Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Yndustry

In rikjende fabryk, it symboal by útstek foar de yndustry.
De **yndustry** (fan it Latynske *industria*, 'iverigens', 'warberens'), mei in âld wurd ek wol **niverheid** neamd, is dat diel fan 'e ekonomy dat karakterisearre wurdt troch de produksje en ferwurking fan materieel guod yn fabriken en oare ûndernimmings. In skaaimerk fan 'e yndustry is ornaris in hege gradaasje fan meganisearring en automatisearring (yn tsjinstelling ta ambachtlike foarmen fan produksje). It proses wêrby't troch meganisearring en de byhearrende feroarings yn 'e produksje-organisaasje oerstapt wurdt fan ambachtlike foarmen fan produksje nei yndustry wurdt yndustrialisaasje neamd.

## Skiednis

De yndustry ûntjoech him yn 'e achttjinde en njoggentjinde iuw ûnder de Yndustriële Revolúsje yn Jeropa en Noard-Amearika ta de wichtichste sektor fan 'e ekonomy. Dêrby ûntwikkelen eardere feodale en hannelsekonomyen har ta yndustrialisearre maatskippijen. Oan 'e grûnslach fan 'e Yndustriële Revolúsje leine ferskate fluch opinoar folgjende technologyske feroarings, lykas de yntroduksje fan stienkoal as foarm fan enerzjy en de grutskalige produksje fan stiel as grûnstof foar oare produkten.

De yndustrialisaasje stelde ferskate Jeropeeske lannen (fral Grut-Brittanje en Frankryk, mar yn minder mjitte ek Nederlân, Belgje, Dútslân en Itaalje) by steat om grutte koloniale riken op te setten, wêrby't yn 'e koloanjes goedkeap grûnstoffen wûn wurde koene, wat de yndustrialisaasje yn it memmelân noch wer in nije ympuls joech. In protte ûntwikkelingslannen (faak de eardere koloanjes) makken pas yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw (of sels oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw) in eigen yndustriële revolúsje troch. Wylst yn Westerske lannen de yndustrysektor no yn 'e regel krompen is ta in lytser part fan 'e ekonomy yn it foardiel fan 'e tsjinstesektor, makket yn lannen as Sina en Yndia de yndustry noch in tige grut part fan 'e ekonomy út.

## Yndieling

De yndustry wurdt yn 'e regel yndield yn 'e swiere yndustry en de lichte yndustry. De swiere yndustry omfiemet de materialeprodusearjende sektor, mei as wichtichste komponinten de metaalyndustry (heechovens) en de petrogemyske yndustry (raffinaderijen). Dit is ek mei-iens de meast fersmoargjende foarm fan yndustry. De lichte yndustry omfettet de sektor wêryn't de eigentlike einprodukten fabrisearre wurde.

## Oerdrachtlik gebrûk

Der binne ek sektors fan 'e ekonomy dy't net foldogge oan 'e definysje fan it begryp 'yndustry', mar wol sa neamd wurde; bygelyks de muzykyndustry, de entertainmentyndustry of de pornoyndustry. Yn sokke gefallen wurdt it wurd 'yndustry' yn oerdrachtlike sin brûkt, synonym mei 'brâns', 'sektor' of 'bedriuwstûke'. Dizze foarm fan gebrûk fan it wurd 'yndustry' is oernommen út it Ingelsk.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Industry fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Yunnan

|  |
| --- |
| Provinsje Yunnan 云南省 *Yúnnán Shěng* |
|  |
| **Polityk** |
| lân |  Sina |
| haadstêd | Kunming |
| **Sifers** |
| ynwennertal | 47.209.277 (2020) |
| oerflak | 394.100 km² |
| befolkingsticht. | 120 ynw./km² |
|  |
| Rysfjilden yn Yuanyang. |

**Yunnan** is in provinsje yn it súdwesten fan 'e Folksrepublyk Sina. Yunnan bestiet út meardere autonome prefektueren, wêrûnder Xishuangbanna. Yn Yunnan wenje in soad minderheden, dy't meiïnoar likernôch in tredde fan 'e befolking útmeitsje.

