Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Global Positioning System

De ierde mei de GPS-satelliten, dy't der omhinne draaie. Tink derom, hoe’t it tal fan satelliten dy’t men tagelyk sjen kin, oanienwei feroaret. Dat wurdt hjir op elk stuit - sa’t de ierde draait - jûn foar 45° noarderbreedte yn **blau**.
It **Global Positioning System** (koart: **GPS**) is in technyk dêr't men mei help fan satelliten sjen kin wêr't men is.

De satelliten stjoere in sinjaal en mei help fan GPS-ark (lykas autonavigaasje) kin neigien wurde wannear't it sinjaal ferstjoerd is en wêr't it wei komt. Teorysk is it mooglik mei trije satelliten en in GPS-ûntfanger it plak en de hichte nei te gean. It plak dêr't men dan is wurdt berekkene mei in krektens fan op syn heechst 10 meter ôfwiking.

Yn desimber 1993 kaam de 24e satellyt yn in baan om de ierde. Der binne 24 wurkjende satelliten nedich om op elk plak op ierde op syn minst fjouwer satelliten sjen te kinnen. De satelliten folgje seis ferskillende banen om de ierde en stjoere allegear in eigen sinjaal.
# Seenivo

It **seenivo** is de trochstrings hichte fan de seespegel (de flakte fan de see). It seenivo wurdt as referinsjeflak brûkt om de hichte fan plakken op it lân (lykas lofthavens en wenplakken) en fan fleanmasines yn de loft oan te tsjutten.

## Sjoch ek

* Normaal Amsterdamsk Peil, referinsjenivo yn Nederlân en Dútslân (*Normalnull*).
# Evener

De wrâldkaart mei yn it read de Evener
De **evener** is de parallel dy't likefier fan de Noardpoal as fan de Súdpoal is.

## Grutsirkel

De evener is de ienige parallel dy't ek in grutsirkel is. It is de grutsirkel dy't de snijsirkel foarmet fan it ierdoerflak mei in flak leadrjocht op de ierdas, healwei tusken beide poalen. De evener is dêrmei ek de nulparallel.
De evener is it midden fan de tropen, dêr't de sinne twa kear yn it jier rjocht omheech stiet.

## Faasje

Op de evener leit it ierdoerflak it fierst fan de ierdas, dat de gong fan punten op de evener, as gefolch fan de draaiing fan de Ierde, is heger as op oare punten op it ierdoerflak: likernôch 1.670 kilometer yn it oere. It fluchste punt op ierde leit dêrmei nei alle gedachten yn de Andes, yn Ekwador, net fier noardlik fan Kito.

## Lannen

De evener rint troch de folgende lannen:

* Brazylje
* Kolombia
* Ekwador
	+ Fêstelân
	+ Galapagoseilannen (Isabella)
* Kiribaty
* Naurû - It eilân sels leit krekt súdlik fan de evener.)
* Yndoneezje
	+ Waigeo (en oare eilannen)
	+ Halmahera (e.o.)
	+ Selebes
	+ Borneo
	+ Sumatra (e.o.)
* De Maldiven
* Somaalje
* Kenya
* Uganda
* Kongo-Kinsjasa
* Kongo-Brazzaville
* Gabon
* Sao Tomee en Prinsyp
	+ Rolas Eilân
# Parallel (geografy)

Súdpoalsirkel
Noardpoalsirkel
Parallel Noardlike Kearkring
Parallel Súdlike Kearkring
In **parallel** as **breedtesirkel** is in sirkel oer it ierdoerflak fan de punten mei deselde ôfstân ta de evener. By útwreiding kinne parallellen ek op oare planeten tapast wurde.

## Relaasje mei evener

Foar in parallel jildt dat eltse line troch troch it midspunt fan de Ierde en in punt op de parallel deselde hoeke makket mei it flak troch de evener. Oars as by de meridianen moetsje de parallellen elkoar net; de sirkels rinne parallel. Om't elts punt dêrmei op mar ien parallel leit is dat de parallel fan dat punt. It is mooglik ûnbeheind sokke sirkels te lûken; lykwols is de grutste tapassing dy fan in geografysk koördinatestelsel. Utgeand fan de evener as nulparallel kin foar de parallel fan elts punt op it ierdoerflak de hoeke fêststeld wurde mei it flak troch de evener. Dit kin dan as de iene ordinaat brûkt wurde, as oantsjutting fan de noard-súd posysje.

