Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jild

*Papierjild en munten.*
**Jild** is in ding dat yn in bepaald lân of binnen in sosjaal-ekonomyske kontekst algemien akseptearre wurdt as betelling foar guod of tsjinsten en de werombetelling fan skulden. As wichtichste funksjes fan jild wurde ûnderskieden: ruilmiddel, rekkenienheid, oppotmiddel en ynsidinteel ek as ienheid foar útstelde betellings.

As ekonomysk ruilmiddel ûnderskiedet **jild** him fan oare ruilmiddels trochdat it de wjertsjinst, dy't oan de ruilpartner ferskuldige is, net daliks foldocht, mar op grûn fan algemiene en wetlike erkenning brûkt wurde kin foar fierdere ruiltransaksjes.

Jild is ûntstien as commodityjild, mar hast alle hjoeddeiske jildsystemen binne basearre op fidusiêr jild. Fidusiêr jild hat gjin yntrinsike brûkwearde as in fysike goed en ûntlient har wearde allinnich oan it feit dat in oerheid dit jild as in wettich betelmiddel oantsjut; dat wol sizze dat dit jild akseptearre wurde moat as in foarm fan betelling binnen de grinzen fan it lân, foar "alle skulden, publike- likegoed as private".

De jildhoeveelheid fan in lân bestiet út gartaal jild (bankbiljetten en munten) en direkt opfreechbere depositorekkeningen of 'bankjild' (de balâns yn betel- en sparrekkeningen). Dizze direkt opfreechbere depositorekkeningen binne hast altiten folle grutter as de hoeveelheid gartaal jild. Bankjild is net taastber en bestiet allinnich yn de foarm fan ferskate bankrecords. Nettsjinsteande it feit dat bankjild net taastber en ymmaterieel is fiert bankjild noch altiten de basisfunksjes fan jild út, omt bankjild algemien as in foarm fan betelling akseptearre wurdt.

## De rol fan jild

Ekonomen binne it der tsjintwurdich oer iens dat jild in wichtige rol spilet yn it ekonomysk systeem. De jildhoeveelheid beynfloedet de konjunktuer. Soe der bygelyks tefolle jild wêze dan soenen konsuminten mear besteegje as dat der produsearre wurde kin. De prizen geane dan omheech, der treedt ynflaasje op, en de ekonomy rekker oerferjitte. It omkearde kin ek, as der bygelyks te min jild is, kinne konsuminten te min keapje en sil de wurkleazens tanimme: de ekonomy giet efterút en der ûntstiet in resesje. It belied fan de sintrale bank om dit tsjin te gean wurdt jildpolityk of monetêr belied neamd: as de ynflaasje tefolle tanimt, ferheget de sintrale bank de rintetariven, sadat de ekonomy 'ôfkuollet'; as de ekonomy tefolle ôfkuollet, ferleget de sintrale bank de rintetariven as stimulâns.

De funksjes fan jild binne:

* ruilmiddel.
* rekkenienheid.
* oppotmiddel, in opslachmedium om keapkrêft (ekonomyske wearde) nei de takomst oer te heveljen.

## Sjoch ek

* Jildgroei
* Yn natuera

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Money fan Wikimedia Commons.
  |
# Kanaal (wetterwei)

It Swol-Iselkanaal
In **kanaal** of yn Nederlân ek wol **feart** is in keunstmjittige, groeven wetterwei. In kanaal kin oanlein wêze foar skipferkear, ôfwettering of befloeiïng fan lân.

## Kanalen

Wrâldferneamde kanalen
* Suezkanaal
* Panamakanaal

Histoaryske kanalen
* Kanaal fan Korbulo

Kanalen yn Fryslân
* Johan Frisokanaal
* Nije Kanaal (De Pein)
* Nije Kanaal (Ljouwert)
* Peinder Kanaal
* Prinses Margrietkanaal
* Van Harinxmakanaal

## Nijsgjirrich

In kanaal dat heaks op in oar kanaal stiet wurdt in opfeart neamd.
# Bachrein

**مملكة البحرين
Mamlakat al Bahrayn**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Arabysk |
| Haadstêd | Manama |
| Steatsfoarm | Konstitúsjonele monargy |
| Gebiet % wetter | 665 km² 0,0­% |
| Ynwenners (2005) | 688.345 |
| Munt | Bahreini dinar (BHD) |
| Tiidsône | UTC +3 |
| Nasjonale feestdei | 16 desimber |
| Lânkoade | BHR |
| Ynternet | .bh |
| Tillefoan | 973 |

**Bachrein** is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Manama en de emir fan de monargy is sûnt 2002 Hamad bin Isa Al Khalifa.

