallienus op as keizer.
* De Allemannen kringe Itaalje yn.
* Slach by de Gardamar tusken de Allemannen en de Romeinen, wûn troch de Romeinen.

## Berne

## Ferstoarn

* Gallienus, Romeinske keizer, sneuvelet tsjin tsjin-keizer Aureolus.
* Dionysius, paus fan 259 oant 268.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 | 270 | 271 | 272 | 273 |
| Iuwen: | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e iuw | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 268 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1677

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |
| Jierren: | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1677 *MDCLXXVII*  |
| Ab urbe condita | 2430 |
| Armeenske kalinder | 1126
*ԹՎ ՌՃԻԶ* |
| Etiopyske kalinder | 1669 – 1670 |
| Hebriuwske kalinder | 5437 – 5438 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1732 – 1733 |
| - *Shaka Samvat* | 1599 – 1600 |
| - *Kali Yuga* | 4778 – 4779 |
| Iraanske kalinder | 1055 – 1056 |
| Islamityske kalinder | 1088 – 1088 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 10 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4373 – 4374
癸辰 – 甲巳 |

**1677** is in gewoan jier dat begjint mei in freed. (*Gregoriaanske kalinder foar 1677.*)

## Foarfallen

* 11 april - De Slach by Kassel of Slach oan de Penebeek draait út op in Frânske oerwinning. It gefolch is dat in gedielte fan Flaanderen by Frankryk komt (Sint-Omaars, Kassel, Belle, Ieper).
* 21 septimber - Jan van der Heijden en syn broer krije oktroai op in brânspuit dy't sûnder ûnderbrekking wetter leverje kin.

## Berne

* 4 febrewaris: Johann Ludwig Bach, Dútske komponist († 1731)

## Ferstoarn

* 18 jannewaris - Jan van Riebeeck, stifter fan de earste Jeropeeske koloanje yn Súd-Afrika
* 21 febrewaris - Baruch de Spinoza, Nederlânsk filosoof
* 30 july - Fabian fan Fersen, Sweedsk militêr en steatsman (\* 1626)
* 9 novimber - Aernout van der Neer, Nederlânske skilder (\* 1603)
* 12 desimber - Jacob Binckes, Frysk seeheld (\* 1637)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1677 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1778

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |
| Jierren: | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1778 *MDCCLXXVIII*  |
| Ab urbe condita | 2531 |
| Armeenske kalinder | 1227
*ԹՎ ՌՄԻԷ* |
| Etiopyske kalinder | 1770 – 1771 |
| Hebriuwske kalinder | 5538 – 5539 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1833 – 1834 |
| - *Shaka Samvat* | 1700 – 1701 |
| - *Kali Yuga* | 4879 – 4880 |
| Iraanske kalinder | 1156 – 1157 |
| Islamityske kalinder | 1192 – 1192 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 11 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4474 – 4475
甲酉 – 乙戌 |

**1778** is in gewoan jier dat begjint mei in tongersdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1778.*)

## Foarfallen

* 18 jannewaris - De Untdekking fan Hawaï troch de Britske seefarder James Cook
* *sûnder datum* - Alessandro Volta ûntdekt it gas metaan.
* *sûnder datum* - Oprjochting yn Haarlim fan it Teylers museum, no it âldste Nederlânske museum.
* *sûnder datum* - Friedrich Mesmer makket syn pasjinten better troch autosuggestje en hypnoaze.