## Skiednis

Dit systeem is yn de 2e iuw betocht troch Ptolemaeus, dy't útgong fan mjittings fan de sinne. In parallel is dan de line fan punten dêr't de middei-sinne like heech stiet. De wearde fan de parallel wie dan it ferskil fan mei de sinnehichte op evener. Op evennachtsdagen stiet de sinne rjocht boppe de evener, dat it wie it ferskil tusken njoggentich graden en de middei-hichte fan de sinne op de parallel op evennachtsdagen. Om't dit stelsel op de Middellânske See tapast waard, dy't fan east nei west rint, waard dit ferskil mei de evener de *breedte* neamd. Foar in punt noard fan de evener hiet de ordinaat noarderbreedte, foar in punt súd fan de evener is it suderbreedte.

## Bysûndere parallellen

In pear parallellen hawwe in namme:

90° Noardde noardpoal; in sirkel dy't mar ien punt grut is.
66° 33' Noardde noardpoalsirkel - noard fan dizze parallel is der poaldei en poalnacht.
23° 27' Noardde noardlike kearkring - súdlik fan dizze parallel stiet de sinne twa kear yn it jier rjocht boppe.
0° Noard/Súdde evener.
23° 27' Súdde súdlike kearkring - noardlik fan dizze parallel stiet de sinne twa kear yn it jier rjocht boppe.
66° 33' Súdde súdpoalsirkel - súd fan dizze parallel is der poaldei en poalnacht.
90° Súdde súdpoal; in sirkel dy't mar ien punt grut is.
# Taipei

|  |
| --- |
| Taipei |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Republyk Sina |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 2.704.974 (2016) |
| Oerflak | 272 km² |
| Befolkingsticht. | 10.000 / km² |
| Hichte | 10 m |
| **Oar** |
| Stifting | 1709 |
| Tiidsône | UTC+8 |

Taipei
**Taipei** of **Taibei** is sûnt de ein fan de Sineeske Boargerkriich yn 1949 de facto de haadstêd fan de Republyk Sjina en wie oant 1956 teffens de haadstêd fan de provinsje Taiwan.

## It besjen wurdich

* Nasjonaal Paleismuseum
* Taipei 101
* Longshan timpel
* Baoan timpel
* Raohe nachtmerk
* Shilin nachtmerk

## Berne yn Taipei

* Lee Teng-hui (1923), politikus
* King Hu (1931-1997), regisseur
* Brigitte Lin (1953), aktrise
* Hsien-Sheng Lien (1959), komponist en musikolooch
* Sally Yip Sin-Man (1961), aktrise en sjongster
* Joey Wong (1967), aktrise en sjongster
* Chiang Peng-lung (1976), tafeltennisser
* Jolin Tsai (1980), sjongster
* Ray Chen (1989), fioelist
* Chan Yung-Jan (1989), tennisster

## Sjoch ek

* Sineesk Taipei
# Noardpoalsirkel

In kaart fan de Ierde, de poalsirkel is de reade streek boppe op it kaartsje.
De **Noardpoalsirkel** is de parallel op likernôch 66° 33′ 39″ noarderbreedte. It is ien fan de fiif parallellen mei in bysûndere stjerrekundige betsjutting. It gebiet benoarden fan de sirkel is it noardpoalgebiet; it gebiet fuort besuden de poalsirkel is de noardlike evenredich-klimaatsône. De oare poalsirkel is de Súdpoalsirkel op it súdlik healrûn.

De Noardpoalsirkel jout it súdlikste foarkommen op seenivo oan fan de poalnacht en de poaldei op it noardlik healrûn. Yn de simmer giet de sinne om 21 juny hinne in dei net mear ûnder, de poaldei. Hoe fierder nei it noarden, hoe mear nachten de sinne net ûndergiet. Yn de winter sil de sinne hjir om 21 desimber hinne yn alle gefallen ien dei net boppe de eachein komme. Ek hjir jild dat hoe mear nei it noarden, hoe langer de sinne net opkomt. Dit barren hat alle kearen plak mei de sinnekear.