## Skiednis

Sûnt it begjin fan 'e 14e iuw makke it grutste part fan Yunnan ûnderdiel út fan it ryk fan 'e Yuan-dynasty. Nei de fal fan 'e dynasty yn 1368 bleaune der in pear fersetgebieten tsjin 'e Ming-dynasty in Yunnan aktyf. In 1381 waarden dy troch in leger fan 'e Ming útskeakele.

Healwei de 13e iuw, nei't de Mongoalen it keninkryk Dali om 1254 hinne ûnhearrich makken, ûntstie yn it súdeasten fan Sina in machtsfakuüm, wêrfan't de keningen fan Mong Mao gebrûk makken om harren gebiet út te wreidzjen. Yn 1448 waard Mong Mao troch in koälysje fan 'e Ming mei lokale Dai-hearskers fan oangrinzgjende gebieten ûnderwurpen. Yn 1855 hearske yn Yunnan de pest, it begjin fan 'e tredde pandemy fan dy sykte, dy't in iuw lang oer de wrâld wierje soe.

## Stêden

* Anning
* Chuxiong
* Dali
* Jinghong
* Kaiyuan
* Kunming (haadstêd)
* Lijiang
* Luxi
* Qilin
* Qujing
* Ruili

## Bestuurlijke indeling

De bestjoerlike yndieling fan Yunnan is as folget:

|  |
| --- |
|  |
| Nû | Namme | Sineeske karakters | Hànyǔ pīnyīn |
| Stedsprefektueren |
| 1 | Kunming | 昆明市 | Kūnmíng Shì |
| 2 | Qujing | 曲靖市 | Qǔjìng Shì |
| 3 | Yuxi | 玉溪市 | Yùxī Shì |
| 4 | Baoshan | 保山市 | Bǎoshān Shì |
| 5 | Zhaotong | 昭通市 | Zhāotōng Shì |
| 6 | Lijiang | 丽江市 | Lìjiāng Shì |
| 7 | Pu'er | 普洱市 | Qǔjìng Shì |
| 8 | Lincang | 临沧市 | Líncāng Shì |
| Autonome prefektueren |
| 9 | Dehong Dai en Jingpo | 德宏傣族景颇族自治州 | Déhóng Dǎizú Jǐngpōzú Zìzhìzhōu |
| 10 | Nujiang | 怒江傈僳族自治州 | Nùjiāng Lìsùzú Zìzhìzhōu |
| 11 | Dêqên | 迪庆藏族自治州 | Díqìng Zàngzú Zìzhìzhōu |
| 12 | Dali | 大理白族自治州 | Dàlǐ Báizú Zìzhìzhōu |
| 13 | Chuxiong | 楚雄彝族自治州 | Chǔxióng Yízú Zìzhìzhōu |
| 14 | Honghe | 红河哈尼族彝族自治州 | Hónghé Hānízú Yízú Zìzhìzhōu |
| 15 | Wenshan | 文山壮族苗族自治州 | Wénshān Zhuàngzú Miáozú Zìzhìzhōu |
| 16 | Xishuangbanna | 西双版纳傣族自治州 | Xīshuāngbǎnnà Dǎizú Zìzhìzhōu |

## Ofbylden

* Yangtze.
* Kunming.
* Songzanlin kleaster.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Yunnan** fan Wikimedia Commons. |
# 21e iuw

De **21e iuw** of **ienentweintichste iuw** rint fan 1 jannewaris 2001 oant 31 desimber 2100.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 |
| 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 |
| 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 | 2026 | 2027 | 2028 | 2029 | 2030 |
| 2031 | 2032 | 2033 | 2034 | 2035 | 2036 | 2037 | 2038 | 2039 | 2040 |
| 2041 | 2042 | 2043 | 2044 | 2045 | 2046 | 2047 | 2048 | 2049 | 2050 |
| 2051 | 2052 | 2053 | 2054 | 2055 | 2056 | 2057 | 2058 | 2059 | 2060 |
| 2061 | 2062 | 2063 | 2064 | 2065 | 2066 | 2067 | 2068 | 2069 | 2070 |
| 2071 | 2072 | 2073 | 2074 | 2075 | 2076 | 2077 | 2078 | 2079 | 2080 |
| 2081 | 2082 | 2083 | 2084 | 2085 | 2086 | 2087 | 2088 | 2089 | 2090 |
| 2091 | 2092 | 2093 | 2094 | 2095 | 2096 | 2097 | 2098 | 2099 | 2100 |

