Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 720 f.Kr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e fK | 12e fK | 11e fK | 10e fK | 9e fK | 8e iuw fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e fK | 3e fK |
| Jierren: | 725 fK | 724 fK | 723 fK | 722 fK | 721 fK | 720 f.Kr. | 719 fK | 718 fK | 717 fK | 716 fK | 715 fK |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 720 f.Kr. *DCCXX a.C.* |
| Ab urbe condita | 34 |
| Hebriuwske kalinder | 3041 – 3042 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Kali Yuga* | 2382 – 2383 |
| Sineeske kalinder | 1977 – 1978
丁申 – 戊酉 |

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 725 fK | 724 fK | 723 fK | 722 fK | 721 fK | 720 f.Kr. | 719 fK | 718 fK | 717 fK | 716 fK | 715 fK |
| Iuwen: | 13e fK | 12e fK | 11e fK | 10e fK | 9e fK | 8e iuw fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e fK | 3e fK |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 720 BC fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 314 f.Kr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 9e fK | 8e fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e iuw fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e |
| Jierren: | 319 fK | 318 fK | 317 fK | 316 fK | 315 fK | 314 f.Kr. | 313 fK | 312 fK | 311 fK | 310 fK | 309 fK |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 314 f.Kr. *CCCXIV a.C.* |
| Ab urbe condita | 440 |
| Hebriuwske kalinder | 3447 – 3448 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Kali Yuga* | 2788 – 2789 |
| Sineeske kalinder | 2383 – 2384
癸午 – 甲未 |

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 319 fK | 318 fK | 317 fK | 316 fK | 315 fK | 314 f.Kr. | 313 fK | 312 fK | 311 fK | 310 fK | 309 fK |
| Iuwen: | 9e fK | 8e fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e iuw fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 314 BC fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Opstân

In **opstân** of **rebûlje** is in wegering om hearrich te wêzen oan 'e fêstige oarder. Soks kin in hiel skala oan foarmen oannimme, dy't der lykwols allegear op rjochte binne om in beskaat gesach (lykas in regear, presidint, monargy, finansjeel ynstitút of baas) te ferneatigjen of oer te nimmen. De metoaden dêrta kinne freedsum wêze, lykas boargerlike oerhearrigens, boargerlik ferset en ferset sûnder geweld, mar se kinne ek gewelddiedige foarmen oannimme, lykas sabotaazje, terrorisme of guerrilla-oarloch. Persoanen dy't dielnimme oan in opstân wurde **opstannelingen** of **rebellen** neamd. In pleatslike opstân wurdt ek wol oantsjut as in **opskuor**, wylst in grutskalige opstân faak in oarloch neamd wurdt. Fierders is in **muiterij** in opstân op in skip of yn it leger.

## Foarbylden

Yn 'e minsklike skiednis hawwe der withoefolle opstannen west, faak fan legere maatskiplike klassen tsjin 'e hegerein, lykas slave-opstannen en boere-opstannen. Yn súdwestlik Frankryk diene har bgl. tusken 1590 en 1715 mear as 450 boere-opstannen foar. Guon fan 'e meast ferneamde opstannen út 'e skiednis wiene:

* de Tredde Slave-oarloch (73-71 f.Kr.), in opstân fan slaven ûnder lieding fan Spartakus tsjin it Romeinske Ryk;
* de Nederlânske Opstân (1568-1581), fan 'e Republyk fan de Feriene Nederlannen tsjin it Spaanske bewâld;
* de Jakobityske Opstân fan 1745, fan 'e Skotske jakobiten tsjin it Hûs fan Hannover;
* de Amerikaanske Unôfhinklikheidsoarloch (1776-1783), fan 'e Amerikaanske kolonisten tsjin it Britske regear;
* de Bokseropstân, wêrby't opstannelingen yn Sina yn 1900 in sterker regear besochten yn te stellen, dat in fûst meitsje koe tsjin 'e Jeropeeske grutmachten dy't Sina útrûpelen;
* de Hongaarske Opstân fan 1956, wêrby't anty-kommunisten yn Hongarije yn 1957 in ein besochten te meitsjen oan 'e oerhearsking troch de Sovjet-Uny;
* de Praachske Maityd, wêrby't anty-kommunisten yn Tsjechoslowakije yn 1968 in ein besochten te meitsjen oan 'e oerhearsking troch de Sovjet-Uny;
* de Anjerrevolúsje, dy't yn 1974 in ein makke oan it faksistyske bewâld yn Portegal;
* de Arabyske Maityd, in rige opstannen yn 'e Arabyske wrâld, wêrmei't de dielnimmers fanôf 2010 op ferskate manearen politike feroarings yn harren respektivelike lannen besochten troch te fieren.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Pachter