It golfsteatsje ferfollet troch de sintrale lizzing in wichtige ekonomyske en finansjele funksje yn de oaljewrâld.

## Geografy

### Lizzing

Bachrein wurdt begrinzge troch:

* de Perzyske Golf yn it noarden;
* de Golf fan Bachrein yn it easten, suden en westen;
* Katar yn it súdwesten;
* Saûdy-Araabje yn it westen.

### lânskip

Bachrein bestiet út in groep fan trijeëntritich eilannen yn de Perzyske Golf, dy't ûnderling ferbining hawwe troch in netwurk fan brêgen. Der is ek in brêgeferbining mei Saûdy-Araabje: de Kening Fahd Causeway.

De skrokke kuststripe fan Bahrein
De namme *Bachrein* betsjut yn it Arabysk letterlik *twa seeën*. Dat ferwiist nei de laach swiet wetter dy't earder ûnder de sâlte laach seewetter om de eilannen hinne oantroffen waard. Tsjintwurdich is dy laach swiet wetter net mear oanwêzich. Troch it hjoeddeiske waarme klimaat yn de Golf is Bachrein foar it meastepart woastyn.

## Skiednis

Yn de 16e iuw waard Bahrein troch de Portegezen beset. Nei dizze besetting en letter troch de Perzen waard it lân as selsstannich emiraat fan 1816 oant 1971 in Britsk protektoraat.

Bachrein waard op 15 augustus 1971 ûnôfhinklik en lid fan de Arabyske Liga. De sûnt 1999 regearjende emir fiere yn 2002 in nije grûnwet yn, dêr't it lân in konstitusjonele monargy troch wurden is.

## Demografy

### Befolking

Hjoeddeisk is mar 60% fan de ynwenners fan Bachrein noch oarspronklik. De oare 40% binne Pakistanen, Ynjers en Westerlingen. Goed 80% fan de befolking wennet yn de stêden. Bachrein is in tichtbefolke lân, dêr't sawat de hiele befolking op de noardlike helte fan it eilân wennet. It suden is foar it grutste part net bewenne.

### Taal

It Arabysk is de offisjele taal fan it lân, mar ek it Ingelsk wurdt in protte sprutsen.

### Religy

De Islam is de wichtichste godstsjinst yn Bachrein.
# Biotoop

In **biotoop** is in gebiet mei in unifoarm lânskipstype dêr't beskate organismen bestean kinne. It wurd komt fan it Grykske βιος, *bios*, dat "libben" betsjut, en τοπος, *topos*, "plak", en betsjut dus letterlik "libbensplak". Dit begryp moat net betize wurde mei de besibbe term habitat, dat it spesifike plak binnen in biotoop oantsjut dêr't in organisme libbet. Yn ien biotoop komme dus ferskate habitats foar. Om in foarbyld te jaan: de reinwjirm komt û.m. foar yn it biotoop fan it wâld, dêr't de grûn syn habitat is.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Gletsjer

In gletsjer yn de Alpen (Eastenryk).
In **gletsjer** is in grutte iismassa, dy't him as in rivier, allinnich stadiger, fan in berch delbeweecht. It iis fan in gletsjer ûntstiet út snie. Gletsjers binne te finen yn de hegere berchgebieten en by de beide poalen. It lâniis fan Antarktika en Grienlân is de meast foarkommende gletsjerfoarm, dy't hiele lânskippen bedekt. It iis fan in gletsjer hat net folle mear as in tsiende fan de oarspronklike snietsjokte.