## Berne

jannewaris
* 3 - Anna Barbara van Meerten-Schilperoort, Nederlânsk skriuwster († 1853)

maart
* 31 - Coenraad Jacob Temminck, Nederlânsk biolooch († 1858)

septimber
* 2 - Loadewyk Napoleon Bonaparte, kening fan Hollân († 1846)

novimber
* 1 - kening Gustaaf IV Adolf fan Sweden († 1837)

## Ferstoarn

* 10 jannewaris - Carolus Linnaeus (Carl von Linné), Sweedsk biolooch (\* 1707)
* 8 febrewaris - Wytze Foppes Dongjuma, Frysk rekkenmaster, ynstrumintmakker en útfiner (\* 1707)
* 26 febrewaris - Douwe Sirtema fan Grovestins, ynfloedryk Frysk jonker (\* 1710)
* 30 maaie - Voltaire (François-Marie Arouet), Frânsk filosoof en skriuwer (\* 1694)
* 2 july - Jean-Jacques Rousseau, Switsersk-Frânsk filosoof, skriuwer en komponist (\* 1712)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1778 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Oerflak

It **oerflak** jout oan hoe grut in 2-diminsjonaal gebiet is. Dit kin it oerflak wêze fan in twadiminsjonale foarm, mar ek dat fan in trijediminsjonale foarm.

De SI-ienheid fan in oerflak is de kante meter, m². Dizze is ôfliede fan de SI-ienheid meter.

## Formules

### Twadiminsjonale figueren

It oerflak fan inkele twadiminsjonale figueren:

* Oerflak fan in fjouwerkant: side × side.
* Oerflak fan in rjochthoek: lingte × breedte.
* Oerflak fan in rút: ½ × earste diagonaal × twadde diagonaal.
* Oerflak fan in trijehoek: ½ × basis × hichte.
	+ It oerflak fan in trijehoek kin ek mei de Formúle fan Heron berekkene wurde.
* Oerflak fan in sirkel: π × striel²

### Trijediminsjonale figueren

It oerflak fan inkele trijediminsjonale figueren:

* Oerflak fan in kubus: 6 × side x side.
* Oerflak fan in balke: 2 × ((l × w) + (l × h) + (w × h)), wêryn l, w en h steane foar de lingte, breedte en hichte fan in balke.
* Oerflak fan in bol: 4 × π × striel²
* Oerflak fan in silinder: 2 × π × r × (h + r), wêryn de r de striel fan de sirkelfoarmige basis is, en h de hichte fan de silinder.
* Oerflak fan in kegel: π × r × (r + √(r² + h²)), wêryn de r de striel fan de sirkelfoarmige basis is, en h de hichte fan de kegel.
# Napoleon Bonaparte

*Napoleon Bonaparte*
**Napoleon Bonaparte** (15 augustus 1769 – 5 maaie 1821) wie in generaal fan de Frânske Revolúsje en wie de liedsman fan Frankryk as Earste Konsul fan de Frânske Republyk fan 11 novimber 1799 oant en mei 18 maaie 1804 en dêrnei as Keizer fan de Frânsen en Kening fan Itaalje ûnder de namme Napoleon I fan 18 maaie 1804 oant 6 april 1814, en noch in kear fan 20 maart oant 22 juny yn 1815. Napoleon wurdt beskôge as in militêr sjeny, en is ferneamd fan it lieden fan in grut tal súksesfolle kampanjes, hoewol't der ek in pear spektakulêre mislearrings tusken sieten.

Napoleon Bonaparte waard berne yn Ajaccio op it eilân Korsika en stamme út in laach fan patrisjers. Hy gong yn it leger en waard op 1785 artilleryluitnant. By it belis fan Toulon ûnderskate er him en waard brigadegeneraal (1794). Yn oktober 1795 krige er opdracht fan de Konvinsje om in royalistyske opstân del te slaan by Parys. Dat die er mei súkses en yn maart 1796 waard er befoardere ta de rang fan oerbefelhawwer fan it leger dat tsjin Itaalje fjochtsje moast. Yn Itaalje helle er grutte súksessen; yn 1797 waard de foar Frankryk geunstige Frede fan Campoformio sletten. In dêrop folgjende ekspedysje fan him tsjin Egypte mislearre lykwols; op 1 augustus 1798 waard de Frânske float by Aboekir troch Nelson ferneatige. By it útbrekken fan de *Twadde Koalisjekriich* kearde Napoleon werom nei Frankryk. Troch de steatsgreep fan 9 novimber 1799 brocht er it Directoire-regear ten fal. Yn de nije regearing waard Napoleon earste konsul foar 10 jier en wie doe feitlik autokraat.

