Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Sahara

De Sahara leit yn Noard-Afrika
 Dizze side giet oer **de woastyn yn Noard-Afrika**. Foar oare betsjuttings, sjoch: Sahara (betsjuttingsside).
De **Sahara** is de grutste woastyn op ierde. It beslacht in grut part fan Noard-Afrika en strekt him út fan it westen oan de Atlantyske kust oant de Reade See yn Egypte. Aan de noardside wurdt it begrinzge troch de Middellânske See en it Atlasberchtme. De súdlike grins wurdt foarme troch de Sahel, in gebiet dat in bytsje begroeid is.

De namme Sahara komt fan it Arabyske wurd *sahra*, dat *woastyn* betsjut.

## Geografy

It oerflak fan de Sahara is om-ende-by 9 miljoen km² grut en beslacht alhiel of foar in part:

* Marokko
* Westlike Sahara
* Mauritaanje
* Maly
* Niger
* Algerije
* Tuneezje
* Lybje
* Tsjaad
* Egypte
* Sûdan

Yn it suden fan de Sahara leit in stripe lân, de Sahel neamd, dat in oergongsgebiet foarmet.

## Klimaat, lânskip en geology

De Sahara is tige skrok en der falt trochstrings minder as 100 milimeter rein yn 't jier. Mar in lyts part, amper 20% fan de woastyn, bestiet út karakteristike sândunen. It grutste part bstiet út rotseftige gebieten. Op guon plakken yn de woastyn komt drinkwetter nei it oerflak, dizze plakken wurde oazes neamd.

Yn it midden fan de woastyn leit de Tsjaadmar, de grutste swietwettermar fan de Sahara.

## Klimaat skiednis

De Sahara is hjoed-de-dei in grutte woastyn, mar dat hat net altyd sa west. Yn it Pleistoseen en it Holoseen bestie it gebiet noch foar it grutste part út savanne, en koenen der in protte plantesoarten waakse. Yn dizze tiidrekken wie it foar de minske goed toevjen en libbe doe as samler en jager. Nei alle gedachten hawwe oaljefanten, bavianen, kateftigen ensfh. der noch libbe oant en mei it neolitikum, en oant en mei in miljoen jier tebek waaksten der noch planten dy't wy tsjintwurdich allinnich yn wiete, fochtige gebieten of sels yn de tropen fine.

Yn de Sahara wurde resten werom fûn fan ferskate minsklike rassen, bygelyks de Homo habilis en de Homo australiphithecus, fermoedlik libben sy goed fiif miljoen jier lyn.

Mei it kommen en gean fan de iistiden feroare it klimaat, benammen de delslach en dêrmei betiden ek de begroeiïng. Stadichoan krige de Sahara it uterlik dat tsjintwurdich oantroffen wurdt yn de Frânske Provence, en noch letter waard it gebiet sa as wy it tsjintwurdige kinne, in skrokke, sânige of rotsige flakte mei amperoan begroeiïng.
# Yndyske Arsjipel

De Yndyske Arsjipel
De **Yndyske Arsjipel** is in arsjipel fan grutte en lytse eilannen dy't tusken it skiereilân Malakka, yn Súdeast-Aazje en Austraalje lizze.

By de Yndyske Arsjipel wurde de Grutte Sûnda-eilannen, de Lytse Sûnda-eilannen, de Molukken en de eilannen fan de Filipinen rekkene. Nij-Guinea leit op it kontinintale plat fan Austraalje en wurdt gewoanwei net ta de Yndyske Arsjipel rekkene.

De Yndyske Arsjipel foarmet mei Austraalje de grins tusken de Yndyske en de Grutte Oseaan. De westlike begrinzging fan de arsjipel is Sumatra. Yn it suden wurdt de arsjipel begrinzge troch Java en de lytse Sûnda-eilannen; yn it easten troch de Molukken en de noard-eastlike grins binne de Filipinen.

It lânoerflak fan de arsjipel is goed 2 miljoen km² en hat in befolking fan sa'n 300 miljoen. Borneo is it grutste eilân, mar op Java wenje de measte minsken.

Geologysk is it gebiet nijsgierrich: dêr leit ien fan de meast aktive fulkanyske gebieten op ierde. De heechste fulkaan is de Kinabalu op Noard-Borneo mei 4095 meter. It klimaat fan de arsjipel is fanwege de lizzing by de evener tropysk; yn it westen falt in soad rein, it easten is wat drûger.

