Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Blom

*Ljippeblom*
*Fleizige blomboaiem fan de ierdbei; lingtetrochsneed*
In **blom** is in diel fan in plant, wêryn de organen foar seksuele fuortplanting by elkoar stean. Lang net alle planten hawwe blommen: blommen binne kenmerkend foar planten dy't oant de stamme *Angiospermae* of *Magnoliophyta* (bedektsieddigen of blomdragende planten) hearre. Dizze plantegroep omfet tige ferskate planten, fan it gewoane strjigers oant de oprizende hynstekastanje. As it lytste bloeiende plantsje fan Nederlân wurdt de Draadgentiaan beskôge.

Blommen kinne alderlei foarmen en kleuren fertoane en wurde om dy reden al sûnt minskenheugenis al graach as dekoraasje yn hûs en tún brûkt. Blommen foarmje lykwols en in wichtich middel om plantesoarten te werkennen.

## Algemiene opbou

Opbou fan de blom yn blomdielen.

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Skema fan in blom* |

|  |
| --- |
|  blomstâle (9) |
| blomboaiem (3) |
| kroanblêden ek wol blomblêd neamd (*petalen*) (5) en tsjelkblêden (*sepalen*) (8), tegearre mei blomdek (*perianth*) |
| moaltrieden (*androecium*) besteande út helmtried en helmhokjes (4) |
| stamper (7) - besteande út styl (1) en stimpel (6) |
| vruchtbeginsel (*gynoecium*) (2) |

 |

Net alle ûnderdielen sitte yn elke blom. Guon blomen hawwe gjin tsjelkblêden of gjin blomblêden (Noarske eskdoarn), of sels hielendal gjin tsjelk- of blomblêden (bygelyks wylgekatsjes). By in oantal famyljes is der gjin ûnderskied tusken tsjelkblêden en kroanblêden, mar wurdt sprutsen fan blomdekblêden. Ek kinne de blomblêden ûntbrekke, mar binne der wol kleurde tsjelkblêden, lykas by de ljippeblom en de boskanemoan.

Soms is in **bytsjelk** (epicalyx), in krânse fan tsjelkeftige blêdjes, oanwêzich, dy't lykwols net ta de tsjelk heare. Yn foarbylden hjirfan is de bytsjelk fan Muskuskaasjeskrûd, dy't bestiet út trije line- oant lansetfoarmige blêdsjes.

In blom, die òf stampers òf moaltrieden ( mar net beide) hat, is ien ienslachtige blom. In blom mei allinnich ien of mear stampers is in froulike blom; in blom mei allinnich moaltriedden is in manlike blom. By windbestowers binne de blommen faak ienslachtich.

In twaslachtige blom hat stampers én moaltriedden.

Om de bou fan in bepaalde soarte blom op in beknopte wize wer te jaan wurdt de blomformule brûkt oanfold mei it blomdiagram.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Flowers fan Wikimedia Commons.
  |
# Stâle (plant)

De stâle fan in toarnbosk.
De **stâle** is njonken de woartel it wichtichste ûnderstypjende diel fan in plant, dat fuort boppe de grûn begjint en meastal trochrint oant de top of krún fan 'e oangeande plant. By houtplanten wurdt de stâle de stam neamd. De stâle jout planten stevichheid en soarget foar it ynterne transport fan fiedingsstoffen út sawol de woartels as de blêden. Dêrnjonken fynt de groei fan in plant (sawol yn 'e lingte as yn 'e omtrek) benammentlik plak yn 'e stâle.

Mei de woartels en de blêden is de stâle ien fan 'e trije basisûnderdielen fan planten. Hy bestiet út lidden (of ynternodiën) en knopen (of nodiën). De knopen binne de grouwere dielen fan 'e stâle, dy't knoppen befetsje. Dy kinne útgroeie ta blêden en nei ferrin fan tiid, by beskate soarten, ta súdtûken. Oan 'e top fan 'e stâle sit in groeipunt, dat by krûden yn 'e fegetative faze fan 'e plant blêden foarmet, en yn 'e generative faze blommen. By guon houteftige gewaaksen binne tagelyk sawol blêdknoppen as blomknoppen oanwêzich. By klimplanten is de eigen stâle net stevigernôch om op te stypjen; sokke planten wine har om oare gewaaksen hinne en brûke sa de stâlen fan oare planten foar stevichheid.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |