Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Noard-Afrika

**Noard-Afrika** is it part fan it Afrikaanske wrâlddiel dat noardlik fan de Sahara leit. Yn dat gebiet lizze de lannen Marokko, Algerije, Tuneezje, Lybje en Egypte.

It gebiet fan de Afrikaanske noardkust waard eartiids troch Jeropeanen *Barbarije* neamd, nei it Berberfolk dat dêr libbet. De offisjele namme foar in grut part fan de oarspronklike bewenners fan Noard-Afrika is Imazighen.

De lannen fan dit part fan it kontinint, útsein Etioopje en Eritreä) wurde ta de MENA (in akronym foar *Middle East and North Africa*, Midden-Easten en Noard-Afrika) rekkene en binne lid fan de Arabyske Liga.

## Sjoch ek

* Magreb

## Keppeling om utens

* Noard-Afrika
# Daasjers

Leefgebiet fan de Daasjers
De **Daasjers** (Latynsk: *Daci*, Gryksk: *Dákai*) wienen in Yndo-Jeropeesk folk dat yn Daasje (tsjintwurdich Roemeenje) en parten fan Moesja libbe hat. De earste skreaune berjochten oer dit folk datearje út de Romeinske tiid. De Daasjers wienen besibbe mei de Geten en waarden sjoen as in Trasysk folk.

It wengebiet fan de Daasjers wie foaral yn Transsylvaanje en it westen fan Walachije. Yn East-Walachije en de Dobroedzja wennen mei de Daasjers ferwante Geten en yn Moldaavje libben de allyksa besibbe Karpen.

## Befolking

It Dasyske folk soe likernôch 2.000.000 sielen grut west ha. Omrekkene dat it yn dy tiid gewoan wie dat 1/10 part fan de hiele befolking yn it leger tsjinne, kin sein wurde dat it leger likernôch 200.000 man grut wie. Hjirmei hie Daasje nei it Romeinske ryk it grutste tal ynwenners fan Jeropa.

## Nei de oermastering

Yn 107 waard Daasje oermastere troch de Romeinen. In grut part fan de befolking kaam om yn de kriich. De Romeinske keizer Trajanus liet om-ende-by 150.000 Daasjers as slaven fuortfiere. De Daasjers dy't oerbleaune, fermongen harren mei de Romeinske kolonisten en namen de Latynske taal oer. Harren neisieten waarden iuwenlang oantsjutten mei de namme Walachen, dy't sy troch de Slavyske folken krigen. Pas yn de 19e iuw krige Daasje har hjoeddeistige namme Roemeenje.
# Grenada

**Grenada**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Ingelsk |
| Haadstêd | Sint George's |
| Steatsfoarm | Parlemintêre monargy |
| Gebiet | 344 km² |
| Ynwenners (2004) | 89.000 |
| Munt | East-Karibyske dollar (XCD) |
| Tiidsône | UTC -4 |
| Nasjonale feestdei | Hail Grenada |
| Lânkoade | GRD |
| Ynternet | .gd |
| Tillefoan | 1473 |

**Grenada** is in eilân en steat yn de Karibyk. De steat Grenada beslacht it eilân en de Lytse Grenadinen. De eilannegroep heart by de Lytse Antillen. De haadstêd is Sint George's.

## Geografy

It eilân Grenada is it grutste eilân fan de eilannegroep; de Lytse Grenadinen binne Carriacou, Petit Martinique, Ronde Island, Caille Island, Diamond Island, Large Island, Saline Island en Frigate Island. De measte minsken wenje op it eilân Grenada, wêrfan St. George’s, Grenville en Gouyave de grutste plakken binne. It heechste punt fan it eilân is de berch St. Catherine (840 m).

## Skiednis

Grenada waard yn 1498 troch Kolumbus ûntdutsen, hy neamde it eilân *Concepción*, mar stifte gjin kolony. Yn it tiidrek 1674 - 1763 wie Grenada in Frânske kolony, dêrnei waard it in eilân fan it Britske Commonwealth. Yn 1974 waard Grenada ûnôfhinklik.