Yn de rin fan krekt mear as 10 jier bemachtige er de kontrôle oar it grutste part fan west en sintraal Jeropa troch oerweldiging en troch ferdraggen te sluten, oant syn nederlaach yn de Slach by Leipzig yn oktober 1813. In pear moanne letter waard er ôfset en finzen set op it eilân Elba. In 10 moanne letter kaam er wer oan de macht, dizze tiid stiet bekend as de Hûndert Dagen. Hy waard úteinlik ferslein yn de Slach by Waterloo yn Belgje op 18 juny 1815. Koart dêrnei waard er opnij finzen naam troch de Ingelsen en waard ferballe nei it eilân Sint-Helena, dêr't er yn 1821 stoarn is.
# Roman

De ferneamde roman *Ulysses* fan James Joyce.
In **roman** (fan it Frânske *roman*) is de oantsjutting foar in grut ferskaat oan fral proazateksten, dy't benammentlik fiktyf fan aard binne en yn 'e regel it koarte ferhaal en de novelle yn lingte oertreffe. Der bestiet gjin algemien akseptearre minimumlingte foar in roman (ta ûnderskie fan in novelle), al wurdt troch in protte literatuerprizen de grins fan 40.000 wurden oanholden. Ek soe in roman breder fan opset wêze en in evenrediger opbou hawwe as in novelle, mar dêr binne withoefolle útsûnderings op te jaan.

## Romansoarten

Der kinne ferskate soarten romans ûnderskieden wurde:

* adolesinteroman of jongfolwoekseneroman
* brieveroman
* deiboekroman
* detektiveroman
* esotearyske roman
* famyljeroman
* fantasyroman
* histoaryske roman
* jeugdroman of jongereinroman
* horrorroman
* kollektive roman
* naturalistyske roman
* neoromantyske roman
* oarlochsroman
* psychologyske roman
* pikareske roman
* kaairoman
* science fiction-roman
* spionaazjeroman
* streekroman
* grafyske roman
* thriller (of skriller)
* takomstroman
* ûntwikkelingsroman

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes*, *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Novels fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Beton

Fask beton wurdt egalisearre mei in trilplaat
**Beton** is in keunstmjittich stiennich materiaal, dat as boumateriaal brûkt wurdt. It moderne beton is gearstald út it bynmiddel semint en út ien of meardere taslachmaterialen lykas sân, gryn of stienslach. Semint hat de eigenskip út te hurdzjen as der wetter oan tafoege wurdt.

Goed beton is in mingsel wêryn de kerlgrutte fan de ferskillende soarten sân en gryn inoar sa oanfolje, dat it mingsel úthurdet ta in stienachtich en duorsum materiaal. Yn tsjinstelling ta bygelyks gips lost it úthurde beton net mear op at it yn oanrekking komt mei wetter.

## Skiednis

Hadrianus syn Pantheon yn Rome is in foarbyld fan Romeinske betonbou
De Egyptners, Babyloanjers, Foenysjers, Griken en Romeinen koenen eartiids de foardielen fan it gebrûk fan (net wapend) beton. De Romeinen brûkten it by de bou fan brêgen en akwadukten. Ek by de bou fan it Kolosseum en it Pantheon war troch de Romeinen beton brûkt. As bynmiddel waard kalk of tras brûkt. Letter rekke dizze betontechnyk iuwen oanien yn ûnbrûk. Pas yn 1756 makke de Brit John Smeaton foar de weropbou fan in fjoertoer gebrûk fan in mingsel fan kalk en klaai. Nei fierdere ferbettering fan dat materiaal yn 1824 en de útfining fan portlânsemint troch de Ingelsman Joseph Aspdin (dy't der patint op krige), waard it gebrûk fan beton op 'en nij ûntdekt. It earste yndustriële bousel fan portlânsemint waard yn 1842 delset.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Concrete fan Wikimedia Commons.
  |