*Jan Brueghel de Alde (nei Pieter Bruegel de Alde).* Besyk oan de pachthoeve*. Sirka 1597.*
In **pachter** is immen dy't in pleats, greide, ikker, fiskwetter, fearpont, stik grûn of soksoarte hiert fan in oar, dêr't er op fêste tiden, meast jierliks, ferplichte is pacht te beteljen. Soksoarte oerienkomst wurdt pacht neamd.

## Sjoch ek

* Beklamming
* Buspachter
# Ferballing

Napoleon yn ballingskip op Sint-Helena.
**Ferballing** of **ferbanning** is it by wize fan bestraffing fuortstjoeren fan immen út in mienskip troch in dêrta foechhawwende autoriteit. Immen dy't ferballe is, libbet yn **ballingskip** yn in **ballingsoard** en wurdt in **balling** of **banling** neamd. Ferballing kin útinoar rinne fan in oplein ferbod om noch langer op jins hjoeddeiske wen- of ferbliuwplak ta te hâlden (ûnder de moderne wet in gebietsferbod) oant de folsleine útwizing út in beskaat gebiet. As it dêrby om in ûnôfhinklik lân giet, sprekt men fan **eksterne ferballing**. Dy foarm fan ballingskip bestiet hjoed de dei frijwol net mear.

It komt ek foar dat in ûnwinske persoan binnen in lân in ferplichte wenplak tawiisd kriget, almeast yn ien fan 'e ôfhandichst mooglike gebieten. Dat hjit **ynterne ferballing**, en soks kaam bygelyks foarhinne yn Ruslân in protte foar, wêrby't sawol ûnder de tsaren as yn 'e tiid fan 'e Sovjet-Uny dissidinten nei it fiere Sibearje ferballe waarden, dêr't se harren dwaande hâlde moasten mei oerlibjen ûnder de barre klimatologysk omstannichheden en gjin politike swierrichheden mear feroarsaakje koene foar it regear.

Yn it eardere Nederlânsk-Ynje waard soks troch it Nederlânske koloniale bestjoer ek dien troch Yndonezyske ûnôfhinklikheidsaktivisten nei Boppe-Digoel, yn Nederlânsk Nij-Guineä te ferbaljen. Frankryk wiisde oant fier yn 'e tweintichste iuw lju út nei Duvelseilân, yn Frânsk-Guyana, al wie dat mear in soarte fan tichthûs en is it dêrom twifelich oft dat as in ballingsoard sjoen wurde kin. De ûnderskate Britske strafkoloanjes dy't it begjin fan 'e kolonisaasje fan Austraalje foarmen, wiene lykwols wer wol dúdlik in foarm fan ynterne ferballing.

As men tsjin jins wil, mar op eigen inisjatyf nei in oare lokaasje (benammen in oar lân) ferfart, bgl. om't jins wurkjen yn eigen lân ûnmooglik makke is, om't men ynsit oer de feilichheid fan jins gesin, of om't men in politike protestdie stelle wol, dan sprekt men fan **frijwillige ballingskip**. Soms rjochtsje politike dissidinten dy't al of net frijwillich yn ballingskip gien binne om utens in eigen, alternatyf regear foar harren lân op; sa'n ynstelling hjit in regear-yn-ballingskip. As in hiele etnyske groep syn heitelân ûntskuord en nei in ballingsoard stjoerd wurdt, sprekt men yn 'e regel net fan in ferballing, mar fan in deportaasje. Soks oerkaam bygelyks de Joaden yn 'e sechsde iuw f.Kr., dy't tusken 586 en 538 f.Kr. yn 'e Babyloanyske Ballingskip ferkearden.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Exiles fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Mêtresse