De fauna yn it westlike part is besibbe oan dy fan Súdeast-Aazje, mei soarten sa as tigers, bearen en apen. Eastlik fan de Wallaceline komme Australyske soarten mear foar, wylst apen dêr hast net mear foarkomme.

Grutte dielen fan de Yndyske Arsjipel hearden eartiids ta Nederlânsk-Ynje. Yn it Maleisk wurdt de Yndyske Arsjipel ek wol oantsjut as *Nusantara* ('eilannen tusken twa wrâlden yn').

## Sjoch ek

* Brûnei
* Filipinen
* Yndoneezje
* Maleizje
* East-Timor
# Singapoer

**Republik Singapura
新加坡共和国
சிங்கப்பூர் குடியரசு
Republic of Singapore**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Malay, Mandarynsk, Tamil, Ingelsk |
| Haadstêd | Singapoer |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 699 km² 1,44­% |
| Ynwenners (2005) | 4.326.000 |
| Munt | Singapoereeske dollar (SGD) |
| Tiidsône | UTC +8 |
| Nasjonale feestdei | 9 augustus |
| Lânkoade | SGP |
| Ynternet | .sg |
| Tillefoan | 65 |

It sakesintrum fan Singapoer
Andreaskatedraal
**Singapoer** is it lytste lân fan Aazje. De haadstêd hjit ek Singapoer.

Singapoer wurdt begrinzge troch:

* Maleizje yn it noarden;
* de Strjitte fan Singapoer en Yndoneezje yn it suden.
# Stienbokskearkring

In kaart fan de wrâld mei dêrop werjûn de Stienbokskearkring.
De **Stienbokskearkring** is in breedtegraad of parallel, dy't op 23°26′22″ suderbreedte in sirkel om it súdlik healrûn fan 'e Ierde hinne foarmet. De namme fan 'e kearkring is ôflaat fan it stjerrebyld Stienbok (*Capricornus*), en is basearre op 'e sitewaasje fan 'e lêste beide milennia foar it begjin fan 'e Westerske jiertelling, doe't de sinne op midwinter (sjoen fanôf it noardlik healrûn; op it súdlik healrûn wie it doe fansels midsimmer) op 'e Stienbokskearkring yn it stjerrebyld Stienbok stie. As gefolch fan presesje is dat al lang net mear sa: tsjintwurdich stiet de sinne by de noardlike midwinter yn it stjerrebyld Bôgesjitter.

De Stienbokskearkring wurdt ek wol de **Suderkearkring** neamd, om't er de súdlike grins fan 'e tropen oanjout. De noardlike begrinzing fan dat gebiet wurdt foarme troch de Kreeftskearkring. De Stienbokskearkring markearret de heechste breedtegraad op it súdlik healrûn, dêr't de sinne noch yn it senit stean kin, d.w.s. rjocht boppe it ierdoerflak. Dat bart dêr elts jier op of omtrint 21 desimber, en jout it begjin fan 'e súdlike astronomyske simmer oan. As gefolch fan fariaasjes yn 'e oblikiteit (skeanstân) fan 'e Ierde wifket de Stienbokskearkring troch de iuwen hinne yn in syklus fan likernôch 41.000 jier in bytsje fan it noarden nei it suden en werom.

De Stienbokskearkring rint troch de folgjende lannen (begjinnend oan 'e westkust fan Súd-Amearika en dan nei it easten ta bewegend efterinoar):

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Sily
* Argentynje
* Paraguay
* Brazylje
* Namybje
* Botswana
* Súd-Afrika
* Mozambyk
 |  | * Madagaskar
* Austraalje
* Nij-Kaledoanje (Fr.)
* Fidzjy
* Tonga
* de Cookeilannen
* Frânsk-Polyneezje (Fr.)
* de Pitcairneilannen (Br.)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Tropic of Capricorn fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Gana

**Republic of Ghana**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Ingelsk, Frânsk |
| Haadstêd | Accra |
| Steatsfoarm | konstitusjonele demokrasy |
| Ynwenners (2020) | 31.072.940 (rûsd) |
| Munt | cedi (GHS) |
| Tiidsône | UTC +1 |
| Nasjonale feestdei | 6 maart |
| Lânkoade | GHA |
| Ynternet | .gh |
| Tillefoan | 233 |

**Gana**, sûnt 1960 offisjeel de **Republyk Gana**, is in lân yn it westen fan Afrika. De haadstêd is Accra.

## Geografy

### Lizzing

Gana wurdt begrinzge troch:

* Ivoarkust yn it westen;
* Boerkina Faso yn it noarden;
* Togo yn it easten;
* de Golf fan Guinee yn it suden.