## Keppeling om utens

 **Commons: Gletscher** – foto, fideo en harktriemmen
Gletsjer.
# Ierlân

**Éire**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Iersk Ingelsk |
| Haadstêd | Dublin |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 70.273 km² 2,0­% |
| Ynwenners (2024) | 5.380.300 |
| Munt | Euro (EUR) |
| Tiidsône | UTC 0 |
| Nasjonale feestdei | 17 maart |
| Lânkoade | IRL |
| Ynternet | .ie |
| Tillefoan | 353 |

 Dizze side giet oer **de Republyk Ierlân**. Foar it eilân, sjoch: Ierlân (eilân).
Ladys View in County Kerry
**Ierlân** is in lân yn West-Jeropa dat it súdlike en noardwestlike part fan it eilân Ierlân omfiemet. De haadstêd is Dublin en de presidint fan de republyk is sûnt 2025 Catherine Connolly.

## Geografy

It Ierske eilân hat likernôch 84,421 km², dêr't fan 70,280 km² by de republyk Ierlân heart. It binnenlân fan Ierlân is in ridlik flak plato mei dêromhinne nei de see ta in heuveleftich gebiet. De heechste berch is mei 1.041 m de *Carrauntoohil*, dy't yn it súdwesten fan it lân leit.

Ierlân wurdt begrinzge troch:

* Noard-Ierlân yn it noardeasten;
* de Ierske See en Grut-Brittanje yn it easten;
* de Keltyske See yn it suden;
* de Atlantyske Oseaan yn it westen.

## Skiednis

Op 6 desimber 1921 waard Ierlân ûnôfhinklik. Noard-Ierlân bleau lykwols part fan Grut-Brittanje. Yn de Twadde Wrâldkriich bleau Ierlân offisjeel neutraal, dochs gienen 70.000 man yn tsjinst fan it Britske leger om tsjin Nazi-Dútslân te fjochtsjen.

De IRA dy't meidie oan de Ierske ûnôfhinklikenskriich bleau fjochtsjen tsjin de Britten en hat as doel de Britten út Noard-Ierlân te reagjen. Yn 'e twadde helte fan de njoggentiger jierren is de striid tusken it Britsk regear en de IRA belune.

## Demografy

Yn it tiidrek 1850 oant 1950 wie der in delgong yn ynwennertal fan sân nei trije miljoen, de haadreden dêrfoar wie de minne ekonomyske situaasje. Underwilens hat Ierlân 4.2 miljoen ywenners .

## Gearwurking

Ierland is in stiftsjend lid fan de Rie fan Jeropa (1949). It lân is sûnt 1955 lid fan de Feriene Naasjes en sûnt 1973 fan de Jeropeeske Uny.

## Ekonomy

BYP per persoan is $46.600 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5% lânbou, 46% yndustry en 49% tsjinsten.

## Militêr

Struktuer
De Ierske definsje hat in lânmacht (ynklusyf loftmacht en marine).

Mankrêft
Yn 2008 wienen der 1.024.635 Ierske manlju fan tusken de 16-49 jier.

Dêrfan wienen 854.982 fit foar militêre tsjinst.

Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 28.610.

Budzjet
Militêr budzjet $700 miljoen (fiskale jier 2000/01).

Persintaazje fan it BYP 0,9 % (fiskale jier 2000/01).

## Transport

Wichtichste havens binne Cork, Dublin en Shannon Foynes. Dublin hat it grutste fleanfjild fan Ierlân. De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.

Ierlân hat (2006):

96.602 km ferhurde dyk.

3.237 km spoardyk.

956 km farwetter.

## Ferwizing nei boarne

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Ireland fan Wikimedia Commons.
  |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Nije Wrâld

In kaart fan de Nije Wrâld fan Guillaume Delisle út 1774.
Mei it begryp **Nije Wrâld** wurde de kontininten bedoeld dy’t nei de ûntdekkingstochten fan Kristoffel Kolumbus fan 1492 dien binne.

## Ofkomst

Yn 1493 kaam Kristoffel Kolumbus werom yn Spanje fan syn reis nei de Amearika’s. Op 1 novimber fan dat jier refereare Peter Martyr d’Anghiera nei Kolumbus yn in brief as de ‘ûntdekker fan de Nije Wrâld’. Yn in oare brief út 1494 barde dat op 'e nij. Amerigo Vespucci brûkte it wurd yn 1502 yn in boek oer de Nije Wrâld en yn 1516 publisearre Martyr in boek mei as titel "De orbe novo" (Op de Nije Wrâld). En yn 1524 waard de term brûkt troch Giovanni da Verrazzano yn in ferslach fan syn reis by de kust fan wat letter Kanada en de Feriene Steaten wêze soe.

