Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taekwondo op de Olympyske Simmerspullen

**Taekwondo** is in sport dy't fan de Spullen fan Sydney 2000 ôf op it Olympyske programma stiet.

## Skiednis

Tidens de Spullen fan 1988 en 1992 wie teakwondo al in demonstraasjesport mar pas fanôf de spullen fan 2000 stiet it op it Olympyske programma.

## Gewichtsklassen

Sûnt 2000 wurdt der by de manlju en de froulju striden yn fjouwer gewichtsklassen.

## Medaljespegel

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Plak  | Lân | NOK |  |  |  | Totaal |
| 1 | Súd-Korea |  KOR | 10 | 2 | 2 | 14 |
| 2 | Sina |  CHN | 5 | 1 | 2 | 8 |
| 3 | Feriene Steaten |  USA | 2 | 2 | 4 | 8 |
| 4 | Sineesk Taipei |  TPE | 2 | 1 | 5 | 8 |
| 5 | Meksiko |  MEX | 2 | 1 | 3 | 6 |
| 6 | Iran |  IRI | 2 | 1 | 2 | 5 |
| 7 | Turkije |  TUR | 1 | 3 | 2 | 6 |
| 8 | Spanje |  ESP | 1 | 3 | 0 | 4 |
| Grikelân |  GRE | 1 | 3 | 0 | 4 |
| 10 | Kuba |  CUB | 1 | 2 | 2 | 5 |
# Ensyklopedy

Bannen 7 - 12, *Frankstadt* - *Pes*, fan de Brockhaus-ensyklopedy fan 1908.In **ensyklopedy** is in gearfetting fan al it minsklik witten, of fan al it minsklik witten op in bepaald mêd. It wurd komt fan de Encyclopédie, in Frânske ensyklopedy fan Denis Diderot en Jean Baptiste le Rond d'Alembert, út in 1772.

## Ferskillen

Ensyklopedyen ferskille nei it mêd, nei de struktuer, nei de grutte en nei it stânpunt. Sa binne der njonken algemiene ensyklopedyen ek spesjale ensyklopedyen, dy't in spesifyk mêd behannelje, bygelyks de Encyclopedie van Friesland.

## Foarm

De earste skriuwers skreaunen harren wurk mear as bondels fan teksten, mar lettere ensyklopedyen hawwe mear struktuer. In protte binne alfabetysk oardere, guon, lykas de Britsk/Amerikaanske Encyclopædia Britannica, binne systematysk.

In lytse ensyklopedy yn ien bân, lykas de Frânske Petit Larousse, kin fansels net like djip op alles yngean as de grutte ensyklopedyen yn mear as tweintich bannen. Mar der is ek in ferskil yn hoe djip elk los artikel op de stof yngiet. Sa is de Dútske Brockhaus in foarbyld fan in wurk mei in protte koarte artikels, wylst de Britannica lang net safolle artikels hat, mar al hiel lange artikels.

## Stânpunt

Hoewol der yn de measte ensyklopedyen besocht wurdt de artikels út in neutraal stânpunt te skriuwen slagget dat mar foar in part. Sa wienen de skriuwers fan de Encyclopédie nochal tsjin op de religy wat dúdlik te fernimmen wie, en hawwe hjoeddeiske ensyklopedyen faak in stânpunt wat oerienkomt mei it part fan de wrâld dêr't se skreaun wurde. Ek Wikipedia besiket neutraal te wêzen, mar eltse Wikipedy behannelet al it meast dy saken dy't foar de sprekkers fan dy taal it wichtichste binne.

## Digitaal

Sûnt de njoggentiger jierren fan de 20e iuw wurde der net gjin grutte algemiene ensyklopedyen op papier útjûn, mar ferskine dy op kompaktskiif of op dûbelskiif en/of binne dy fia it ynternet tagonklik. Sa wie bygelyks yn Nederlân de njongende printinge fan de Winkler Prins Ensyklopedy, dy't tusken 1990 en 1993 útjûn waard, de lêste papieren ferzje.
# Panama

**República de Panamá**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Spaansk |
| Haadstêd | Panama-stêd |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 78.200 km² 2,9­% |
| Ynwenners (2004) | 3.000.000 |
| Munt | Balboa (PAB) |
| Tiidsône | UTC -5 |
| Nasjonale feestdei | 3 novimber |
| Lânkoade | PAN |
| Ynternet | .pa |
| Tillefoan | 507 |

De republyk **Panama** (Spaansk: *República de Panamá*) is in lân yn Sintraal-Amearika. De haadstêd is Panama-Stêd.

## Geografy

### Lizzing

Panama is it meast súdlike lân fan Sintraal-Amearika en wurdt begrinzge troch de lannen Kosta Rika en Kolombia. It lân is fral bekend troch it Panamakanaal, dat in skipfeartferbining mooglik makket tusken de Atlantyske Oseaan en de Grutte Oseaan.