### Lânskip

Strânkust yn Gana
Yn it suden oan de Golf fan Guinee hat Gana in 535 km lange natuerlike kust dy't troch lagunes slim tagonklik is. Dêrefter lizze greiden dy't oergean yn tropysk reinwâld, dy't it Ashangtyheechlân bedekke. Yn de eastlike fochtige savanne leit yn de Folta in opslachmar. It klimaat is tropysk.

De noch meastentiids goed bewarre bleaune forten fan de Westyndyske Kompanjy binne wichtige toeristyske trekpleisters.

## Skiednis

It Ashanty hienen eartiids yn Gana in grut ryk dat har fierder útwreide oant de kust troch de rûnom wenjende buorfolken te ûnderwerpen. Mei de Portegezen hannelen de Ashantys al sûnt de 15e iuw yn slaven. Yn 1850 ûnderwurpen de Britten it lân en stifte de koloanje Goudkust.

Yn 1957 waard it lân ûnôfhinklik mei Kwame Nkrumah as earste presidint en profitearre ynearsten fan har rike boaiemskatten, oant de ekonomyske krisis nei 1966.

De nije grûnwet fan 1993 moat it proses fan demokratisearring mear faasje jaan mei in mearpartijensysteem.

## Demografy

### Befolking

Neffens de folkstelling fan 2000 heart 45,3% fan de befolking ta de Akan, dêr't û.o. ek de Ashanty en de Fante by hearre. Fierders heart 15,2% ta de Mole-Dagbon, 11,7% ta de Ewe, 7,3% ta de Ga-Dangme, 4% ta de Guan, 3,6% ta de Gurma, 2.6% ta de Grusy en 1% ta de Mande-Busanga.

### Talen

It Ingelsk is de offisjele taal, mar dêrnjonken bestien der in protte lânseigen talen. Alle talen hearre ta de Niger-Congotalenkloft. Yn it noarden wurde fral Gurtalen lykas Dagbany en Frafra praat en yn it suden benammen Kwatalen lykas Twy of Akan, Kyerepon (Cherepon), Ewe en Ga.

### Religy

De grutste godstsjinst fan Gana is it Kristendom dêr't sa'n 70% fan de befolking ta rekkene wurdt. De Islam komt op it twadde plak mei 16% en it restant bestiet út tradisjonele Afrikaanske natoerreligys.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Balkan

It Balkanskiereilân. De rivieren Soča, Krka, Sava en Donau foarmje de grinzen fan it gebiet
 Dizze side giet oer **it Balkanskiereilân**. Foar oare betsjuttings, sjoch: Balkan (betsjuttingsside).
De **Balkan** of **Balkanskiereilân** foarmet it eastlikste skiereilân fan de trije grutte skiereilannen yn Europa en waard foar it earst yn 1808 sa neamd troch de Dútske geograaf August Zeune. It wurdt yn it noarden begrinze troch de rivieren Sava en Donau en yn it noardwesten troch de line Triëst - Ljubljana. It ûntlient syn namme oan in berchrige yn Bulgarije dy't troch de Turken (en no ek troch de measte oare folken, mar net troch de Bulgaren) Balkan neamd wurdt, wat *Beboske Berchtme* betsjut. De Bulgaren hawwe it oer it *Stara Planina* (*Стара Планина*). Mei dy oantsjutting, dy't Ald Berch betsjut, doele se allinnich op it berchtme en net op it skiereilân.
# Sintraal-Afrikaanske Republyk

**République centrafricaine
Ködörösêse tî Bêafrika (Sango)**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Frânsk,Sango |
| Haadstêd | Bangui |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 622.984 km² -­% |
| Ynwenners (2016) | 5.507.257 |
| Munt | CFA-frank (XAF) |
| Tiidsône | UTC +1 |
| Nasjonale feestdei | 1 desimber |
| Lânkoade | CAF |
| Ynternet | .cf |
| Tillefoan | 236 |

De **Sintraal-Afrikaanske Republyk** is in steat yn Sintraal-Afrika. De haadstêd is Bangui.

