Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sint-Marten (lân)

Dizze side giet oer **it lân Sint-Marten**. Foar oare betsjuttings, sjoch: Sint-Marten.

**Sint Maarten**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Nederlânsk, Ingelsk |
| Haadstêd | Philipsburg |
| Steatsfoarm | lân binnen it Keninkryk fan de Nederlannen |
| Gebiet % wetter | 34 km² -­% |
| Ynwenners (2015) | ± 41.486 |
| Munt | Antiljaanske gûne (ANG) |
| Tiidsône | UTC -4 |
| Lânkoade | SX |
| Ynternet | .sx, .an |
| Tillefoan | 1 721 |

*Sint-Marten*
**Sint-Marten** (offisjeel Nederlânsk: *Sint Maarten*") is in lân binnen it Keninkryk fan de Nederlannen. It foarmet de súdhelte fan it eilân Sint-Marten yn de Karibyske See. Oant 10 oktober 2010 hearde Sint-Marten ta de Nederlânske Antillen. Mei Saba en Sint-Eustasius foarmet it de SSS-eilannen.
# 1674

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |
| Jierren: | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1674 *MDCLXXIV*  |
| Ab urbe condita | 2427 |
| Armeenske kalinder | 1123
*ԹՎ ՌՃԻԳ* |
| Etiopyske kalinder | 1666 – 1667 |
| Hebriuwske kalinder | 5434 – 5435 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1729 – 1730 |
| - *Shaka Samvat* | 1596 – 1597 |
| - *Kali Yuga* | 4775 – 4776 |
| Iraanske kalinder | 1052 – 1053 |
| Islamityske kalinder | 1085 – 1085 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 10 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4370 – 4371
庚丑 – 辛寅 |

**1674** is in gewoan jier dat begjint mei in moandei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1674.*)

## Foarfallen

* 1 augustus - In wynhoas teheisteret de stêd Utert; it skip fan 'e Domtsjerke stoart yn en dêrtroch komt de toer folslein los fan it koar te stean. Ek de Piterstsjerke rekket slim skansearre.
* 11 augustus - Yn 'e Slach by Seneffe (yn Henegouwen) nimt in Steatsk-Spaansk-Dútsk leger ûnder lieding fan steedhâlder Willem III fan Oranje-Nassau it op tsjin 'e Frânsen ûnder Loadewyk II fan Boerbon-Condé.
* septimber - Willem III fan Oranje-Nassau nimt de fêsting yn Grave yn, mar it slagget him net en tsjoch fierder op yn Frankryk.
* septimber - De Steaten-Generaal ferklearje it steedhâlderskip fan Hollân, Seelân, Utert, Oerisel en Gelderlân erflik foar de neiteam fan Willem III fan Oranje-Nassau.

## Berne

* 10 jannewaris - Reinhard Keiser, Dútsk komponist († 1739)
* 24 desimber - Regnerus fan Andringa, Frysk regint († 1754)

## Ferstoarn

* 10 jannewaris - Jacob de Witt, Hollânsk politikus (\* 1589)
* 8 novimber - John Milton, Ingelsk dichter (\* 1608)

## Literatuer

poëzij
* Joost van den Vondel, *Ter Zelver Bruiloft* (oerset yn it Frysk as *De Brulloft fan it Laam*)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1674 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1632

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |
| Jierren: | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1632 *MDCXXXII*  |
| Ab urbe condita | 2385 |
| Armeenske kalinder | 1081
*ԹՎ ՌՁԱ* |
| Etiopyske kalinder | 1624 – 1625 |
| Hebriuwske kalinder | 5392 – 5393 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1687 – 1688 |
| - *Shaka Samvat* | 1554 – 1555 |
| - *Kali Yuga* | 4733 – 4734 |
| Iraanske kalinder | 1010 – 1011 |
| Islamityske kalinder | 1042 – 1042 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 10 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4328 – 4329
戊未 – 己申 |

**1632** is in skrikkeljier dat begjint mei in tongersdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1632.*)

## Foarfallen

* 8 jannewaris - De Leussener Kompanjy wurdt oprjochte troch bewenners fan Swol en Kampen om it benammen út heechfeanmoerassen besteande gebiet benoarden Leusen, eigendom fan de Marke fan Leusen, te ûntginnen.
* 16 jannewaris - De Noardfryske stêd Rungholt op it Waadeilân Strân ferdwynt ûnder de weagen by de Sint-Marsellusfloed ("Grutte Mandraeke", "grutte ferdrinking fan minsken").
* 2 juny - By de Limburchske fjildtocht fan 'e Hollânske steedhâlder Freark Hindrik sneuvelet foar Roermond Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz, de steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte. Hy wurdt yn alletrije gebieten opfolge troch syn soan Hindrik Kasimir I, nettsjinsteande it besykjen fan Freark Hindrik om steedhâlder fan alle sân gewesten te wurden.
* *sûnder datum* - Yn it doarp Upgant wurdt dit jiers noch Iemsfrysk sprutsen. Dat is it lêste dokumintearre gebrûk fan dat dialekt fan it Eastfrysk.

## Berne

* 24 oktober - Antonie van Leeuwenhoek, Nederlânsk wittenskipper († 1723)
* 31 oktober - Johannes Vermeer, Nederlânsk keunstskilder († 1675)
* 24 novimber - Baruch de Spinoza, Nederlânsk filosoof († 1677)

## Ferstoarn

* 30 april - kening Sigismond III fan Poalen en Sweden (\* 1566)
* 2 juny - Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte (\* 1573)
* 6 novimber - kening Gustaaf II Adolf fan Sweden (\* 1594)
* 29 novimber - karfoarst Freark V fan de Palts, de 'Winterkening fan Bohemen' (\* 1596)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1632 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Wyn (drank)

Reade en wite wyn
**Wyn** is in alkohoalyske drank, dy't it risseltaat is fan gêsting fan druvesop.

Der binne ferskate soarten fan wyn. Der wurdt ûnderskie makke nei de druven dêr't de wyn mei makke wurdt, it stee of de omkriten dêr't de wyn makke is, hoe't de wyn krekt makke is, en ek at der njonken druven noch wat oars yn dien is.

De grutste opdieling is ornaris dy yn wite wyn, reade wyn, en roseewyn.

## Sjoch ek

* wyn as waarferskynsel
* Gêst
* Port
# Victor Hugo

*Victor Hugo*
*Juliette Drouet, Hugo's muze en minnaresse*
**Victor Hugo** (Besançon, 26 febrewaris 1802 – Parys, 22 maaie 1885) wurdt sjoen as de grutste romantyske skriuwer yn de Frânske taal. Hy skreau de romans "Notre Dame de Paris" ('De Bochel fan Notre Dame') en "Les Misérables".

Doe't er 14 wie skreau er yn syn deiboek: "Ik wol wurde as Chateaubriand (in ferneamd skriuwer) of neat!"

Yn syn lange karriêre skreau er romans, teater wurk, hûnderten gedichten, essays en politike taspraken. Hy wie ien fan Frankryks grutste dichters.

Hugo's gesinslibben hat minne tiden kind. Twa soannen stoaren yn harren jonge jierren. Om syn politike opfettings waard er ferballe nei Jersey, wêr't er dielnaam oan spiritistyske gearkomsten. Hy fûn de dogmatyk fan de Roomsk Katolike Tsjerke swier ferâldere, mar wie wol in tige a religieus man en in man dy't stride woe tsjin ûnrjochtfeardigens en hy socht meast gearwurking, gjin eigen rom.