Madame de Pompadour, de mêtresse fan kening Loadewyk XV fan Frankryk (omtrint 1750).
In **mêtresse**, **bysliep** of **konkubine** is in frou dy't in fêste relaasje as minneresse ûnderhâldt mei in yn 'e regel troude man. It wurd 'mêtresse' komt fan it Frânske *maîtresse*, dat letterlik "masteresse" betsjut en oarspronklik in neutrale fatsoenlikensoantsjutting foar in dame wie. Yn 'e kontekst fan it Nederlânske koloniale ferline yn Suriname wurdt in mêtresse ek wol in 'bûtenfrou' neamd.

Der besteane ferskate soarten mêtressen. De tradisjonele foarm is in minneresse dy't der troch in troude man op nei holden wurdt njonken syn wetlike oarehelte. Ornaris wurdt it hawwen fan sa'n soarte fan mêtresse geheim holden, mar yn it ferline hiene keningen en oare hege eallju soms in offisjele mêtresse (Frânsk: *maîtresse en titre*), dy't ek as sadanich bekendstie. De meast ferneamde offisjele mêtresse wie Madame de Pompadour, de achttjinde-iuwske bysliep fan 'e Frânske kening Loadewyk XV, dy't doedestiden ek oansjenlike politike macht útoefene oan it Frânske Hof.

In oare foarm fan in mêtresse dy't yn it ferline faak foarkaam, wie in minneresse dy't der op nei holden waard troch in man fan oansjen of in hear fan stân, mar dy't fan in sadanich leger maatskiplik komôf as him wie of in sadanich oare godstsjinst as him oanhong, dat fan in houlik gjin sprake wêze koe. De relaasje koe dêrby sawol geheim of iepenbier wêze. Ek koe it wêze dat de relaasje geheim bliuwe moast om't de man ta de (yn namme selibatêre) geastlikheid hearde, of om't in relaasje of houlik om in oare reden ynkompatibel wie mei it publike imago dat de man útstriele woe.

Njonken Madame de Pompadour binne guon ferneamde mêtresses út 'e skiednis Diane fan Poitiers (fan kening Hindrik II fan Frankryk), Margareta fan Mechelen (fan steedhâlder Maurits fan Oranje-Nassau), Nell Gwyn (fan kening Karel II fan Ingelân), Louise de Kérouaille, hartoginne fan Portsmouth (ek fan kening Karel II fan Ingelân) en Eva Braun (fan Adolf Hitler).

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes*, *References* en *Further reading*, op dizze side. |
# Jiertelling

Hûs mei jiertal (muorre-ankers)
In **jiertelling** is in telling fan de tiid yn jierren sûnt in fêststeld begjin. Yn de Kristlike jiertelling is it bygelyks jier 2026 nei de berte fan Kristus.

## Eara

It begjin fan de jiertelling hoecht net altyd itselde te bliuwen; it bart ek dat nei in wichtich foarfal it begjin op 'e nij fêststeld wurdt. Al de jierren dy't telt binne fan itselde begjin út foarmje in eara. Mei it kiezen fan in nij begjin wurdt dus in eara ôfsletten, en begjint in nije eara. Guon nasjonale jiertellings binne basearre op de regearperioade fan de kening. Mei eltse nije monarch begjint dan in nije eara, de eara fan dy monarch. Lykwols, as in jiertelling noch yn de earste eara is, of al lang yn de selde eara is, wurdt de eara-oantsjutting faak weilitten. Yn de Kristlike jiertelling wurdt de oantsjutting "sûnt de berte fan Kristus" meast net apart neamd.