## Demografy

95 % fan de ynwenners fan Grenada hawwe foarfaars út Afrika. 3 % is Yndysk. Op it eilân wennet in lytse minderheid mei Jeropeesk foarteam. De amtlike taal fan it eilân is Ingelsk, fierders wurde der Kreoaltalen praat. De grutste religy's op it eilân binne mei likernôch 64 % fan de minsken Katolyk, 22 % Anglikaansk.

## Keppeling om utens

* Official Offisjele hiemside fan it regear fan Grenada

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Grenada** fan Wikimedia Commons. |
# Memmetaal

In **memmetaal** is de taal dy't in minske as bern it earst leart (yn 'e regel fan 'e mem; dêrfandinne de oantsjutting "memmetaal"). It wurdt ek wol jins **earste taal** neamd, en yn taalwittenskiplike publikaasjes wurdt it faak oantsjut as **T1**. It begryp "earste taal" is lykwols justjes breder as it begryp "memmetaal", en kin ek slaan op 'e taal dêr't men de foarkar oan jout yn in meartalige sitewaasje. Sa brûke de bern fan ymmigranten yn lannen as de Feriene Steaten, Kanada en Austraalje faak it Ingelsk as har earste taal, wylst it har memmetaal net is.

Oer it algemien hawwe minsken mar ien memmetaal. Dat hat dermei te krijen dat de neokorteks (in diel fan 'e harsens) fan in bern noch foarme wurdt, en bern sadwaande in grut fermogen hawwe ta it oanlearen fan taal, dat mei de jierren minder wurdt. It is mooglik om twa memmetalen te hawwen as jins heit en mem út ferskillende linguïstyske groepen komme en elk har eigen taal tsjin 'e bern prate. Yn 'e Fryske kontekst sil soks it faakst foarkomme mei in Frysktalige mem en in Nederlânsktalige heit of oarsom. Yn 'e regel past yn sa'n sitewaasje lykwols ien fan 'e âlden him oan 'e taal fan 'e oare oan, en wurdt der yn 'e hûs (of alteast tsjin 'e bern) mar ien taal sprutsen. Dat is dan yn 'e measte gefallen de dominante taal, yn boppeneamd foarbyld dus it Nederlânsk. It hawwen fan twa memmetalen is sadwaande in frij seldsum ferskynsel; it hawwen fan mear as twa memmetalen, wat yn teory mooglik is, komt frijwol nea foar.

Men hat it yn Fryslân en oare minderheidstaalgebieten wol faak oer twataligens, mar dêrmei bedoelt men net it hawwen fan twa memmetalen, mar ynstee it libjen yn in twatalige maatskippij, sa't dy yn Fryslân bestiet. Dat bern mei in minderheidstaal as memmetaal al jong de yn har lân dominante taal (bgl. Nederlânsk, Ingelsk, Frânsk, Spaansk, ensfh.) leare, wol net sizze dat dat dêrmei in memmetaal foar har wurdt. Krektoarsom, ek sa'n ier oanlearde taal sil altyd in twadde taal bliuwe, of it moat wêze dat it bgl. giet om oannommen bern, dy't jong yn in hiel oar taalfermidden telâne komme en nea har eigentlike memmetaal wer hearre.

21 febrewaris is de Ynternasjonale Dei fan de Memmetaal.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Crystal, David, *The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)*, Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 119.
 |
# Neolityske Revolúsje

*Fersprieding fan Neolityske kultuer nei Jeropa*
De **Neolitiske Revolúsje**.
is de oergong fan de jager-samlers maatskippij nei in agraryske maatskippij dy't plakfûn yn it tiidrek dat bekend stiet as it Neolitikum. Foar dy revolúsje libben de minske allinnich fan de jacht, fisfangst en it sammeljen fan fiedsel, nei dy tiid foar it meastepart fan de lânbou en feefokkerij.