## Wurk

### Teater

* *Cromwell* (1827)
* *Hernani* (1830)
* *Marion de Lorme* (1831)
* *Le Roi s'amuse* (1832)
* *Lucrèce Borgia* (1833)
* *Marie Tudor* (1833)
* *Angelo, tyran de Padoue* (1835)
* *Ruy Blas* (1838)
* *Les Burgraves* (1843)
* *Torquemada* (1882)
* *Théâtre en liberté* (1886)

*Hugo yn syn "spiritistyske" perioade op Jersey*
### Romans

* *Han d'Islande* (1823)
* *Bug-Jargal* (1826)
* *Le Dernier Jour d'un condamné* (1829)
* *Notre-Dame de Paris* (1831)
* *Claude Gueux* (1834)
* *Les Misérables* (1862)
* *Les Travailleurs de la mer* (1866)
* *L'Homme qui rit* (1869)
* *Quatre-vingt-treize* (1874)

### Poëzij

*Kartoon fan Hugo troch Daumier, makke op de top van Hugo's politike karriêre.*
Karikatuer wêryn't Zola besiket Hugo del te heljen.
* *Odes et poésies diverses* (1822)
* *Nouvelles Odes* (1824)
* *Odes et Ballades* (1826)
* *Odes et Ballades* (1828) (Definitive ferzje)
* *Les Orientales* (1829)
* *Les Feuilles d’automne* (1831)
* *Les Chants du crépuscule* (1835)
* *Les Voix intérieures* (1837)
* *Les Rayons et les Ombres* (1840)
* *Les Châtiments* (1853)
* *Les Contemplations* (1856)
* Eerste serie van La Légende des Siècles *(1859)*
* *Les Chansons des rues et des bois* (1865)
* *L'Année terrible* (1872)
* *L'Art d'être grand-père* (1877)
* Nieuwe serie van *la Légende des Siècles* (1877)
* *Religions et religion* (1880)
* *Les Quatre Vents de l'esprit* (1881)
* Bijkomende serie van la Légende des Siècles *(1883)*
* *La Fin de Satan* (1886)
* *Toute la Lyre* (1888)
* *Dieu* (1891)
* *Toute la Lyre - nouvelle série* (1893)
* *Les Années funestes* (1898)
* *Dernière Gerbe* (1902)
* *Océan. Tas de pierres* (1942)

## Keppelings om utens

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Victor Hugo fan Wikimedia Commons.
  |

* It Frankryk fan Victor Hugo
* Inkelde sitaten fan Victor Hugo
* Guernsey’s Official Victor Hugo Website
* 1867 Karikatuer fan Victor Hugo troch André Gill
# Ban (titel)

In **ban** is in histoaryske titel yn dielen fan 'e Balkan, dy't tusken de sânde en de tweintichste iuw yn gebrûk wie. Dizze oantsjutting hat in ferskaat oan presize betsjuttings hân, mar koe dêrby ornaris gearfette wurde as steedhâlder, lânfâd of ûnderkening. It amt fan in ban hjit in **banskip**; it gebiet dêr't sa'nent oer hearsket is in **banaat**.

## Etymology

'Ban' komt fan it let Proto-Slavyske wurd \**banъ*, dat lykwols gjin Slavyske oarsprong hat, mar oer it algemien beskôge wurdt as in lienwurd út in Turkske taal. De measte saakkundigen binne fan betinken dat it ôflaat is fan 'e Pannoanysk-Avaarske namme Bayan, dy't sels wer fan 'e Proto-Turkske woartel \**bāj-* komt, dat "rykdom", "foarst" en "manlike houlikspartner" betsjut. Dit Proto-Turkske wurd is mooglik wer in lienwurd op grûnslach fan it Perzyske *bay*, fan it Proto-Iraanske \**baga*, dat "god" of "hear" betsjut. Mar it is ek mooglik dat it wol in taaleigen Turksk wurd wie, dat weromgie op it Proto-Altayske \**bēǯu*, dat "talryk" of "grut" betsjutte.