### Lânskip

Yn it westen lizzen de útrinners fan de Sintraal-Amerikaanske berchrêch mei hichten oant 3477 meter heech, dat oergiet yn in heuveleftich lânskip en fierder ôfrint nei de tropyske leechflakte fan de Darienjungle. As gefolch fan de berchskieding falt ferhâldingsgewiis yn de noardlike reinwâlden mear rein.

## Skiednis

Al rillegau nei de ûntdekking fan Amearika troch Kristoffel Kolumbus ûntstienen nei 1501 oan de Panameeske kust de earste Spaanske koloanjes. Nei 1821 skiede it gebiet fan it tsjintwurdige Panama him ôf fan it memmelân en kaam by de nije Latynsk-Amerikaanske steat Grut-Kolombia te hearren. Troch tuskenkomst fan de FS yn 1903 waard Panama yn namme in ûnôfhinklike steat, want de FS hâlde gans yn de brij te krommeljen wat de bestjoer fan it lân oanbelange. Sûnt 1982 is Panama alhiel soeverein wurden, útsein de kanaalsône dêr't de FS oant-en-mei 2000 in sterke Amerikaanske troepemacht legerje soe. Op 1 jannewaris 2000 krige Panama ek oer dat stik gebiet foarfêst it bewâld.

## Befolking

De befolking fan Panama bestiet foar 60% út Mestizen, minsken fan mingd Jeropeesk en Yndiaansk komôf. Dizze befolkingsgroep wennet fral yn it westen (yn de provinsjes Coclé, Herrera meitsje sy goed 90% fan de bewenners út). Negers en Mulatten foarmje de twadgrutste kloft mei sa'n 15% fan de befolking. Dêrop folgje de Kreolen mei 13%. De Yndianen hawwe in oandiel fan 8% en fierders meitsje Aziaten 4% fan de befolking út.

### Religy

De Panameeske befolking is foar it meastepart kristlik; 78–80 % is Katolyk en 15 % Protestanten.
# Mary Shelley

*Mary Shelly*
Troch Richard Rothwell
**Mary Shelley**, berne as *Mary Wollstonecraft Godwin* (Londen, 30 augustus 1797 – dêre, 1 febrewaris 1851) wie in Ingelske skriuwster.

Mary Shelley wie de dochter fan de feministe Mary Wollstonecraft en de filosoof William Godwin. Se waard de frou fan de ferneamde skriuwer en dichter Percy Bysshe Shelley. Har âldere man organisearre regelmjittich gearkomsten foar de doetiidske literêre grutten. Sy mocht dêrby wêze as harker. Ynspirearre troch de ferhalen fan dy grutte mannen skreaun Mary Shelly op har 19e de goatyske roman Frankenstein (*The Modern Prometheus*).

Se stoar op 1 febrewaris 1851 yn Londen. Op har fersyk waard hja begroeven op it hôf fan de *Saint Peter's Church* yn Bournemouth.

## Bibliografy

### Romans

* *Frankenstein; Or, The Modern Prometheus* (1818)
* *Mathilda* (1819-1920, earste publikaasje 1959)
* *Valperga: Or, the Life and Adventures of Castruccio, Prince of Lucca* (1823)
* *The Last Man* (1826)
* *The Fortunes of Perkin Warbeck, A Romance* (1830)
* *Lodore* (1835)
* *Falkner* (1837)

## Trivia

De film Gothic fan de Britske regisseur Ken Russell is foar in part basearre op de gearkomsten fan literêre kopstikken wêr't Mary Shelly by oanwêzich wie. Yn it fierders optochte ferhaal wurdt se spile troch de aktrise Natasha Richardson.
# Kwabben

|  |
| --- |
| Kwabben |
|  |
| In pearsstrekige kwab (*Chrysaora colorata*). |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| ûnderryk: | echte dieren (*Metazoa*) |
| rangleas takson: | weefseldieren (*Eumetazoa*) |
| tuskenryk: | radiaaldieren (*Radiata*) |
| stamme: | netteldieren (*Cnidaria*) |
| ynformele groep: | **kwabben** (*Medusozoa*) |
| Petersen, 1979 |
|  |

De **kwabben** (Latynske namme: *Medusozoa*) foarmje in ynformele groep binnen de taksonomyske stamme fan 'e netteldieren (*Cnidaria*). Hoewol't dizze groep yn 1979 foarsteld waard as in formeel takson, wurdt dat tsjintwurdich as in efterhelle idee beskôge, om't guon kwabben nauwer besibbe binne oan 'e polipen as oan oare kwabben, wat de yndieling yn in aparte groep ûnwurkber makket.

Kwabben binne wetterdieren dy't frij omswimme, yn tsjinstelling ta polipen, dy't oan in ûndergrûn fêstgroeid sitte. Se besteane út in sjelei-eftich, paraplufoarmich lichem dat in massa tentakels meisleept dy't tige lang wurde kinne. It lichem kin pulsearjende bewegings meitsje wêrmei't de kwab himsels troch it wetter fuortbeweecht, wylst de tentakels, dy't tarist binne mei nettelsellen, brûkt wurde om proaidieren te fangen.