It Neolitikum wie it tiidrek fan rûchwei 50.000 oant 10.000 f.Kr. It wichtichste skaaimerk fan dat tiidrek is de oergong fan de minske fan in nomadyske jager-samelers kultuer nei in agraryske (boeren en hoeders). Dy ûntwikkeling fûn tagelyk plak op ferskatte plakken op de wrâld û.o. yn de "Fruchtbere Sikkel", de Indusdelling, Anatoolje en it tsjintwurdige Perû. Yn it wyld waaksende nôt (weet, koarn) en mais wurde kultiveare en bisten, lykas skiep, geiten, bargen, hynders wurde domestisearre.

In oar wichtich aspekt fan de oergong wie dat in ein kaam oan it rûnlûkende bestean fan de minske en sy har yn delsettingen fêstigen. Letter bouden kloften famyljes wâlen fan ierde of stienen om harren doarpen en op dy wize ûntstiene stadichoan stêden. De stêd Jerigo (ûntstien tusken 8000 en 6000 f.kr.) wurdt beskôge as de foarrinner fan de stêdlike kultuer.

Tsjintwurdich wurdt troch guon histoarisy net langer mear praat oer in Neolityske **revolúsje** mar fan in Neolityske **evolúsje** . omdat it proses tûzenen jierren duorre hat. Lykwols is de oantsjutting fêst ynboargere, dat beide betsjuttings wurde trochinoar brûkt, likegoed troch histoarisy en archeologen.

## Literatuer

* L.P. Louwe Kooijmans, *De nieuwe steentijd. De eerste boeren in het Land van Maas en Waal*, yn *Gids bij de tentoonstelling "Graven naar Bataven?"*, Leien, 1973, siden 5-9.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Arûba

**Aruba**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Nederlânsk, Papiamintsk |
| Haadstêd | Oranjestêd |
| Steatsfoarm | lân binnen it Keninkryk fan de Nederlannen |
| Gebiet % wetter | 178,91 km² -­% |
| Ynwenners (2013) | 102.911 |
| Munt | Arûba-florin (AWG) |
| Tiidsône | UTC -4 |
| Lânkoade | AW |
| Ynternet | .aw |
| Tillefoan | 297 |

Kaart fan Arûba
**Arûba** is in eilânnaasje yn de Karibyske See, fallend ûnder it Keninkryk fan de Nederlannen en leit op 23 kilometer noard fan it skiereilân Paraguaná fan de Fenezolaanske dielsteat Falcón. It heart by de ABC-eilannen fan de Lytse Antillen. Arûba hat in befolking fan 101.541 (2008) ynwenners en in oerflak fan 180 km². It eilân is skrok mei in bytsje fan de wilige tropyske fegetaasje dy't yn de Karaïben sa gewoan is.

## Keppeling om utens

* Aruba Tourism Authority website
# Tapaste wittenskip

**Tapaste wittenskip** tsjut de tapassing oan fan de resultaten en metoades fan wittenskiplik ûndersyk, op problemen dy't bûten it ûndersykgebiet lizze. Hjirûnder falt eins ek it tapassen fan de resultaten fan de iene wittenskip yn de oare, mar it begryp wurdt meast beheind ta tapassingsgebieten dy't sels gjin gebieten fan wittenskip foarmje. (De term wurdt ek wol brûkt foar sterk-tapassingrjochte ûndersyk.)

## Oersjoch

* Boukeunst
* Genêskunde
* Kompjûters
* Lânbou
* Meteorology
* Romtefeart
* Statistyk
* Taal
* Technyk
* Transport
* Underwiis
# COVID-19

|  Dizze side moat noch by de tiid brocht wurde.Jo wurde útnûge om dêr in begjin mei te meitsjen |
| --- |

**COVID-19** (ôfkoarting fan it Ingelske coronavirus disease 2019), yn de folskmûle better bekend as **koroana** of **corona**, is in ynfeksjesykte feroarsake troch it firus SARS-CoV-2. De sykte ûntstie yn Wuhan, haadstêd fan 'e Sineeske provinsje Hubei, yn 't lêst fan 2019, en ferspraat doe yn trije moannen nei oare dielen fan 'e wrâld. Fan 11 maart 2020 ôf is der sprake fan in offisjele wrâldwide pandemy. Der wurdt fanút gien dat de sykte in soönotyske oarsprong hat.