## Geografy

### Lizzing

De Sintraal-Afrikaanske Republyk wurdt begrinzge troch:

* Tsjaad yn it noarden,
* Sûdan en Súd-Sûdan yn it easten,
* Demokratyske Republyk Kongo en de Republyk Kongo yn it suden,
* Kameroen yn it westen.

### Grutte plakken

| Plak | Ynwennertal |
| --- | --- |
| Bangui(Bangî) | 622.771 |
| Bimbo | 124.176 |
| Berbérati | 76.918 |
| Carnot | 45.421 |
| Bambari | 41.356 |
| Bouar | 40.353 |
| Bossangoa | 36.478 |
| Bria | 35.204 |
| Bangassou | 31.553 |
| Nola | 29.181 |

### Lânskip

Ubangy Rivier oan de râne fan Bangui.
It heechste punt fan it lân is de Mont Ngaoui (1,420 m). Fan súd nei noard feroaret it gea troch it tropysk reinwâld yn it suden en de savanne yn it noarden. Dêrneffens falt yn it suden mear rein as yn it noarden, it klimaat fan it lân wurdt as tropysk skaaimerke.

## Skiednis

Yn 1905 waard yn it gebiet fan de Sintraal-Afrikaanske Republyk fan no de Frânske koloanje Oubangui-Chari oprjochte, dat mei oare gebieten yn 1910 ta Frânsk-Ekwatorjaal Afrika gear foege waard.

Yn 1958 waard Oubangui-Chari in autonome steat yn de Frânske Mienskip ûnder de namme Sintraal-Afrikaanske Republyk. Op 13 augustus 1960 waard it lân in ûnôfhinklike republyk. Troch in steatsgreep yn 1966 fan it leger waard de grûnwet bûten wurking steld. As nije presidint tredet kolonel J.B. Bokassa op, dy't sûnttiid in protte foechens nei him ta loekt. Yn 1976 ropt Bokassa it lân út ta keizerryk mei himsels as earste keizer.

## Demografy

### Befolking

Sûnt de ûnôfhinklikens hat de befolking fan de Sintraal-Afrikaanske Republyk him fjouwerfâldige. Yn 1960 bestie de befolking noch út 1.232.000 minsken. Yn 2009 wie dat oanwaakse oant 4.422.000. De befolking hat lykwols slim te lijen troch de gefolgen fan AIDS.

De naasje is ferdield yn mear as 80 etnyske kloften, elts mei in eigen taal. De grutste etnyske kloften binne de Baya (33%), Banda (28%), Mandjia (7%), Sara (10%), Mboum (7%), M'Baka (4%), Yakoma (4%), en Fulany (3%), oaren 4%, Jeropeanen ynbegrepen meast fan Frânske komôf.

### Religy

Kristenen foarmje de helte fan de befolking, wylst 35% noch de ynhiemske godstsjinsten oanhinget. De islam wurdt dien troch goed 15% fan de bewenners fan it lân.
# Noardlike Iissee

|  |
| --- |
| Noardlike Iissee |
|  |
| **geografy** |
| type wetter | oseaan |
| lokaasje | benoarden Jeraazje en    Noard-Amearika |
| lân |  Feriene Steaten  Grienlân   Iislân  Kanada   Noarwegen  Ruslân |
| koördinaten | 90° N, 0° E |
| **sifers** |
| maks. lingte | 3.750 km |
| maks. breedte | 3.750 km |
| oerflak | 14.056.000 km² |
| djiptegemiddelde | 1.038 m |
| djipste punt | 5.550 m |
| wetterfolume | 18.750.000 km³ |
|  |
| Reliëfkaart fan de Noardlike Iissee. |
|  |
| Batymetryske kaart fan de Noarlike Iissee. |

De **Noardlike Iissee(letterlik oerset út it Ingelsk: **Arktyske Oseaan) is mei 14,09 miljoen km² de lytste oseaan op de wrâld. Dizze oseaan leit op de noardpoal, binnen de grinzen fan de Arktis. It djipste punt is 5608 m. De oseaan stiet yn ferbining mei de Noarske See nei de Atlantyske Oseaan ta en oer de Beringstrjitte nei de Grutte Oseaan.