## Histoarysk gebrûk

De bekendste ban wie histoarysk de ban fan Kroaasje. Dat wie oarspronklik in titel foar regionale bestjoerders, mar nei't it Keninkryk Kroaasje yn 1102 in personele uny oangie mei it Keninkryk Hongarije, waard der noch mar ien ban oansteld, dy't funksjonearre as de Kroätyske ûnderkening of steedhâlder fan 'e kening fan Hongarije. Letter waarden der, nei't men oannimme mei nei foarbyld fan 'e steatkundige sitewaasje yn Kroaasje, ek bans oansteld foar oare dielen fan it Keninkryk Hongarije, lykas it Banaat Bosnje (dat bestie fan 1154 oant 1377) en it Banaat Macsó (of Mačva, no yn Servje), dat bestie fan 1254 oant 1496. Yn Kroaasje bestie it banskip as ynstitút fuort oant it útinoarfallen fan Eastenryk-Hongarije yn 1918. Sûnt 1225 foarme de Eastkroätyske krite Slavoanje in apart banaat.

Fierders waard ek de regio it Banaat (dêrfandinne de namme), dy't no yn 'e Servyske provinsje de Woiwodina leit, lange tiid bestjoerd troch in ban. Yn it histoaryske Foarstedom Wallachije (no ûnderdiel fan Roemeenje) wie de titel 'ban' fan 'e trettjinde oant de njoggentjinde iuw yn gebrûk foar de provinsjale gûverneurs fan 'e lânstreken Olteenje en Severyn.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Tennis

*Goran Ivanisevic op Wimbledon 2004*
**Tennis** is een symmetriske slachsport yn it fjild, foar twa spilers (inkeldspul) of fjouwer spilers (dûbelspul), dêr't in lytse bal mei rackets oer in net nei de side fan de tsjinstanders slein wurde moat. De sport is yn Ingelân fourtkaam út it hoftennis, en wurdt dêrom ta ûnderskied ek wol *fjildtennis* neamd.

## Skiednis

Fjildtennis is nei alle gedachten útfûn troch Majoar Walter Clopton Wingfield, yn 1873. Wingfield woe hawwe dat er it spul betocht hie nei it foarbyld fan in âld Gryksk spul, en hy neamde it dan ek *Sphairistiké* (Gryksk foar "spyljen mei in bal"). Mar yn alle gefallen wie it spul in fariaasje op hoftennis, mei regels út it skwasj en it badminton, en dan bûtendoar spile. Fansels wie de namme gjin sukses, dat de spilers neamden it *fjildtennis*, en doe't it bekender waard as hoftennis waard it gewoan *tennis*. Yn 1874 frege Wingfield patint oan op syn útfining, om't it sa'n sukses wie, mar om't it allinnich om spulregels gong hat er neat mei syn patint dwaan kinnen.

## Spulregels

ôfmjittings fan in tennisfjild.
### It fjild

It fjild wurdt troch it net yn twa helten dield. Yn elts fan de helten binne tsjin it net oan twa fakken oanjûn.
De grinzen fan de fakken, meast brede wite linen, hearre noch by de fakken dêr't se omhinne lizze. Sa is in bal pas bûten as dy sels de line net mear rekket.

### De opslach

Wylst de spiler foarby de efterline stiet goait er de bal, meast omheech, en rekket er dy mei it racket. De bal mei dan it net net reitsje, mar moat yn it fak skean oan de oare kant de grûn reitsje. Slagget de opslach net, dan mei dy ien kear op 'e nij.

### Spul

As dat slagge is, spylje de spilers om bar de bal oer it net. De bal mei dan mar ien kear stuiterje eart se dy spylje, mar mei nei gâns de oare helte spile wurde. Dit giet troch oant de bal in kear net goed spile wurdt. De oare partij krijt dan in punt.

### Punten

De punten wurde, om histoaryske reden, telt as fiftsjin, tritich, fjirtich, spul. It is net earder spul as dat der twa punten ferskil tusken de punten fan de twa partijen is, dat in spul kin langer trochgean. De fierdere punten wurde dan net mear apart telt, der wurdt allinnich byhâlden of it lykstân is, of foardiel foar ien fan beide partijen. Mei elts nij spul begjint ek de telling op 'e nij.

De earste dy't seis spullen hat, wint in set. Ek hjir moat it ferskil twa wêze. As der mar ien spul ferskil is, soe de set gewoan troch spile wurde moatte, mar meastal wurdt er dan as de stân wer gelyk komt in spesjaal lykstân-spul spile, dat wat langer duoret, mar dêr't dan ek daalks de set mei wûn wurde kin.