## Foartiid

Alle jierren sûnt it begjin fan de jiertelling, dat wol sizze sûnt it begjin fan de earste eara, kinne op dy manier oantsjut wurde. Jierren earder as it begjin fan de earste eara wurde meast oantsjut as *safolle jier foar it begjin fan de jiertelling*. Der binne lykwols ek kultueren dy't harren jiertelling fan it bejin fan de tiden ôf trochtelle litte, sa't der gien eardere jierrren wêze kinne.

## Tapassing

Ynternasjonaal wurdt fral de Kristlike jiertelling in soad brûkt, ek troch lannen dy't yntern in oare jiertelling brûke. Dêr't gjin misbegryp oer de brûkte jiertelling mooglik is wurdt dy meast net fierder oantsjut. Bygelyks, de oantsjutting *Anno Domini*, dy't de Kristlike jiertelling oantsjut, wurdt yn de measte sitewaasjes weilitten.

## Ferskate jiertellings

* Boedistyske jiertelling
* Islamityske jiertelling
* Japanske jiertelling
* Joadske jiertelling
* Kristlike jiertelling
* Olympyske jiertelling
* Romeinske jiertelling
* Taiske jaartelling
# 123 f.Kr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e fK | 3e fK | 2e iuw fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e | 4e |
| Jierren: | 128 fK | 127 fK | 126 fK | 125 fK | 124 fK | 123 f.Kr. | 122 fK | 121 fK | 120 fK | 119 fK | 118 fK |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 123 f.Kr. *CXXIII a.C.* |
| Ab urbe condita | 631 |
| Hebriuwske kalinder | 3638 – 3639 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Kali Yuga* | 2979 – 2980 |
| Sineeske kalinder | 2574 – 2575
甲巳 – 乙午 |

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 128 fK | 127 fK | 126 fK | 125 fK | 124 fK | 123 f.Kr. | 122 fK | 121 fK | 120 fK | 119 fK | 118 fK |
| Iuwen: | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e fK | 3e fK | 2e iuw fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e | 4e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 123 BC fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Regint

Keninginne-regintesse Emma.
In **regint** of **regintesse** (fan it Latynske *regens*, "regearjend") is in bestjoerder dy't al of net út namme fan in oare persoan of persoanen syn of har funksje útoefenet. Dizze oantsjutting ferwiist nei ferskate sitewaasjes.

monargy
Yn it ramt fan in monargy wie in regint yn it ferline immen dy't de monargale funksjes en weardichheid waarnaam foar it wurklike steatshaad, om't dat minderjierrich, sljochtsinnich of om in oare reden regearingsbehindere wie. Faak wie de regint of regintesse dêrby in famyljelid fan it steatshaad (by minderjierrigens gauris de mem), lykas yn it gefal fan keninginne Emma, dy't fan 1890 oant 1898 regintesse oer Nederlân wie nei it ferstjerren fan kening Willem III, ûnder de minderjierrigens fan har dochter Wilhelmina. In oar foarbyld fan reginten komt út 'e skiednis fan Skotlân, dêr't ûnder de Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen (1296-1357) ferskate kearen ien of mear beskermhearen de skepter swaaiden, yn 't earstoan om't de troan fakant wie, doe om't kening David II fan Skotlân minderjierrich wie, en letter om't er yn Ingelske kriichsfinzenskip rekke wie.

algemien bestjoer
Dêrnjonken wie de term 'regint' lange tiid gongber foar bestjoerders en leden fan bestjoersrieden fan almeast religieuze of oar private ynstellings fan iepenbier nut, lykas sikehuzen, earmhuzen en oare tsjerklike, edukative en garitative ynstellings en genoatskippen.

genearyske term
Fierders waard 'regint' ek brûkt as genearyske (algemiene) oantsjutting foar elts dy't regearret, sij it foarstlik of republikeinsk. Sa wie it foarhinne yn it bestjoer fan Nederlânsk-Ynje en Britsk-Ynje gewoan om 'e lânseigen adel oan te tsjutten as reginten.