De wichtichste symptomen fan COVID-19 binne koarts, hoastjen, en koartamigens . Minder faak foarkommende symptomen binne: skiterij, abdominale pine, ferlies fan rookgefoel en smaak en wurgens . Diskusje bestiet oer blisterjen en winterske teannen.

In part fan 'e ynfekteare persoanen hawwe milde as gjin symptomen. By persoanen mei in fermindere ymmúnsysteem, lykas âlderein en groanysk siken, kin de sykte lykwols resultearje yn slimme longûntstekking mei soms fatale útkomst. De oerdracht fan 'e sykte fynt foaral plak troch hoastjen en prústjen, wêrby't ynfektearre druppels ynhalearre wurde.

Sûnt jannewaris 2020 wurdt der nei in medisyn foar COVID-19 socht. Ek wurdt der oan in faksin tsjin SARS-CoV-2 wurke.

## Untdekking fan 'e sykte

 Tiidline fan besmetting COVID-19.
De sykte waard foar it earst fêststeld yn 'e Sineeske metropoal Wuhan, by pasjinten mei in longûntstekking sûnder skynbere oarsaak. It wie dokter Li Wenliang dy't syn kollega's op 30 desimber 2019 warskôge dat der in epidemy drige. De sykte ferspraat doe rap, trochdat it Sineesk regear yn it earstoan besocht de saak ûnder de pet te hâlden, troch it ûntbrekken fan immuniteit ûnder de pleatslike befolking, en in protte ynternasjonale asymptomatyske reizgers dy't it firus fanút Wuhan thúsbrochten. Op 11 maart 2020 kundige de Wrâldsûnensorganisaasje (WHO) oan dat der sprake fan in offisjele pandemy wie.

## Nammejouwing

Op 11 febrewaris 2020 kundige de Wrâldsûnensorganisaasje oan dat de nije, ûnbekende firale sykte de namme COVID-19 krije soe, in ôfkoarting fan *coronavirus disease (koroana/coronafirussykte*), plus it jier fan ûntdekking. Neffens WHO-direkteur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus mocht de namme net nei in spesifike geografyske lokaasje, bist as groep minsken ferwize (sa as by de Meksikaanske gryp of de bargepest wol it gefal wie). De namme moast ek fatsoenlik út te sprekken wêze.

Op deselde dei stelde de wurkgroep fan it Ynternasjonaal Komitee foar de Taksonomy fan Firussen (ICTV) de namme "severe acute respiratory syndrome coronavirus 2" foar, ôfkoarte "SARS-CoV-2", nei analogy mei it relatearre, earder bekende firus SARS-CoV.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Foar oare boarnen en fierdere literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory COVID-19 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Folksliteratuer

**Folksliteratuer**, of ek wol **folkslektuer**, is in literêr sjenre fan en foar it sljochtwei folk. It hat dêrom yn 'e regel net folle of gjin literêre aspiraasjes, mar is benammen bedoeld om te fermeitsjen. Faak hat it ek in didaktysk elemint. Folksliteratuer omfiemet sawol proaza as poëzij, en is nau ferbûn mei folksferhalen (anekdoates, leginden, mearkes, myten, moppen en sêgen), dy't (oarspronklik) troch mûnlinge oerlevering trochjûn waarden.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Bibliography*, op dizze side. |
# Blessuere

In **blessuere** is in foarm fan lichaamlik letsel dy't men oprint troch de beoefening fan sport. 'Gewoane' minsken rinne sokke ferwûnings op yn harren frije tiid, by rekreaasje, lykas amateurfuotbal of op wintersportfakânsje. Foar profesjonele sporters hâlde blessueres lykwols ferbân mei de útoefening fan harren berop. Yn 'e bredere sin wurdt de oantsjutting 'blessuere' ek wol brûkt foar ferwûnings dy't oare lju beropmjittich oprinne, lykas in mûsearm by lju dy't de hiele dei foar harren wurk efter de kompjûter sitte, of RSI oan 'e earm by fioelisten.