## Definysje

Oer it algemien wurdt mei de Nije Wrâld de kontininten Noard- en Súd-Amearika bedoeld. De Alde Wrâld bestiet út Jeropa, Afrika en Aazje.

Austraalje en Antarktika binne nei 1492 ûntdekt, mar wurde net ta de Nije Wrâld rekkene. Lykwols wurde se ek niet yndield by de Alde Wrâld. Ek it meastepart fan de eilannen dy’t nei 1492 ûntdutsen binne wurde net ta de Nije Wrâld rekkene.

## Oare definysjes

### Biology

Yn de biology wurdt it wurd noch hieltyd brûkt. Bygelyks om it ferskil yn soarten bisten oan te jaan: De Apen fan de Alde Wrâld en die fan de Nije Wrâld. Ek wurd der sa ûnderskied makke tusken mûzen, rotten en gieren.

### Winen

By winen wurdt ek ûnderskied makke tusken ferskate wrâlden.

De Jeropeeske wrâlden wurdt de ‘âldewrâldewinen’ neamd. De winen út bygelyks Súd-Amearika, Austraalje, Libanon en Súd-Afrika wurde de ‘nijewrâldwinen’ neamd.
# Westerske wrâld

In ynterpretaasje fan wat healwei de 20e iuw de westerske wrâld wie.
De **Westerske wrâld** of it *Westen* is in benamming dy't brûkt wurdt foar in groep lannen dy't heare ta de rykste en machtigste fan de wrâld. Dizze lannen hawwe in grutte kulturele ynfloed en oerwicht op de rest fan de wrâld.

Der is gjin persyze definysje fan hokfoar lannen by de Westerske wrâld hearre. Oarspronklik besloech de term allinnich West-Jeropa en de lannen dy't dêr kultureel mei ferbûn wienen, lykas de lannen yn Noard-Amearika, Súd-Amearika en Oseaanje. Sûnt de tiid dat yn Aazje ferskate lannen inselde ekonomysk nivo berikt hawwe as it westen, wurde faak ek de rike lannen yn it easten der ta rekkene.
# Nij-Kaledoanje

| Nij-Kaledoanje *Nouvelle-Calédonie* |
| --- |
| flagge | wapen |
|  |  |
|  |
| geografyske lokaasje |
|  |
| algemien |
| **gebietsdiel fan** |  Frankryk |
| **pol. status** | oerseeske kollektiviteit |
| **haadstêd** | Nouméa |
| **offisjele taal** | Frânsk |
| sifers |
| **ynwennertal** | 256.000 (2012) |
| **befolkingstichtens** | 13,6 / km² |
| **oerflak** | 18.576 km² (ynkl. wetter) |
| bykommende ynformaasje |
| **muntienheid** | Euro (€) (EUR) |
| **tiidsône** | UTC+11 |
| **tillefoan** | +687 |
| **ynternetekstinsje** | .nc |
| **webside** | www.gouv.nc |

Nij-Kaledoanje
**Nij-Kaledoanje** (Frânsk: *Nouvelle-Calédonie*) is in Frânsk oerseesk gebietsdiel mei in bysûndere status. It oerseesk gebiet bestiet út in kloft eilannen dy't meiïnoar in oerflak hawwe fan 18.576 km2. It grutste eilân wurdt ek Nij-Kaledoanje neamd. Oare wichtige eilannen binne Maré, Lifou en Ouvéa, dy't de Loyaliteitseilannen foarmje.

De eilannekloft leit yn de Grutte Oseaan beëasten Austraajië, besuden Fanûatû, bewesten Fidzjy en benoarden Nij-Seelân.

It tal ynwenners bedraacht 256.000 (2012). De befolking bestiet benammen út Melaneezjers en Jeropeanen. Der binne 25 fleanfjilden yn it gebiet. Aircalin en Air Calédonie binne de twa loftfeartmaatschappijen.

## Klimaat

Nij-Kaledoanje hat in tropysk klimaat, wêrtroch it der it hiele jaar waarm is mei in hege fochtichheidsgraad.