## De seeën

Ta dizze oseaan hearre:

* de Baffinbaai
* de Barentssee
* de Beaufortsee
* de Eastsibearyske See
* de Grienlânsee (ek wol ta de Atlantyske Oseaan rekkene)
* de Hudsonbaai (ek wol ta de Atlantyske Oseaan rekkene)
* de Karasee
* de Laptevsee
* de Lincolnsee
* de Petsjoarasee
* de Tsjoektsjensee
* de Wite See

## Eilannen en eilannegroepen

* Beare-eilân
* Beare-eilannen
* Frâns Joazeflân
* Jan Mayen
* Kanadeeske Arktyske Eilannen
	+ Baffinlân
	+ Keninginne Elizabetheilannen
		- Ellesmere
* Kolosovitsj-eilannen
* Mona-eilannen
* Nijsibearyske Eilannen
* Noardlân
* Nordenskiöldarsjipel
* Nova Sembla
* Plavnikovye-eilannen
* Spitsbergen
* Wrangel

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Arctic Ocean** fan Wikimedia Commons. |

| Oseanen fan de Ierde |
| --- |
|
Atlantyske Oseaan - Yndyske Oseaan - Noardlike Iissee - Stille Oseaan - Súdlike Oseaan |
|  ·  ·  |
# Oeral

Lizzing fan it Oeralberchtme
 Dizze side giet oer **it Oeralberchtme**. Foar oare betsjuttings, sjoch: Oeral (betsjuttingsside).
De **Oeral** is in berchtme yn Ruslân dat fan noard nei súd rint oer in ôfstân fan sa likernôch 2100 kilometer. It noardlike part fan de Oeral is ûnderdiel fan de grins tusken Europa en Azië. De heechste berch is de Narodnaja mei 1.894 meter.

De Oeral leit tusken de Noardlike Iissee en it noardlike grinsgebiet fan Kazachstan. It gebiet kin geografysk yn 5 ferskillende sônes yndield wurde (fan noard nei súd):

* Arktyske of Polêre Oeral
* Subarktyske of Subpolêre Oeral
* Noardlike Oeral
* Sintrale of Midden-Oeral
* Súdlike Oeral

## Keppeling om utens

 **Commons: Oeral** – foto, fideo en harktriemmen
* (in)  De fiif sônes fan de Oeral
# Jenisej (rivier)

It ôfwetteringsgebiet fan de Jenisej mei de Baikalmar
De **Jenisej** (Russysk: *Енисей*) is in grutte rivier yn Siberië yn Ruslân. It is mei 3.438 km kilometer (systeem Jenisej–Angara–Selenge) de fyfde rivier nei langte fan de wrâld en is part fan it grutste rivierstelsel dat yn de Arktyske Oseaan rint. De rivier is in bytsje koarter as de Mississippy, mar hat 1,5 kear de mannichte wetter. Hy ûntspringt yn Mongoalië en rint nei it noarden en komt út yn de Karasee.
# Bohaisee

|  |
| --- |
| Bohaisee |
|  |
| **geografy** |
| type wetter | rânesee |
| lokaasje | tusken it fêstelân fan Sina,    it Liaodongskiereilân en    it Shandongskiereilân |
| lân |  Sina |
| ûnderdiel fan | Giele See |
| **sifers** |
| maks. lingte | 470 km |
| maks. breedte | 295 km |
| oerflak | 78.000 km² |
| djiptegemiddelde | 18 m |
| djipste punt | 80 m |

De Bohaisee.
De **Bohaisee** (ek **Golf fan Bohai** of **Bo Hai**; Sineesk: 渤海; Kantoneesk: *Poet Hooi*) is in grutte mar ûndjippe baai fan de Giele See foar de kust fan noardeastlik Sina. Dit wetter leit oan 'e kust fan de Sineeske provinsjes Shandong, Liaoning, Hebei en Tianjin. De see wurdt begrinzge troch it Sineeske fêstelân yn it noarden, westen en suden, it grutte Liaodongskiereilân yn it noardeasten en it grutte Shandongskiereilân yn it súdeasten. Yn it easten stiet de Bohaisee fia de Bohaistrjitte yn ferbining mei de iepen Giele See.