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 21st century fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Bertrand Russell

Russell yn 1936
**Bertrand Arthur William Russell** (Trellech (Monmouthshire, Wales), 18 maaie 1872 – Penrhyndeudraeth (Gwynnedd, Wales), 2 febrewaris 1970) wie in Britsk filosoof, histoarikus, logikus, wiskundige, foarfjochter foar sosjale fernijing, humanist, pasifist en in prominint rasjonalist. Russell waard yn 1949 de Order of Merit takend en yn 1950 krige hy de Nobelpriis foar de Literatuer.

As skriuwer hat hy de filosofy popularisearre en kommentaren skreaun oer in soad ûnderwerpen. Hy ferfolge in famyljetradysje fan polityk aktivisme, wie in foaroansteand anty-oarloch aktivist en propagearre de frije hannel mei anty-ymperialistyske naasjes.

## Wurken

*Principia Mathematica*
### Ingelsk

* *Principia Mathematica*, mei Alfred North Whitehead, 1910-1913, trije dielen
* *The Problems of Philosophy*, 1912
* *Our Knowledge of the External World*
* *The Conquest of Happiness*, 1930, meardere kearen werprinte
* *Sceptical Essays*, 1935, meardere kearen werprinte
* *History of Western Philosophy and its Connection with Political and Social Circumstances from the Earliest Times to the Present day*, 1946
* *The Good Citizen's Alphabet*, 1958
* *The Future of Science*, 1959
* *The Autobiography of Bertrand Russell*, 1967-1969, trije dielen

### Oersettings yn it Nederlânsk

* *Aforismen*, De Haach: Boucher, 1961
* *Religie en wetenschap*, Utjouwerij J.A. Boom en Zn., 1968 (oarspr. 1935)
* *Beste Bertrand Russell... Een keuze uit zijn correspondentie met het publiek 1950-1968*, A.W. Bruna & Zn, 1971, ISBN 90-229-1432-1
* *Individu en autoriteit*, Utjouwerij Servire, 1974 (oarspr. 1949, BBC-lêzingen) ISBN 90-6325-048-7
* *Waarom ik geen christen ben*, Amsterdam: Meulenhoff, 1976 (oarspr. 1957), ISBN 90-290-0831-8
* *Macht*, Amsterdam: Meulenhoff, 1978
* *Huwelijk en moraal*, Utjouwerij Wereldbibliotheek, 1980, ISBN 90-284-1427-4
* *Problemen der filosofie*, Meppel: Boom, 1980
* *Mystiek en logica*, Katwyk: Servire, 1986
* *Verover geluk*. Diemen: Omega, 1998, ISBN 90-6057-637-3
* *Skiednis fan de Westerske filosofy fanút de politike en sosjale omstannichheden fan de Grykske âldheid oant yn de 20e iuw*. De Haach: Servire, 2003 (22e printinge), ISBN 90-215-8996-6

## Literatuer

* *Bertrand Russell*, R.F.Beerling, Hasselt: Heideland, 1963
* *Bertrand Russell: Philosopher and Humanist*, John Lewis, 1968
* *Bertrand Russell*, D.F.Pears, Londen, 1972
* *Bertrand Russell*, Paul Kuntz, Boston, 1986
* *Bertrand Russell, A life*, Caroline Moorehead, Londen, 1992
* *Russell, Kopstukken Filosofie*, Anthony Grayling, Utjouwerij Lemniscaat, 2001 (oarspr. 1996) ISBN 90-5637-285-8

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Speech fan Bertrand Russell yn 1929
* *The Bertrand Russell Archives*
* *The Bertrand Russell Society*
* Artikelen fan Bertrand Russell yn it Nederlânsk
* Russell gearfetting

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Bertrand Russell fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Muntienheid

De **muntienheid** of **faluta** fan in lân is it offisjeel jildende betelmiddel fan in lân, bygelyks, it Britske pûn, de Amerikaanske dollar of de euro.