In wedstriid giet meast om trije sets. Dat wol sizze dat in partij twa sets winne moat om de wedstriid te winnen. Op in pear grutte toernooien spylje de manlju om fiif sets (der moatte dan trije sets wûn wurde om de wedstriid te winnen). It bart hast nea dat de froulju om fiif sets spylje.
# Tenach

|  |
| --- |
| *Tenach* |
|  |
| *Šemot* (*Exodus*) 20:1-5. |
| **algemiene gegevens** |
| oarspr. titel | תַּנַ"ךְ ("Ṯěnaḵ") |
| auteur | anonimus |
| taal | Hebriuwsk en Arameesk |
| foarm | non-fiksje |
| sjenre | religiosa |
| skreaun | 10e – 2e iuw f.Kr. |

Tenach.
De Tenach, yn it Hebriuwsk: **תַּנַ"ךְ**, Ṯěnaḵ, is de joadske Bibel, besteande út wat de kristenen it Alde Testamint neame, sij it mei in radikaal oare yndieling en oardering fan 'e ûnderskate boeken. Om dat ferskil oan te jaan, wurdt der (troch kristenen) ek wol de oantsjutting "Hebriuwske Bibel" foar brûkt. De namme "Tenach" is in akronym fan 'e trije tradisjonele ûnderferdielings fan 'e joadske Bibel: de *Torah* ("Leare" of "Wet"), de *Neḇi'im* ("Profeten") en de *Ḵeṯuḇim* ("Geskriften"), dêrfandinne: T**e**N**a**Ch (Om't yn it Hebriuwsk gjin lûden skreaun wurde, hawwe de 'e' en de 'a' hjir gjin betsjutting). De *Tenach* wurdt ek wol oantsjut as de Masoretyske Tekst of de *Miqra* ("Wat Lêzen Wurdt").

## Yndieling fan de *Tenach*

* de *Torah* (תּוֹרָה; "Leare" of "Wet")
	+ *Ḇerešiṯ* (בראשית; *Genesis*)
	+ *Šemot* (שמות; *Exodus*)
	+ *Vayikra* (ויקרא; *Leviticus*)
	+ *Ḇamidḇar* (במדבר; *Numeri*)
	+ *Deḇarim* (דברים; *Deuteronomium*)
* de *Neḇi'im* (נְבִיאִים; "Profeten")
	+ de *Neḇi'im Rišonim* (נביאים ראשונים; "Eardere Profeten")
		- *Yehošua* (יהושע; *Jozua*)
		- *Šofṭim* (שופטים; *Rjochters*)
		- *Šmu'el* (שמואל; *Samuël*)
		- *Melaḵim* (מלכים; *Keningen*)
	+ de *Neḇi'im Aḥaronim* (נביאים אחרונים; "Lettere Profeten")
		- *Yešayahu* (ישעיהו; *Jesaja*)
		- *Yirmiyahu* (ירמיהו; *Jeremia*)
		- *Yeḥezq'el* (יחזקאל; *Ezechiël*)
		- *Ṯrei Asar* (תרי עשר; *De Tolve (lytse profeten)*, gearboske yn ien boek)
			* *Hošea* (הושע; *Hoséa*)
			* *Yoel* (יואל; *Joël*)
			* *Amos* (עמוס; *Amos*)
			* *Oḇadyah* (עבדיה; *Obadja*)
			* *Yonah* (יונה; *Jona*)
			* *Miḵah* (מיכה; *Micha*)
			* *Naḥum* (נחום; *Nahum*)
			* *Ḥaḇakuk* (חבקוק; *Habakuk*)
			* *Ẓefanya* (צפניה; *Sefanja*)
			* *Ḥagay* (חגי; *Haggai*)
			* *Zeḵaryah* (זכריה; *Sacharja*)
			* *Malaḵi* (מלאכי; *Maleächy*)
* *Ḵeṯuḇim* (כְּתוּבִים; *Geskriften*)
	+ *Ruṯ* (רוּת; *Ruth*)
	+ *Ṯehillim* (תְהִלִּים; *Psalmen*)
	+ *Iyyoḇ* (אִיּוֹב; *Job*)
	+ *Mišlei* (מִשְלֵי; *Spreuken*)
	+ *Qoheleṯ* (קהלת; *Preker*)
	+ *Šir Hašširim* (שִׁיר הַשׁשִׁירִים; *Heechliet*)
	+ *Eiḵah* (איכה; *Kleilieten*)
	+ *Dani’el* (דָּנִיֵּאל; *Daniël*)
	+ *Esṯer* (אֶסְתֵר; *Ester*)
	+ *͑Ezra* (עזרא; *Ezra*)
	+ *Diḇrei ha-Yamim* (דברי הימים; *Kroniken*)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Laser