De Bohaisee omfettet sels trije grutte baaien: de Liaodongbaai yn it noarden, de Bohaibaai yn it westen en de Laizhoubaai yn it suden. Oan 'e kust fan 'e Bohaibaai leit de grutte havenstêd Tianjin, it trochfierpunt foar alle hannel nei de Sineeske haadstêd Peking, dy't fierder it lân yn leit. Troch de Bohaisee rint sadwaande in wichtige skipfeartrûte.

## Keppeling om utens

● (in) Unep Reports - Regional Definition: Bohai Sea

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Bohai Sea fan Wikimedia Commons.
  |
# Salomonseilannen

**Solomon Islands**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Ingelsk |
| Haadstêd | Honiara |
| Steatsfoarm | Parlemintêre monargy |
| Gebiet % wetter | 28.450 km² 3,2­% |
| Ynwenners (2000) | 480.000 |
| Munt | Salomon-dollar (SBD) |
| Tiidsône | UTC +11 |
| Nasjonale feestdei | 7 july |
| Lânkoade | SLB |
| Ynternet | .sb |
| Tillefoan | 677 |

De **Salomonseilannen** is in lân yn Melaneezje, eastlik fan Papua Nij-Guinea, besteande út hast tûsen eilannen. Meiïnoar hawwe de eilannen in lânoerflak fan 28.400 fjouwerkante kilometers. De haadstêd is Honiara, op it eilân mei de namme Guadalcanal.

## Geografy

### Lânskip

De Salomonseilannen lizze yn it westen fan de Grutte Oseaan en besteane út twa keatlings fan eilannen fan elts 1450 km. De haadeilannen Guadalkanal, San Kristobal, Santa Isabel, Malaita, New Georgia en Goiseul binne fan fulkanyske oarsprong en wurde flankearre troch koraaleilannen. By it gebiet heare ek de eilannen Ontong, Java en Santa Cruz. It klimaat is tropysk mei in protte delslach it hiele jier troch.

## Skiednis

Sa't men tinkt binne de Salomonseilânnen al hiel lang bewenne fan Melanesyske folken. De Spanjert Alvao de Mandana ûntduts de arsjipel yn 1567. It Feriene Keninkryk rjochte yn 1893 in protektoraat oer de Salomonseilânnen op. Inkelde fan de swierste gefjochten yn de Twadde Wrâldkriich barden tidens de fjildtocht yn de Salomonseilânnen fan 1942-45 en ek yn de slach fan Guadalcanal. De eilannen krige yn 1976 selsbestjoer en ûnôfhinklikens twa jier letter. It lân bleau wol in part fan it Britske Mienebest.

De stabiliteit en it maatskiplik libben hat sûnt 1997 lit fan etnysk geweld, regearingsmisdragings en misdie. Yn juny 2003 is in leger ûnder it bewâld fan Austraalje fanút meardere lânnen, de *Regional Assistance Mission to the Solomon Islands* (RAMSI) ('De Regionale Help Misje oan de Salomonseilânnen') oankaam om de frede werom te bringen en om etnyske milysjes te ûntwapenjen.

## Ekonomy

De lânbou is mei in oandiel fan 70% yn it BNP de wichtichste bedriuwstûke. Foarnaamste produkten binne kokosnuten, kakau, rys, speserijen en huning. De fiskerij nimt mei hast 30% hat in grut part yn fan de eksport. De boskbou is ek in wichtige ynkomsten boarne foar de steat. De regearing stimulearet de selsfersoargjende ekonomy en beheind de útputting fan natuerlike boarnen troch bûtenlânske ynfestearders.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Solomon Islands fan Wikimedia Commons.
  |
# Hunnen

De **Hunnen** wie in federaasje fan nomadefolken, dy't oarspronklik út Sintraal-Aazje kamen en yn de 5e iuw troch Jeropa lutsen. Sy binne foaral bekend wurden fanwege de grutte ferwoastings dy sy oanrjochten hawwe en harren grutte wredens.

## Skiednis

Ridende Hunnen, troch Johann Nepomuk Geiger
De Hunnen waarden fanâlds sjoen as it folk dat iuwen foardat sy yn Jeropa ferskynden troch de Sinezen de Xiongnu (yn âlde transkripsjes *Hsiung-nu*) neamd waarden en dy't it Sineeske Ryk bedrige hawwe.