Yn in protte gefallen is in munt beheind ta ien lân, bygelyks, it Britske pûn yn Grut-Brittanje. It bart lykwols ek dat in lân de munt fan in oar lân brûkt. Sa is de Amerikaanske dollar net allinnich de munt fan de Feriene Steaten, mar hat ûnder oaren ek East-Timor de dollar as munt oannaam. Guon oare lannen hâlde ek in fêste ferhâlding oan tusken harren munt en de dollar. In pear munten binne mienskiplik foar in groep lannen, bygelyks de euro foar de JU-lannen yn de muntuny.

In ynternasjonale standert, ISO 4217, beskriuwt foar alle lannen in trijeletterige ôfkoarting foar de munt.

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *munt*
# Eilân

It eilân Mont Saint Michel.
In **eilân** (*ei* betsjut *wetter*) is in lânoerflakte dy't oan alle siden troch wetter omklamd is, mar lytser is as in kontinint en grutter as in rots of in plaat. It grutste eilân fan de wrâld is Grienlân.

Foar de Waadsee jildt dat in oanwaaksende plaat earst eilân neamd wurde mei at dy minimaal 160 hektare grut is by trochstrings heech wetter, en troch de see dan net mear oerspield wurdt.

Guon eilannen binne in selsstannige steat, bygelyks Kuba, Yslân, en Madagaskar. Oaren hawwe mear as ien steat, lykas Borneo en Hispaniola. Austraalje wurdt net as eilân, mar as kontinint beskôge.

## Sjoch ek

* Arsjipel
* Atol
* Waadeilân.
# Syr Darja

Lokaasje
Rivier by Chûdsjand
De **Syr Darja** (Oezbeeksk: *Sirdaryo*; Tadzjyksk: Сирдарё = *Syrdarya*; Kazachsk: Сырдария = *Syrdarīya*, histoaryske Grykske namme: Jaxartes) is in 2212 kilometer lange rivier yn Sintraal-Azië. De rivier ûntstiet by Namangan yn de Ferganadelling út de gearfoeging fan twa wetterboarnen dy't beide yn Kirgyzje ûntspringe: de Naryn dy't út it Tiensjan-geberchte komt en de Kara Darja út de Alai-keten.

De twa wetterboarnen komme op it grûngebiet fan Oezbekistan by-inoar, wêrnei't de Syr Darja fia Tadzjikistan en nochris troch Oezbekistan al gau yn noardwestlike rjochting troch súdlik Kazachstan nei de Aralmar streamt. Grutskalige yrrigaasje fanút de rivier wurdt brûkt foar de lânbou yn it streamgebiet, benammen foar de katoentylt, mar hat ek bydroegen oan it útdrûgjen fan de Aralmar.

Yn 'e âldheid stie de rivier bekend as de *Jaxartes*. Yn guon Grykske boarnen wurdt, frijwat misliedend, de namme *Tanais* brûkt. It wurdsje Darja yn de hjoeddeistige namme Syr Darja is it Perzyske wurd foar "see" en "stream". De rivier foarme de noardgrins fan de feroveringen fan Alexander de Grutte. Yn 329 f.Chr. stifte hy de stêd *Alexander Eschatê* (nei alle gedachten op it plak fan de hjoeddeistige stêd Chûdsjand) as permaninte garnizoensplak. It gebiet tusken de Syr Darja en de Amu Darja (yn de Klassike Aldheid bekend ûnder de Latynske namme *Oxus*) waard yn de Aldheid Transoksaanje neamd en waard in *wadi* (= drûge rivierdelling) yn it jier 1975.