## Trivia

De term 'regint' is ek de beneaming foar de grutste diamant yn 'e kroan fan in soeverein.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# 113

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 4e fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e iuw | 3e | 4e | 5e | 6e | 7e |
| Jierren: | 108 | 109 | 110 | 111 | 112 | 113 | 114 | 115 | 116 | 117 | 118 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 113 *CXIII*  |
| Ab urbe condita | 866 |
| Etiopyske kalinder | 105 – 106 |
| Hebriuwske kalinder | 3873 – 3874 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 168 – 169 |
| - *Shaka Samvat* | 35 – 36 |
| - *Kali Yuga* | 3214 – 3215 |
| Juliaanske kalinder   | 113 *CXIII*  |
| Sineeske kalinder | 2809 – 2810
己子 – 庚丑 |

**113** is in gewoan jier dat begjint mei in sneon. (*Juliaanske kalinder foar 113.*)

## Foarfallen

* It nije foarum fan Trajanus fan arsjitekt Apollodorus fan Damaskus wurdt foltôge.
* Yn Rome wurdt de Pylder fan Trajanus oprjochte.
* Trajanus hâldt in ekspedysje tsjin Partje en liivet Armeenje yn.
* Lêste jier fan de yongchu-tiid fan de Eastlike Han-Dynasty yn Sjina.

## Berne

## Ferstoarn

* Plinius de jongere, Romeinsk jurist, bestjoerder en gelearde (wierskynlike datum).

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 108 | 109 | 110 | 111 | 112 | 113 | 114 | 115 | 116 | 117 | 118 |
| Iuwen: | 4e fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e iuw | 3e | 4e | 5e | 6e | 7e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 113 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# De jure

**De jure**, yn klassyk Latyn skreaun as **de iure**, is in oantsjutting dat *neffens it rjocht* betsjut. It begryp stiet foar it begryp *de facto* oer, dat soksawat as "winliken" betsjut. *De jure* en *de facto* wurde yn de betsjuttenis fan *formeel* en *yn de praktyk* brûkt, wannear't men politike of juridyske tastannen beskriuwt.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# 264

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e iuw | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e |
| Jierren: | 259 | 260 | 261 | 262 | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 264 *CCLXIV*  |
| Ab urbe condita | 1017 |
| Etiopyske kalinder | 256 – 257 |
| Hebriuwske kalinder | 4024 – 4025 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 319 – 320 |
| - *Shaka Samvat* | 186 – 187 |
| - *Kali Yuga* | 3365 – 3366 |
| Juliaanske kalinder   | 264 *CCLXIV*  |
| Sineeske kalinder | 2960 – 2961
庚未 – 辛申 |

**264** is in skrikkeljier dat begjint mei in freed. (*Juliaanske kalinder foar 264.*)

## Foarfallen

* Kening Odaenatus fan Palmyra hat Nisibis en Carrhae ynnomd en is dwers troch Mesopotaamje oant foar de poarten fan Stesifon trochkrongen. Hy is dêrmei hear en master fan it easten.

## Berne

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 259 | 260 | 261 | 262 | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269 |
| Iuwen: | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e iuw | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 264 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Algemy

Laboratoarium fan in algemist. Hans Vredeman de Vries, ± 1595
**Algemy** is in âlde foarm fan praktyske natuerfilosofy, wêrby eleminten fan skiekunde, natuerkunde, astrology, semiotyk, metallurgy, genêskunde, mystisisme en religy gearkamen. De namme komt fan it Arabysk: الكيمياء, *al-kimia*). Minsken dy't har mei algemy dwaande hâlde wurde **algemisten** neamd. Hja besochten gewoane metalen yn goud te feroarjen en guon seinen dat it har ek slagge. Fierders besochten se tsjingiffen te finen foar fergiftigings. It besykjen om in drankje foar ûnstjerlikens te meitsjen is miskien ien fan de bekendste skaaimerken. Lykwols kamen se ek mei gemysk ark dat noch iuwen letter brûkt waard, lykas it *retort* en de au bain-marie. De algemy waard út it stee krongen troch de skiekunde en famakology dy’t de moderne wittenskiplike metoade tapasten.