Wierskynlik foarmen de Hunnen yn it begjin gjin homogene groep, mar wie in groep fan ferskate folken dy't allegearre deselde hearser hienen. De nammen fan in oantal hearskers binne bekend fan likernôch 300 f.Kr. ôf en neffens de Sineeske skriften al sûnt 1800 f.Kr.

### De Swarte Hunnen

Yn 352 waarden sy troch de Hua ferdreaun en kaam in part fan de Hunnen de kant fan Jeropa út. Dizze Hunnen dy't de *Swarte Hunnen* neamd waarden, foelen Ruslân yn, wylst in oare groep, de saneamde *Wite Hunnen* it Perzyske Ryk en Noard-Ynje ynfoel wêr't sy koart in ryk stifte hawwe. Doe't de Wite Hunnen ferslein waarden, lutsen sy yn de 6e iuw ek nei Jeropa ta en waarden doe bekend as de Avaren.

Yn 376 ferneatigen de Swarte Hunnen it Ryk fan de Ostrogoaten yn de Oekraïne, wêrtroch't sy de macht yn hannen krigen oer de steppen fan East-Jeropa. Oare folken waarden troch harren ûnderwurpen of op de flecht dreaun. Dizze ferfarre folken oefenen in swiere druk út op de grinzen fan it Romeinske Ryk dy't hjirtroch ferswakken. Under druk fan de Hunnen besochten de Fisigoaten tastimming te krijen om harren yn it Romeinske ryk te fêstigjen.

### Oermachtich yn Jeropa

It Ryk fan de Hunnen ûnder kening Attila om 450
Under kening Attila waarden de Hunnen in skoftlang it machtigste folk fan Jeropa. Attila wreide syn leger út mei ferskate ûnderwurpen folken en stifte in ryk yn Midden-Jeropa, mei as machtssintrum de Romeinske provinsje Pannoanje (no Hongarije). Syn ryk rûn fan de Kaukasus oant de Ryn. Attila stjoerde syn leger troch hiel Jeropa op rôftocht, faak yn it Romeinske Ryk en feroarsake oeral panyk. Yn 451 waard Attila lykwols yn in grutte slach ferslein troch in leger besteande út Romeinen, Franken en Fisigoaten ûnder lieding fan de Romeinske generaal Flavius Aetius. De slach wie yn Galje en wurdt de Slach op de Katalaunyske fjilden neamd. De Hunnen waarden net ferneatige en foelen út wraak Rome oan, mar wierskynlik fanwege in sykte yn syn leger moast Atilla ôfheakje .

### Ein fan de Hunnen

Nei de dea fan Attila rûn de macht fan de Hunnen hurd werom. Yn de Slach oan de Nadao waarden de Hunnen ferslein troch in alliânsje fan Gepiden en Ostrogoatyske stammen. Dêrnei swalken de Hunnen troch Jeropa. Guon lutsen harren werom nei Aziatyske steppen, mar it meastepart bleau yn Jeropa hingjen, paste har oan en gie op yn de Jeropeeske befolking.

## Literatuerferwizing

* Hermann Schreiber, *De Hunnen, Het volk van Attila, de gesel Gods*, Amsterdam/Brussel-1976.

## Keppeling om utens

* (in)  Oer de oarsprong fan de Hunnen en Bulgaren
# Sintrale Steaten

Lannen dy't belutsen wiene by de WO I, de entente yn't grien en de sintralen yn't oranje.
De militêre alliânsje yn Jeropa yn 1914. De Sintrale Steaten binne blijreade, de alliânsje tsjin de Sintrale Steaten binne griis en de neutralen binne giel.
De **Sintrale Steaten** wienen yn de Earste Wrâldkriich: Dútslân, Eastenryk-Hongarije, it Osmaanske Ryk en Bulgarije.

De Alliearden wienen: Grut-Brittanje, Frankryk, Belgje, Ruslân en Itaalje. Ruslân hold op mei kriich yn 1917 nei de Oktoberrevolúsje. Itaalje keas foar de alliânsje tsjin de Sintrale Steaten yn 1915. Oare lannen dy't meidienen wienen Montenegro (yn 1916), Roemeenje (yn 1916) en Grikelân (yn 1917). Yn 1917 kaam de Feriene Steaten ek by de Alliearden; dat feroare de sterkteferhâlding frijwat en hat ek ta de ein bydroegen fan de Sintrale Steaten en de Earste Wrâldkriich yn 1918.