Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ernst Röhm

Ernst Röhm yn 1929
**Ernst Julius Röhm** (München, 28 novimber 1887 - dêre, 30 juny 1934) wie lieder fan de Sturmabteilung fan de NSDAP fan 1921 oant 1934. Ek wie hy hiel koart in minister ûnder it bewâld fan Adolf Hitler.

## Biografy

Röhm hat tidens de Earste Wrâldkriich fochten yn it Dútske leger en klom op ta Hauptmann. Yn de kriich waard in stik fan syn noas weislein troch in granaatskerf. Fan 1919 ôf tsjinne hy yn it Frijkorps Ritter von Epp, dat belutsen wie by de ûnderdrukking fan de Beierske revolúsje yn it foarjier fan 1919. Yn 1921 waard hy de sjef fan de troch Adolf Hitler oprjochte Sturmabteilung (SA). Under syn lieding groeide de SA út ta in terreurorganisaasje dy’t foarnamelik kommunisten lestich foel. By de Bierkellerputsch fan 1923 wie Röhm degene dy’t soarge hie foar de wapens en de SA spile in grutte rôl yn de opstân. Yn 1926 waard der yn de SA in privee ferdigeningsgroep oprjochten om Adolf Hitler te beskermjen (ek tsjin de SA), de SS. Dizze groep kaam letter ûnder it bewâld fan Reichsfuhrer-SS Heinrich Himmler.

Röhm hie de NSDAP sjoen as in middel om it leger en de Freikorpsen ynfloed krije te litten yn de polityk. Hy seach himsels net as ûndergeskikte oan Hitler, mar mear as in mentor. Hitler hie altyd al beswieren tsjin de grutte rol fan de SA yn de partij, mar hy hie de beweging ek nedich. As oarde hanthaveners en útsmiters wie de SA nuttich, mar se foarmen fan it begjin ôf in machtsbolwurk wat lojaal wie oan Röhm. Hitler wist Röhm en syn SA ta hearigenss te twingen wêrop Röhm teloarsteld wie en syn ûntslach oanbea. Dêrop gie hy nei Súd-Amearika. Fan 1928 oant 1930 tsjinne hy as offisier, ferantwurdlik foar de oplieding fan it Boliviaanske leger yn Bolivia. Nei syn weromkomst yn Dútslân waard hy troch Hitler beneamd ta stafsjef fan de SA. Yn 1933 kearde Röhm werom nei syn SA. Nei 1933 groeide de SA sterk troch de tastream fan opportunisten dy’t karriêre meitsje woenen.

Neidat Hitler de macht oernaam yn jannewaris 1933 waard Röhm ryksminister sûnder portefeuille. Hitler woe Röhm derfan oertsjûgje dat de SA in ûnderdiel wurde moast fan it Dútske leger, mar dit wegere hy. De SA wie nedich neffens Röhm om de ‘sosjale revolúsje’ yn Dútslân te begjinnen en it kapitalisme te ferdriuwen. Hitler dy’t just de stipe nedich hie fan de grutte bedriuwen en it Leger sette Röhm ûnder druk. Mar it holp neat. Doe hat Hitler in idee smeid om him út de wei te romjen. Hy sei dat Röhm him fermoardzje woe en ek brûkte hy it feit dat Röhm homoseksueel wie, wat him earst neat skille koe.

Ein juny liet Hitler, yn 'e Nacht fan de Lange Messen Röhm yn 'e finzenis goaie. De SS-manlju dy’t him yn it tichthûs setten, joegen him in pistoal sadat er him sels om hals bringe koe. Mar doe't se werom kamen, hied er dat net dien. Röhm wegere om mei nei de eksekúsjeplak, en is doe deasketten yn syn sel.
# Servysk

|  |
| --- |
| Servysk |
| **algemien** |
| eigen namme | Latynske alfabet: srpski Sirillyske alfabet: српски |
| lânseigen yn | Servje, Montenegro, Bosnje en Herzegovina, Kroaasje, Masedoanje, Roemeenje en Hongarije. Ek as ymmigrantetaal yn West-Jeropa en Noard-Amearika |
| tal sprekkers | 12.000.000 |
| skrift | it Latynske alfabet, it Sirillyske alfabet |
| **taalsibskip** |
| taalfamylje | Yndo-Jeropeesk - Balto Slavysk - Slavysk - Súd Slavysk - (Servokroatysk) - **Servysk** |
| **taalstatus** |
| offisjele status | Offisjeel yn Servje en Bosnje en Herzegovina, Kroaasje, Masedoanje en Roemeenje. Minderheidstaal fan Montenegro en Hongarije |
| **taalkoades** |
| ISO 639-1 | sr |
| ISO 639-2 | srp |
| ISO 639-3 | srp |

It Servysk is ien fan de standertfarianten fan it Servokroatysk, it heart ta de súdlike groep fan de Slavyske talen. Servysk wurdt it meast sprutsen yn Servje, Bosnje en Herzegovina, Montenegro en Kroaasje. It is de offisjele taal fan Servje en Bosnje en Herzegovina en is in erkende taal yn Montenegro, Kroaasje, Roemeenje, Masedoanje, Bulgarije en Hongarije.

De Servyske standerttaal is basearre op in Neostokavysk dialekt. Yn it súdeasten fan Servje wurdt ek Torlakysk sprutsen, wat as in soarte fan Servysk-Bulgaarsk grinsdialekt sjoen wurde kin.

## Alfabet

Yn it Servysk wurdt sawol gebrûk makke fan it Latynske alfabet as it Sirillyske alfabet.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Sirillyske alfabet Latynske alfabet | А а A a | Б б B b | В в V v | Г г G g | Д д D d | Ђ ђ Đ đ | Е е E e | Ж ж Ž ž | З з Z z | И и I i |
| Sirillyske alfabet Latynske alfabet | Ј ј J j | К к K k | Л л L l  | Љ љ Lj lj | М м M m | Н н N n | Њ њ Nj nj | О о O o | П п P p | Р р R r |
| Sirillyske alfabet Latynske alfabet | С с S s | Т т T t | Ћ ћ Ć ć | У у U u | Ф ф F f | Х х H h | Ц ц C c | Ч ч Č č | Џ џ Dž dž | Ш ш Š š |

*Yn it giel it gebiet wêr't it Servysk in soad sprutsen wurdt.*

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Wikipedia |  | Dizze taal hat syn eigen wikipedy. Sjoch de Servyske ferzje. |
# Byzantynske Ryk

It Eastromeinske Ryk ûnder keizer Justinianus I tusken 527 en 565. De oranje gebieten binne tidens syn hearskippij herovere
It Eastromeinske Ryk yn 717 mei de komst fan de Arabieren
It **Byzantynske Ryk**, dat yn syn begjintiid ek wol it **Eastromeinske Ryk** neamd waard, wie in grut en machtich ryk yn it eastlike Middellânske-Seegebiet. It ûntstie as it eastlike part fan it Romeinske Ryk, dat nei de fal it westlike part (yn 476) noch mear as tûzen jier (oant 1453) yn stân bliuwe soe.

Hoewol't it Byzantynske Ryk yn frijwol alle opsichten in Gryksk ryk wie, hold men yntern oan 'e ein ta fêst oan 'e beneaming fan it 'Romeinske Ryk'. It Byzantynske Ryk waard, alteast op 'e Balkan en yn it Midden-Easten, beskôge as de wettige rjochtsopfolger fan it oarspronklike Romeinske Ryk (yn it westen foel dy posysje ta oan it Frankyske Ryk en letter oan it Hillige Roomske Ryk). Ek de sljochtwei ynwenners beskôgen harrensels as Romeinen (*Rhomaioi*), ek al sprieken se gjin Latyn mar Gryksk. Yn it offisjele ferkear bleau it Latyn noch oant de sânde iuw beholden, wêrnei't it ek dêr ferfongen waard troch it Gryksk.

Ek oanswettende lannen lannen en riken (lykas de Perzen en Arabieren yn it easten, Franken yn it westen, en Russen yn it noarden) neamden it Byzantynske Ryk 'Romeinsk', en it waard as in grutte mislediging beskôge om it ryk 'Gryksk' te neamen, omdat dat stie foar 'heidensk'. Sûnt de 17e iuw waard it ryk hieltyd faker (en tsjintwurdich frijwol allinnich noch mar) 'Byzantynsk' neamd. Dy oantsjutting komt fan 'e stêd Byzantium (letter Konstantinopel, no Istanbûl), dat de haadstêd fan it ryk wie. De ynfiering fan dy namme wie nedich om't histoarisy ûnderskied meitsje woene tusken it ryk út de Midsiuwen en dat út de Klassike Aldheid, dat yndied ek hiel oars wie.

## Sjoch ek

* Keizers fan Byzantium
* Osmaanske Ryk
# Heraldyk

**Heraldyk** of **wapenkunde** is de wittenskip dy't him dwaande hâlde mei wapenskylden, en alles dat dêr mei te krijen hat.

## Skiednis

De wapenskylden, en dêrmei de ierste foarm fan heraldyk, binne ûntstien yn Flaanderlân yn de 11e iuw. Mei dúdlike symboalen op harren skyld wienen ridders op it slachfjild en op toernoaien dúdlik wer te kennen. Nei 1300 komme heraldike tekens yn segels fan lânskippen en stêden, sûnt 1350 ek yn dy fan eale persoanen.

It wurd *heraldyk* komt fan *heraut* , in Midsiuwske hoffunksjonaris dy't foar syn foarst de oankundigingen die fan plechtige foarfallen as toernoaien en feesten. By sokke toernoaien wie er in soarte fan skiedsrjochter, mei't er de ridders on harren wapens werkenne koe. De herauten kreëarden in eigen jargon, blazoenearen neamd en produsearren troch harren administraasje prachtich-yllustrearre wapenboeken.

Baanbrekker by de Fryske heraldyk wie Heerke Wenning dy't it blêd De Friesche Adelaar útjoech. Nei 1900 waard de belangstelling algemmiener. In tal yn 1818 bedoarne gemeentewapens waarden ferbettere, kolleksjes famyljewapens waarden oanlein en likegoed krigen flaggen mear omtinken. Wichtich wurk waard dien troch A.S. Miedema, Douwe Dirks Osinga, Jelle Cornelis Tjessinga, Alexander Lodewijk Heerma van Voss. Organisatoarysk krige dit wurk in offisjele belicheming yn it Gynealogysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy, sûnt 1956 bestiet de Fryske Rie foar Heraldyk.

## Fieren fan in wapen

It wapenskyld wurdt hjoeddeis net mear droegen foar werkenning op it slachfjild, mar hat syn plak fûn yn de fertsjinwurdiging fan de oerheid, de kommersje fan bedriuwslogo's en de nostalgy fan it famyljewapen. It fieren fan in wapen is foar elkenien tastien mar hat al syn eigen etikette. It fêstlizzen fan jins wapen kin dien wurde by in heraldysk kolleezje. Yn Fryslân is dat kolleezje de Fryske Rie foar Heraldyk.

## Beskriuwing

Yn de heraldyk wurdt útgien fan de skylddrager: wat oantsjut wurdt as *rjochts* is foar de skylddrager rjochts, mar foar de beskôger lofts, en oarsom. Foar de kleuring fan it wapen wurdt in ûnderskie makke tusken metalen en kleuren. De twa metalen binne ljacht-kleurd: goud (giel) en sulver (wyt). De ornaris fjouwer kleuren binne dûnkerder: read, blau, grien en swart. Metalen en kleuren moatte foar in werkenber kontrast ôfwikseljend brûkt wurde, dus net metaal op metaal of kleur op kleur.

## Literatuer

* Brouwer, J.H., en oaren (red.), *Encyclopedie van Friesland*, Amsterdam: Elsevier 1958, *Heraldiek*.

## Keppeling om utens

* Thússide fan de Fryske Rie foar Heraldyk.