## Skiednis

De algemy is iuwenâld, yn it Alde Egypte is papyrus fûn mei algemistyske teksten. Fan it Alde Grikelân kin in part fan it wurk fan Plato en Aristoteles ek ta de algemy rekkene wurden. De Romeinen namen de Grykske algemy en metafysika oer, krekt as se mei de filosofy en gâns oare saken dienen. Mei de opkomst fan it kristendom yn it Romeinske Ryk kaam der wjerstân tsjin de algemy lykas by de teolooch Augustinus.

Albertus Magnus (1193-1280) wie ien fan de kristlik Dominikaanske Oarder, ynspirearre troch Aristoteles, dy't yn de midsiuwen de filosofy en it kristendom neier ta inoar besocht te bringen. Ien fan de lettere algemisten is Isaac Newton. De lêste wiere algemisten stoaren yn de 19e iuw, en dêrmei stoar ek de algemy.
# 316

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e | 4e iuw | 5e | 6e | 7e | 8e | 9e |
| Jierren: | 311 | 312 | 313 | 314 | 315 | 316 | 317 | 318 | 319 | 320 | 321 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 316 *CCCXVI*  |
| Ab urbe condita | 1069 |
| Etiopyske kalinder | 308 – 309 |
| Hebriuwske kalinder | 4076 – 4077 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 371 – 372 |
| - *Shaka Samvat* | 238 – 239 |
| - *Kali Yuga* | 3417 – 3418 |
| Juliaanske kalinder   | 316 *CCCXVI*  |
| Sineeske kalinder | 3012 – 3013
壬亥 – 癸子 |

**316** is in skrikkeljier dat begjint mei in snein. (*Juliaanske kalinder foar 316.*)

## Foarfallen

## Berne

* Martinus fan Toers (St. Marten)

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 311 | 312 | 313 | 314 | 315 | 316 | 317 | 318 | 319 | 320 | 321 |
| Iuwen: | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e | 3e | 4e iuw | 5e | 6e | 7e | 8e | 9e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 316 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Skiep en geiten

|  |
| --- |
| skiep en geiten |
|  |
| De Nubyske stienbok (*Capra nubiana*). |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | evenhoevigen (*Artiodactyla*) |
| (sûnder rang): | baarch- en walfiskeftigen    (*Artiofabula*) |
| (sûnder rang): | walfiskeftigen en wjerkôgers    (*Cetruminantia*) |
| ûnderskift: | wjerkôgers (*Ruminantia*) |
| tuskenskift: | hoarndieren (*Pecora*) |
| boppefamylje: | holhoarnigen en muskusharten    (*Bovoidea*) |
| famylje: | holhoarnigen (*Bovidae*) |
| ûnderfamylje: | geiteftigen (*Caprinae*) |
| tûke | **skiep en geiten** (*Caprini*) |
| Gray, 1821 |
|  |

De **skiep en geiten** (wittenskiplike namme: *Caprini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*) en de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (*Caprinae*). Dizze tûke kin opdield wurde yn 10 ûnderskate skaaien. Ta de skiep en geiten hearre, ôfhinklik fan 'e yndieling, 24 of 25 soarten bisten, mei as bekendste fertsjintwurdigers it skiep en de geit.

## Tûke-opbou

|  |
| --- |
| * tûke **skiep en geiten** (*Caprini*)
	+ skaai Arabyske taargeiten *Arabitragus*: 1 soarte
	+ skaai berchgeiten (*Oreamnos*): 1 libbene soarte
	+ skaai blauskiep (*Pseudois*): 2 soarten
	+ skaai geiten (*Capra*): 8 soarten
	+ skaai gimzen of gemzen (*Rupicapra*): 2 soarten
	+ skaai gnoegeiten of takins (*Budorcas*): 1 soarte
	+ skaai Himalayataargeiten (*Hemitragus*): 1 soarte
	+ skaai moanneskiep (*Ammotragus*): 1 soarte
	+ skaai Nilgirytaargeiten (*Nilgiritragus*): 1 soarte
	+ skaai skiep (*Ovis*): 7 soarten
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Caprini fan Wikimedia Commons.
  |

 |