Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Untploffing

16 ton springstof wurdt ta ûntploffing brocht.
In **ûntploffing** of **eksploazje** (fan it Frânske *explosion*) is in hommelse fergrutting fan it folume fan in hoemannichte matearje, dy't mank giet mei it op gewelddiedige wize frijkommen fan enerzjy. Ornaris ûntsteane dêrby hege temperatueren en in ljochtflits en wurde der gassen mei in tige hege druk fuortbrocht. In supersoane ûntploffing dy't feroarsake wurde troch in heecheksplosive stof is in detonaasje. Sa'n ûntploffing feroarsaket in waarnimbere skokweach yn it medium dêr't er yn plakfynt, en generearret in hurd lûd dat in knal neamd wurdt. In subsoane ûntploffing, feroarsake troch leecheksplosive stoffen, ûntstiet troch in stadiger ûntbrâningsproses dat deflagraasje hjit.

Untploffings kinne op keunstmjittige of natuerlike wize ûntstean. Keunstmjittige ûntploffings wurde feroarsake troch de minske mei it gebrûk fan springstof. Dat is in kategory stoffen, of meganismen mei dêryn sokke stoffen, dy't ûntploffe kinne, mar fan natuere net yn dyselde gearstalling foarkomme. De bekendste soarten springstof binne gemyske eksplosiven, mei almeast in flugge en ferheftige oksidaasjereäksje dy't grutte hoemmanichten hjit gas fuortbringt. It earste soarte springstof dat útfûn waard, wie it buskrûd. Oare bekende soarten binne nitroglyserine en dynamyt. Fan in hiele oare (d.w.s. folle gruttere) oarder is de atoombom, dy't yn 1945 troch it Amerikaanske Leger útfûn waard.

Natuerlike ûntploffings komme op 'e Ierde fuort út fulkanyske prosessen. Op 'e sinne binne sinneflammen in soarte fan natuerlike ûntploffing, dy't nei alle wierskynlikheid ek op oare stjerren foarkomt. De grutst bekende ûntploffings hearre ta it mêd fan 'e astronomy; dan giet it om supernova's en gammaflitsen. Supernova's kinne op twa manearen ûntstean: yn it foarste plak foarmje se de natuerlike libbensein fan alle swiere stjerren, en oard kinne wite dwergen, as se diel útmeitsje fan in binêre stjer sûnder folle romte tusken de beide dielstjerren, har ta sa'n supernova ûntjaan. Koarte gammaflitsen ûntsteane troch de ferraning fan twa neutroanestjerren of fan in neutroanestjer en in swart gat, wylst lange gammaflitsen (of hypernova's) feroarsake wurde troch de ynstoarting fan in swiere stjer.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Iuw

In **iuw** is in perioade fan hûndert jierren. Yn 't bysûnder ien út in rige fan iuwen sûnt it begjin fan in jiertelling. Sa begûn op 1 jannewaris 2001 de ienentweintichste iuw fan de kristlike jiertelling.

By de oergong fan it 1999 op 2000, it lêste jier fan it tweintichste iuw, wie der in probleem mei kompjûters dat mei de iuwoergong te krijen hie, mar dat om de milenniumoergong it milenniumbrek neamd waard.

It liket wat nuver dat de begjinsifers fan de iuw net itselde binne as it nûmer fan de iuw, bygelyks: fan de jierren *19*01, *19*02 ... *19*99, *20*00, dy't de *20*e iuw foarmje, hat allinnich it lêste jier de begjinsifers *20*. Dat komt fansels trochdat de earste iuw begûn is mei 1, net mei 100. Foar it lêste jier fan de iuw is dy oerienkomst der al, om't de ein fan de 1e iuw yndie it jier 100 wie.

In iuw is hundert jierren of tsien desennia. Tsien iuwen binne in milennium.

## Sjoch ek

* Tiid
* Iuwskema
# 6e iuw f.Kr.

De **6e iuw f.Kr.** of **sechsde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 600 f.Kr. oant 31 desimber 501 f.Kr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 600 f.Kr. | 599 f.Kr. | 598 f.Kr. | 597 f.Kr. | 596 f.Kr. | 595 f.Kr. | 594 f.Kr. | 593 f.Kr. | 592 f.Kr. | 591 f.Kr. |
| 590 f.Kr. | 589 f.Kr. | 588 f.Kr. | 587 f.Kr. | 586 f.Kr. | 585 f.Kr. | 584 f.Kr. | 583 f.Kr. | 582 f.Kr. | 581 f.Kr. |
| 580 f.Kr. | 579 f.Kr. | 578 f.Kr. | 577 f.Kr. | 576 f.Kr. | 575 f.Kr. | 574 f.Kr. | 573 f.Kr. | 572 f.Kr. | 571 f.Kr. |
| 570 f.Kr. | 569 f.Kr. | 568 f.Kr. | 567 f.Kr. | 566 f.Kr. | 565 f.Kr. | 564 f.Kr. | 563 f.Kr. | 562 f.Kr. | 561 f.Kr. |
| 560 f.Kr. | 559 f.Kr. | 558 f.Kr. | 557 f.Kr. | 556 f.Kr. | 555 f.Kr. | 554 f.Kr. | 553 f.Kr. | 552 f.Kr. | 551 f.Kr. |
| 550 f.Kr. | 549 f.Kr. | 548 f.Kr. | 547 f.Kr. | 546 f.Kr. | 545 f.Kr. | 544 f.Kr. | 543 f.Kr. | 542 f.Kr. | 541 f.Kr. |
| 540 f.Kr. | 539 f.Kr. | 538 f.Kr. | 537 f.Kr. | 536 f.Kr. | 535 f.Kr. | 534 f.Kr. | 533 f.Kr. | 532 f.Kr. | 531 f.Kr. |
| 530 f.Kr. | 529 f.Kr. | 528 f.Kr. | 527 f.Kr. | 526 f.Kr. | 525 f.Kr. | 524 f.Kr. | 523 f.Kr. | 522 f.Kr. | 521 f.Kr. |
| 520 f.Kr. | 519 f.Kr. | 518 f.Kr. | 517 f.Kr. | 516 f.Kr. | 515 f.Kr. | 514 f.Kr. | 513 f.Kr. | 512 f.Kr. | 511 f.Kr. |
| 510 f.Kr. | 509 f.Kr. | 508 f.Kr. | 507 f.Kr. | 506 f.Kr. | 505 f.Kr. | 504 f.Kr. | 503 f.Kr. | 502 f.Kr. | 501 f.Kr. |

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 6th century BC fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1111

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 7e | 8e | 9e | 10e | 11e | 12e iuw | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e |
| Jierren: | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 1111 *MCXI*  |
| Ab urbe condita | 1864 |
| Armeenske kalinder | 560
*ԹՎ ՇԿ* |
| Etiopyske kalinder | 1103 – 1104 |
| Hebriuwske kalinder | 4871 – 4872 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1166 – 1167 |
| - *Shaka Samvat* | 1033 – 1034 |
| - *Kali Yuga* | 4212 – 4213 |
| Iraanske kalinder | 489 – 490 |
| Islamityske kalinder | 504 – 504 |
| Juliaanske kalinder   | 1111 *MCXI*  |
| Sineeske kalinder | 3807 – 3808
丁寅 – 戊卯 |

**1111** is in gewoan jier dat begjint mei in snein. (*Juliaanske kalinder foar 1111.*)

## Foarfallen

* Hindrik V wurdt ta Keizer fan it Hillige Roomske Ryk kroand troch Paus Paschalis II.
* Ridwan slút de poarten fan Aleppo tsjin de komst fan in leger fan de Seltsjoekyske sultan. Men is yn Syrje net fan doel de âlde oerhearskers werom komme te litten.
* De greven fan Schaumburg wurde beliend mei Holstein.

## Berne

* Agnes fan Eastenryk († 1157)

## Ferstoarn

* 3 maart - Bohemund I fan Taranto, (\* ± 1058)
* 17 april - Robert fan Molesme, stifter fan de kleasteroarde fan 'e sistersjenzers (\* 1028)
* Al-Ghazali - Perzysk filosoof.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 |
| Iuwen: | 7e | 8e | 9e | 10e | 11e | 12e iuw | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1111 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Kearnenerzjy

Kearnsintrale yn Frankryk
**Kearnenerzjy** is enerzjy dy't frij komt by kearnreaksjes, reaksjes dêr't de atoomkearnen by belutsen binne. By it winnen fan kearnenerzjy wurdt de enerzjy opfongen as waarmens en troch in kearnsintrale mei turbines omset yn elektrisiteit.
# Donau

|  |
| --- |
| Donau |
|  |
| Rin fan de Donau |
| **geografy** |
| lân |  Dútslân  Eastenryk  Sloveenje  Hongarije  Kroaasje  Servje  Bulgarije  Roemeenje  Oekraïne |
| ûntspringt yn |  Swarte Wâld |
| lokaasje boarne | 48° 05' 43.1" NB, 8° 09' 17.6" EL |
| mûnet út yn | / Swarte See |
| lokaasje mûning | 45° 13' 40.1" NB, 29° 43' 38.6" EL |
| **sifers** |
| lingte | 2.829 km |
| hichte boarne | 1.078 m |

De **Donau** is de langste rivier fan de Jeropeeske Uny en nei de Wolga de twadde langste fan Jeropa Hy ûntspringt yn it Swarte Wâld yn Dútslân nei de gearfoeging fan de Brigach en de Breg yn de Donaueschingen. Dêrwei rint er stadichoan nei it easten ta, troch Sintraal- en Súdeast-Jeropa by stêden del lykas Wenen, Bratislava, Boedapest en Belgrado foardat hy, nei 2888 km, metten fan it begjin fan de Breg, oer Roemeenje yn de Swarte See útmûnet.

De Donau wurdt fuorre troch sawol teiwetter en rein.

It ekonomysk belang fan de Donau is grut. De wichtichste ekonomyske aktiviteiten binne de skipfeart, de fiskerij en it toerisme. Yn 1992 waard de Donau middels it Ryn-Main-Donaukanaal mei de Main en de Ryn ferbûn. Sadwaande ûntstie der in nije farrûte tusken de Noardsee en de Swarte See.

* Gearrin fan de Brigach (rjochts) en de Breg yn de Donau by Donaueschingen
* De Donau yn Ulm

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Donau fan Wikimedia Commons.
  |
# 1834

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1834 *MDCCCXXXIV*  |
| Ab urbe condita | 2587 |
| Armeenske kalinder | 1283
*ԹՎ ՌՄՁԳ* |
| Etiopyske kalinder | 1826 – 1827 |
| Hebriuwske kalinder | 5594 – 5595 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1889 – 1890 |
| - *Shaka Samvat* | 1756 – 1757 |
| - *Kali Yuga* | 4935 – 4936 |
| Iraanske kalinder | 1212 – 1213 |
| Islamityske kalinder | 1250 – 1250 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4530 – 4531
庚巳 – 辛午 |

**1834** is in gewoan jier dat begjint mei in woansdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1834.*)

## Foarfallen

* 15 augustus - Yn 'e Deenske haadstêd Kopenhagen wurdt it ferdivedaasjepark Tivoli iepene.
* *sûnder datum* - De Ofskieding fan 1834 hat plak; trochdat dûmny Hendrik de Cock út de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke set wurdt.

## Berne

jannewaris
* 1 - Gerrit Vlaskamp, Frysk túnarsjitekt († 1906)

july
* 14 - James McNeill Whistler, Amerikaansk keunstskilder († 1903)
* 19 - Edgar Degas, Frânsk keunstskilder († 1917)

augustus
* 8 - James W. Forsyth, Amerikaansk militêr († 1906)
* 13 - Walle Melis Oppedijk, Frysk houtkeapman en politikus († 1893)
* 24 - Frederick Benteen, Amerikaansk militêr († 1898)
* 31 - Anson Mills, Amerikaansk militêr en útfiner († 1924)

novimber
* 15 - Marcus Reno, Amerikaansk militêr († 1889)

desimber
* 7 - Hugo Suringar, Frysk útjouwer († 1911)
* 23 - Sientje van Houten, Nederlânsk keunstskilderesse († 1909)

*datum ûnbekend*
* Bûnte Earn (*Spotted Eagle*), opperhaad fan 'e Lakota († nei 1891)

## Ferstoarn

* 24 septimber - keizer Peter I fan Brazylje (\* 1798)
* 18 oktober - Isabelle de Gélieu, Switsersk skriuwster en oersetster (\* 1779)

## Literatuer

ferhalebondels
* bruorren Halbertsma, *De Lapekoer fan Gabe Skroar* (trêde, fierder útwreide útjefte)

poëzij
* bruorren Halbertsma, *De Lapekoer fan Gabe Skroar* (trêde, fierder útwreide útjefte)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1834 fan Wikimedia Commons.
  |

 |