Blessueres dy't in soad foarkomme, binne bgl. hamstringskuorrings, spierskuorrings en ankelferstûkings. In protte fan sokke ferwûnings kinne foarkommen wurde troch goed op te bouwen mei in warming-up foar't men oan 'e beoefening fan sport begjint. As men dat net docht, binne jins spieren nammentlik noch kâld en stiif, wat de kâns op in spierskuorring fergruttet as men se dan fan it iene op it oare stuit yntinsyf begjint te brûken. Ek it goed ôfbouwen nei ôfrin fan 'e sportbeoefening, mei in saneamde cooling-down, is wichtich. Dat soarget der bgl. foar dat men yn 'e oeren nei it sporten gjin slimme spierpine kriget. Yn dizze kontekst kin in treningsskema helpe om oerbelêsting fan it hiele lichem of fan beskate spiergroepen foar te kommen. Fierder is fan belang dat men jins úthâldingsfermogen stadichoan opbout en dat men goed sportmateriaal brûkt (bgl. skokdimpend fuotark by it hurddraven).

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Édith Piaf

Edith Piaf yn 1951
**Édith Giovanna Gassion** (Parys, 19 desimber 1915 – Plascassier, 10 oktober 1963) wie ien fan Frankryk har fermeamdste sjongsters. As **Édith Piaf** waard hja ferneamd. Piaf betsjut 'mosk'. Sy waard wol 'it famke mosk' neamd (Frânsk: *La môme Piaf*).

Piaf waard al yn 1933 mem, mar it bern ferstoar twa jier letter.

Hja boaske ferskate kearen, ûnder oaren mei Jacques Pills yn 1952 en mei Theo Sarapo yn 1962.

Ta har grutste sukssessen hearre: *La Vie en Rose*, *Non, je ne regrette rien* en *Milord*.

Edith Piaf is te hôf brocht op Père Lachaise yn Parys; har grêf wurdt alle jierren troch tûzenen minsken besocht.

## Museum

Der is in museum wijd oan Piaf: *Musée Édith Piaf* oan 5, rue Crespin du Gast, 75011, Parys.

## Films

Der binne ferskate films en dokumintêres oer har libben makke, sa as:

* *La vie en rose/La Môme* (2007) fan Olivier Dahan, mei Marion Cotillard, Gérard Depardieu en Jean-Pierre Martins. De stim fan Edith Piaf is op oarspronklike wize ynsong troch Jil Aigrot.

## Keppelings om utens

* Begraffenis
* Édith Piaf by Internet Archive
* Piaf mp3
* Foto's
* Les Conquêtes de Piaf
* youtube: Édith Piaf, Non, je ne regrette rien
# Saddam Hoessein

Saddam Hoessein (1998)
**Saddam Hoessein Abdu al-Majid al-Tikriti** (Al-Auja ûnder Tikrit, 28 april 1937 - Bagdad, 30 desimber 2006) wie fan 16 july 1979 oant 9 april 2003 de fyfde (net-demokratysk keazen) presidint fan Irak. Hy wie de lieder fan de revolúsjonêre Ba'ath-partij.

## Polityk

Saddam waard yn 1956 lid fan de ferbeane Ba'ath-partij. Yn 1957 naam er diel oan in fergeze steatsgreep tsjin de Irakeze Kening Faisal II. Yn 1958 die er oan in twadde steatsgreep mei, ûnder lieding fan Generaal Abd al-Karim Qasim. Nei in mislearre oanslach op it libben fan premier Abdul Karim Qassem, naaide er fia Syrje nei Egypte út. Doe't er dêr wie, krige er fan it Iraakske regear de deastraf. Oan de Universiteit fan Kairo studearre Saddam rjochten, mar hy makke syn stúdzje net ôf. Op 8 febrewaris 1963 kaam Saddam werom yn Irak, nei in bluodderige steatsgreep fan de Ba'ath-partij. Nei de machtwiksel (Ramadanrevolúsje) waard er ta finzenisstraf feroardiele, mar naaide wer út. Doe't de Ba'ath-partij yn 1968 yn Irak oan de macht kaam, waard Saddam fisefoarsitter fan de Revolúsjonêre Kommandoried. Yn de neikommende jierren waard Saddam:

* 1968: Haad fan de feiligenstsjinst
* 1968: Haad fan it Ministearje fan Propaganda
* 1969: Fisepresidint
* 1972: Lieder oaljeherfoarmings, westlike oaljeûndernimmings wurde steatseigendom
* 1973: Generaal

## Kriich

Under it bewâld fan Saddam wienen der trije grutte oarloggen:

* Iraaksk-Iraanske Oarloch
* Earste Golfoarloch
* Irakoarloch

## Dea

Saddam waard op 13 desimber 2006 pakt. Yn novimber 2006 waard Saddam feroardiele. Op 30 desimber waard Saddam deadien mei de strûp om 'e hals.
# Longemboly

|  |  |
| --- | --- |
|      | Tink derom dat de Wikipedy gjin medyske konsultaasje jout! |

Yllustraasje fan in longemboly (trombus) yn in slachier yn'e linkerlong
In **longemboly** is in tromboaze (ôfsluting) fan in longslachier (*arteria pulmonalis*), sadat it dêrtroch fersoarge longweefsel net, of mar foar in part, fan bloed foarsjoen wurde kin. Dat hat negative gefolgen foar de soerstofopname yn de longen, foar it oantaaste diel fan de long sels (al ûntstiet meastal gjin longynfarkt omdat de long in soad kollateraalfetten, omliedingen, ta foldwaan hat). De ôfsluting is hast altiten in klute stjurre bloed, hoewol't ûnder tige bysûndere omstannichheden oare embolyen wol ris optrede kinne (bygelyks mei lucht of fet).

In ruteremboly is in folsleine ôfsluting fan beide longslachieren en bestjut in akute dea.

## Diagnoaze

De diagnoaze wurdt steld troch in longperfúzjescan of, nijmoadriger, in CT-scan fan de longen. In ferheging fan de stof D-dimear yn it bloed is in wichtige oanwizing foar in tromboaze of emboly.

## Symptomen

Faak binne der gjin symptomen, fral by lytse embolyen. Longemboly wie grif ien fan de diagnoazen dy't mist waard. As de emboly wat grutter is, kin men de neifolgjende ferskynsels ferwachtsje.:

* Hurd en oerflakkich sykheljen (92%)
* Benaudens/pûstich (dyspnoe) (84%)
* Pine op it boarst (88%), dy't fêstsit oan it sykheljen (74%)
* Sa mar ynienen hoastje (53%)
* Ferhege hertslach (44%)
* Lichte ferheging (subfebrile koarts) (43%)
* Bytsje bloed yn it sputum (30%)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# John McCain

John McCain
**John McCain** (Coco Solo, Panamakanaalsône, 29 augustus 1936 - Cornville, Arizona, 25 augustus 2018) wie in Amerikaansk politikus. Hy wie lid fan de Republikeinske Partij en senator foar de steat Arizona.

## Iere libben

McCain komt út in famylje mei militêre eftergrûn. Sawol syn pake as heit wienen admiraal by de Amerikaanske marine. McCain studearre ôf oan de United States Naval Academy yn 1958 mei in BS.

McCain wie militêr piloat en waard yn 1967 delsketten boppe Fietnam. Hy rekke dêrby slim ferwûne en waard finzen nommen troch de Fietkong. De Fietkong hold him fiif jier kriichsfinzen. Doe't oan it ljocht kaam dat hy de soan fan Admiraal McCain wie, woe de Fietkong him frijlitte. De drystmoedige McCain wegere, of it moast sa wêze dat der ek oare kriichsfinzenen frijlitte wurde soene. Yn dy fiif jier finzenskip waard er troch de Fietkong slim tamtearre en waard frijlitten yn 1973.

McCain waard yn 1982 keazen yn it Hûs fan Offurdigen en kaam yn 1986 yn de Amerikaanske Senaat.

## Ferkiezings 2008

John McCain wie de Republikeinske kandidaat foar de Amerikaanske presidintsferkiezings 2008.

## Ferwizing nei boarne

## Keppeling om utens

* John McCain 2008 *Ingelsk*
# Feodalisme

**Feodalisme**, ek wol it **lienstelsel** neamd (it wurd is komt fan it Latynske *feodum* dat 'hearlikheid' of 'lien' betsjut) is in begryp yn de skied- en rjochtswittenskip en yn de sosjale wittenskippen dêr't in maatskiplike oarder mei oantsjutten wurdt. It giet om it yn lien jaan fan gebieten dêr't de ûnderlinge ferplichting ta trou, bystân en it beteljen fan skattings tsjinoer stiet.

## Untstean

Amtsoanfurding troch in ridder yn 'e tsjinst fan kening Loadewyk I fan Napels.
It feodalisme ûntstie yn de lette Romeinske tiid doe't de oerheid en de stêden hieltyd mear yn ferfal rekken, en de befolking twongen waard, om, yn ruil foar har frijheid, stipe te freegjen fan de lâns-eallju foar feiligens. It kaam ta folle waaksdom ûnder de midsiuwen. Skaaimerk foar dizze maatskippij wie, dat it bewâld grûne wie op in persoanlike bân tusken in **lienhear** en in **lienman**. De lienman wie de fazal fan de lienhear en moast de lienhear dêrom **hulde dwaan**. Dat woe sizzen dat er ferplichte wie ta in publyklike ûnderwerping oan 'e lienhear en it ferrjochtsjen fan beskate tsjinsten foar dyselde (benammen kriichstsjinsten). De hear joech him as beleanning in **lien** (*feodum*) dat meastentiids út in stik lân bestie, en dêr't de fazal de opbringst fan foar de eigen libbensûnderhâld brûke mocht.

Ut de fazallen fan de kening hawwe harren letter de foarsten fan de machtige liensteaten ûntwikkele. De gebieten dêr't dy fazallen oer hearsken waarden *hearlikheden* neamd. De grutste en machtichsten dêrfan, dêr't letter steaten út fuortkommen binne, hieten *lânshearlikheden*. Ynearsten wie it sa dat as in fazal ferstoar, syn lien tebek gie nei syn hear. It waard lykwols wenstich, dat de hear de âldste soan fan syn fazal ek mei it lien beliende. Dêrtroch waarden de lienen erflik, wat de ûntaarding fan it feodale stelsel ta gefolch hie. It lien waard as in rjochtmjittich besit beskôge fan de fazal en de persoanlike bân tusken hear en fazal rekke op de eftergrûn. By dat proses besochten de fazallen ûnôfhinklik te wurden. Yn Frankryk is dat stribjen misleare, yn Dútslân late it ta de folsleine ûntbining fan it Ryk. Wol slaggen de grutte Dútske fazallen deryn harren eigen fazallen te ûnderdrukken.

### Fryslân

Fryslân tusken Fly en Wezer, en ûnderdiel fan it Dútske Ryk, hat in eigen ûntwikkeling trochmakke, de saneamde Fryske frijheid.

## Ein

De opkomst fan de stêden en it ûntstean fan hierlingelegers hawwe in ein makke oan it feodalisme yn Jeropa. Yn Frankryk waard ûnder de Frânske revolúsje it lienstelsel ôfskaffe, it Dútske Ryk is oant syn ûndergong yn 1806 in liensteat bleaun, en yn Ingelân hat it feodalisme nea sa'n opgong makke as op it fêstelân. Yn de Nederlannen ferdwûn it lienstelsel op de ein fan de 18e iuw.