Laser
*In griene laserbondel rint oer in oantal linzen en spegels op in optyske bank. De boarne (grif in argonlaser) stiet rjochts efter.*
In **laser** is in ljochtboarne dy't in smelle koherinte bondel útstrielje kin. It ljocht fan in laser is dêrom benei monogromatysk. Soks yn tsjinstelling ta in soad boarnen dy't ljocht nei alle rjochtings ta striele, yn in breed spektrum fan golflingten en fazen.

It wurd **laser** is hjir de ôfkoarting fan **L**ight **A**mplification by **S**timulated **E**mission of **R**adiation, frij oerset nei it Frysk ta: fersterke ljochtstrieling troch stimulearre emisje fan beskate dieltsjes.
# Buenos Aires

|  |
| --- |
| Buenos Aires |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Argentynje |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 2.890.151 (2010) |
| Oerflak | 203 km² |
| Befolkingsticht. | 14.000 km² |
| Hichte | 25 m |
| **Oar** |
| Stifting | 1536/1580 |
| Tiidsône | ART (UTC-3) |
| Koördinaten | 34° 36' SB, 58° 23' WL |
| **Offisjele webside** |
| www.buenosaires.gob.ar |

NASA-satellietbyld fan de Río de la Plata, mei Gran Buenos Aires oan de rjochterside
De *Avenida Roque Sáenz Peña* mei de Obelisk fan Buenos Aires yn de fierte
**Buenos Aires** (Spaansk foar: *moaie loften* ek wol *geunstige winen*) is de haadstêd fan Argentynje. It is ek it ekonomyske en kulturele sintrum fan it lân.

Buenos Aires wurdt sawat folslein omsletten troch de provinsje Buenos Aires, mar makket sels net diel derfan út. De stêd foarmet in federaal distrikt en falt bûten de provinsjale yndieling fan Argentynje.

Troch it grutte tal winkels en boetyks, de arsjitektuer, it kulturele libben, restaurants en har kosmopolityske befolking fan meast Italjaanske, Spaanske, Frânske, Dútske, Ingelske, East-Europeeske, Arabyske en Aziatyske komôf, stiet Buenos Aires ek bekend as it Parys fan it suden. Alhoewol't de stêd in protte fan syn grandeur fan eartiids ferlern hat troch ekonomyske problemen, hat de stêd fan alle Súd-Amearikaanske stêden it meast wei fan in Jeropeeske stêd. De stêd belibbe in gouden tiid tusken 1880 en 1920, doe't Argentynje by de tsien wolfearendste lannen fan de wrâld hearde en Buenos Aires in protte ymmigranten út Jeropa luts.

## Klimaat

Klimaat Buenos Aires
Buenos Aires hat in evenredich klimaat, mei in trochsneed temperatuer fan 17,5 °C. De trochsneed delslach leit it hiele jier op om-ende-by 1200 millimeter.

Jannewaris is de waarmste moanne fan it jier mei in trochsneed fan 24,5 °C,(maks.40+) wylst it kwik midden yn de winter, yn july, oant 11,1 °C trochstrings daalt. De simmermoannen binne nochal waarm en near. In protte porteños ferlitte de stêd yn jannewaris en febrewaris. Sy gean dan nei de kust of de bergen foar in fakânsje. De wintermoannen binne fochtich, mar net bot kâld.

## Skiednis

Tekening fan de earste delsetting, ûntstien yn 1536
De earste Jeropeeske seefearder dy't tichtby Buenos Aires fuot oan wâl sette, wie de Spanjert Juan Díaz de Solís yn 1516. Hy neamde de grutte rivier dy't hy tsjinkaam de *Mar Dulce* (swiete see). Twentich jierren letter waard troch Pedro de Mendoza yn dat gebiet de earste delsetting stifte, Santa Maria del Buen Aire. Troch oanhâldend ferset fan fijânlike Yndianen moasten de Spanjerts inkele jierren letter de koloanje ferpleatsen nei Asunción yn Paraguay De hynders en oare bisten dy't de Spanjerts dêr efter litten wurde foarmen de grûnslach foar de Argentynske feehâlderij, tsjintwurdich de wichtichste ekonomyske sektor fan it lân. Yn 1580 ûntstie lang om let in permaninte festiging doe in kloft kolonisten nei de omkrite weromkamen. De stêd bleau goed twahûndert jierren lang in ûnbelangryk stee.

## Keppeling om utens

* Buenos Aires
* Toeristyske ynformaasje
# Wurdlid

In **wurdlid** of **syllabe** is de minimale ienheid op it mêd fan 'e oardering fan in rige spraaklûden, dy't benammen brûkt wurde om (in gefoel fan) ritme yn it ferskynsel spraak yn te bringen. In wurdlid bestiet ornaris út in ferplichte kearn (meastal in fokaal), mei oan wjerskanten dêrfan ien of mear opsjonele tafoegings (hast altyd konsonanten). De ferdieling fan in wurd yn ûnderskate wurdlidden, hjit fan syllabifikaasje. Dêrby wurdt in wurdsegmint dat as de kearn fan in wurdlid tsjinje kin, omskreaun as syllabysk.

Om in foarbyld te jaan, is yn it wurdlid /bad/ de /a/ dus de kearn, wylst de /b/ en de /d/ de tafoegings binne. Om 'e betsjutting fan it wurd fêst te hâlden, binne fansels alle trije nedich, mar poer taalkundich sjoen binne /ba/, /ad/ en /a/ like goede wurdlidden. Inkeld de /a/ is ûnmisber, want /b/, /d/ en /bd/ binne gjin wurdlidden. Soms kinne konsonanten lykwols wol deeglik op harsels in wurdlid foarmje, al wurdt dat sa oer it algemien net skreaun. Tink mar oan it wurd "bûten", dêr't yn it sprutsen Frysk de "e" eins ûnhearber is; der wurdt eins "bût-n" sein. Yn sokke gefallen is de /n/ dus syllabysk. Itselde soe sein wurde kinne fan 'e /r/ yn "bûter" en fan 'e /l/ yn "beitel". It proses wêrby't de útspraak ferskoot fan in wurdlid mei in fokaal as kearn nei in syllabyske konsonant wurdt syllabisearring neamd.

Strukturele klassifikaasjes diele wurdlidden ek op yn in saneamde oanset (of *onset*) en in rym, of yn in oanset, in klimaks (of *peak*) en in koda (of *coda*). Om in foarbyld te jaan, by it wurd /kar/ is de /k/ de oanset, de /a/ de klimaks, de /r/ de koda en /ar/ it rym, dat nammentlik rymt op wurden as /mar/, /nar/ en /par/.

In wurdlid dat einiget op in fokaal, lykas "do", is in iepen wurdlid; in wurdlid dat einiget op in konsonant, lykas "dom", is in sletten wurdlid. Dat ferskil is foar in protte talen fan ûnderskiedend belang by de stavering. Sa betsjut yn it Frysk it wurd "mat-ten" (mei in sletten wurdlid) hiel wat oars as it wurd "ma-ten" (mei in iepen wurdlid).

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Crystal, David, *The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)*, Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 328.
 |