Troch de foarm fan de Ierde is de noardpoalsirkel net wier in sirkel, mar de sirkel dy't der mei oerienkomme soe at de Ierde in bol wie, soe in lytssirkel wêze, dat oarnaris wurdt de poalsirkel beskôge as in lytssirkel.

## Geografy

Der wenje net in soad minsken benoarden de Noardpoalsirkel, benammen troch it swiere klimaat dat dêr hearsket. De trije grutste delsettings boppe de sirkel lizze yn Ruslân; it binne Moermansk (325.100 ynwenners), Norilsk (135.000) en Vorkuta (85.000). Yn Noarwegen leit Tromsø boppe de Noardpoalsirkel; hjir wenje 62.000 minsken. Yn Finlân leit Rovaniemi krekt besuden de poalsirkel, hjir wenje sa’n 58.000 minsken.

De Noardpoalsirkel giet troch de Noardlike Iissee, it Skandinavysk Skiereilân, Noard-Aazje, it noarden fan Noard-Amearika en Grienlân. Der lizze acht lannen op de poalsirkel, dit binne Noarwegen, Sweden, Finlân, Ruslân, de Feriene Steaten (yn de foarm fan Alaska), Kanada, Denemark (Grienlân) en Yslân.
# Aazje

Wrâldkaart mei it plak fan Aazje
**Aazje**, wurdt meast sjoen as in apart wrâlddiel, al foarmet it tegearre mei Jeropa ien grutte lânmassa dy't Jeraazje neamd wurdt. Ta Aazje wurdt it gebiet rekkene tusken:

* yn it noarden de Arktyske Oseaan
* yn it easten de Grutte Oseaan
* yn it súdeasten de Seramsee en de Arafura See as grins mei Austraalje
* yn it suden de Yndyske Oseaan
* yn it súdwesten de Lâningte fan Suez as grins mei Afrika
* yn it westen it de Oeral, de Oeralrivier, de Kaspyske See, de Kaukasus, de Swarte See en de Bosporus as grins mei Jeropa

Satellytfoto fan Aazje
## Lannen

Der lizze 49 selsstannige lannen hielendal of foar in part yn Aazje:

* Afganistan
* Armeenje
* Azerbeidzjan
* Banglades
* De Barein
* Birma
* Brûnei
* Bûtan
* East Timor
* Egypte
* Feriene Arabyske Emiraten
* Fietnam
* De Filipinen
* Geörgje
* Yndia
* Yndoneezje
* Irak
* Iran
* Israel
* Japan
* Jemen
* Jordaanje
* Kambodja
* Katar
* Kazakstan
* Kirgyzje
* Koeweit
* Laos
* Libanon
* De Maldiven
* Maleizje
* Mongoalje
* Nepal
* Noard-Korea
* Oezbekistan
* Oman
* Pakistan
* Ruslân
* Saûdy-Araabje
* Sina
* Singapore
* Syrje
* Sry Lanka
* Súd-Korea
* Tadzjikistan
* Tailân
* Taiwan
* Turkije
* Turkmenistan
# Noarske See

|  |
| --- |
| Noarske See |
|  |
| **geografy** |
| type wetter | rânesee |
| lokaasje | tusken Spitsbergen,    Jan Mayen, Iislân en    it fêstelân fan Noarwegen |
| lân |   Fêreu-eilannen  Feriene Keninkryk   Iislân   Noarwegen |
| koördinaten | 69° N, 2° E |
| ûnderdiel fan | Atlantyske Oseaan |
| **sifers** |
| maks. lingte | 1.775 km |
| maks. breedte | 1.235 km |
| oerflak | 1.383.000 km² |
| djiptegemiddelde | 2.000 m |
| djipste punt | 3.970 m |
| wetterfolume | 2.000.000 km³ |
|  |
| De Noarske See by de Lofoten yn noardlik Noarwegen. |

De **Noarske See** is in rânesee fan de Atlantyske Oseaan noardwestlik fan Noarwegen.