Kwabben besteane teminsten al 500 miljoen jier, en mooglik wol 700 miljoen jier of noch langer, wat har ta it âldste bist mei mear as ien orgaan meitsje soe. Se komme foar yn alle oseänen, fan it wetteroerflak oant de djipsee. Guon soarten libje yn swiet wetter. It kinne tige grutte bisten wêze, dy't faak opfallend kleure binne. Yn 'e kustsônes foarmje beskate soarten troch har grutte oantallen, har lange tentakels, of de krêft fan it gif yn har nettelsellen in gefaar foar minsklike swimmers.

## Subgroepen kwabben

Der binne fjouwer subgroepen kwabben. Dy hearre allegearre ta 'e stamme fan 'e netteldieren (*Cnidaria*). It giet om:

* de klasse fan 'e skiifkwabben (*Scyphozoa*);
* de klasse fan 'e kubuskwabben (*Cubozoa*);
* de klasse fan 'e stâlkwabeftigen (*Staurozoa*);
* en in diel fan 'e klasse fan 'e kwabpolipen (*Hydrozoa*).

De stamme fan 'e netteldieren omfiemet ek trije groepen dy't **net** ta de kwabben rekkene wurde (om't se net frij omswimme), nammentlik:

* in diel fan 'e klasse fan 'e kwabpolipen (*Hydrozoa*)
* de klasse fan 'e blomdieren (*Anthozoa*);
* de klasse fan 'e rjupoatigen (*Polypodiozoa*).

Oars as dat de namme suggerearret, binne de ribkwabben (*Ctenophora*) gjin 'echte' kwabben. It grutste ferskil is dat ribkwabben har net mei in pulsearjende 'paraplu' fuortbewege, mar troch te 'peddeljen' mei in grut tal lytse 'fuotsjes'. Dizze groep bisten is dêrom yn in eigen taksonomyske stamme ûnderbrocht, dy't op deselde hichte stiet mei de netteldieren.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Jellyfish fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Steffi Graf

|  |
| --- |
| Steffi Graf |
|  **sporter** |
|  |
| *Steffie Graf (2009)* |
| **persoanlike bysûnderheden** |
| echte namme | Stefanie Maria Graf |
| nasjonaliteit |  Dútsk |
| bertedatum | 14 juny 1969 |
| berteplak | Mannheim |
| lingte | 1.75 m |
| **sportive ynformaasje** |
| sport | Tennis |
| O.S. | Los Angeles 1984, Seoel 1988, Barcelona 1992 |
| debút | 1982 |
| karriêre-ein | 1999 |
| **wichtige prestaasjes** |
|  1x goud Olympyske Spullen 1988  1x sulver Olympyske Spullen 1992  1x brûns Olympyske Spullen 1988 Australian Open, 1988–1990, 1994 Roland Garros 1987, 1988, 1993, 1995, 1996, 1999 Wimbledon 1988, 1989, 1991–1993, 1995, 1996 US Open 1988, 1989, 1993, 1995, 1996 |

**Stefanie Maria ("Steffi") Graf** (Mannheim, 14 juny 1969) is in Dútsk earder beropstennisster.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * (in)  (dú)  Offisjeel webstee fan Graf

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Steffi Graf fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Marianetrôch

Lizzing fan de Marianentrôch
De **Marianetrôch** is in ûnderwetterdelte fan 2.593 kilometer lang, deunby de Noardlike Marianen. Yn de trôch is de grutste oseaandjipte fan de wrâld, mei 11.770 meter djipte, djipper as de Mount Everest heech is.

De trôch hat in trochsneed breedte fan sa 'n 70 km, mar is yn it súdwesten by it fulkanyske eilân Guam, op it punt fan de Marianentrôch, likernôch 338 km breed. Op de boaiem hearsket in druk fan likernôch 108,6 MPa (= 108.600.000 Pa), mear as 1000 kear sa heech as dy oan de oerflakte.

Krekt as de Mariane-arsjipel waard er neamd nei de Spaanske keninginne Maria Anna fan Eastenryk.

## Keppelings om utens

* It frjemde plak fan djipste punt op ierde ferlearre (Kennislink-artikel)
* Woods Hole Oceanographic Institution
# Ierdbeving

Yamba bridge, Chuetsu, nei ierdbeving yn 2004
Ferdieling fan ierdbevings (boarne: USGS)
In **ierdbeving**, **ierdskodding** of **grûnskodding** is in trilling of skokkende beweging fan de ierdkoarste. Ierdbevings fine plak as der yn de ierdkoarste ynienen in soad enerzjy frijkomt. De enerzjy plantet him dan yn in weachbeweging fanút it sintrum fuort nei de omjouwing. It sabeare punt wêr't de beving ûntstiet, it swiertepunt fan de enerzjytichtens, hiet it hyposintrum. It punt oan it ierdoerflak dêr leadrjocht boppe wurdt it episintrum neamd. In line fan likense bevingsyntensiteit om in episintrum hjit in isoseist. Seismology is de wittenskip fan ierdbevings.

It meastpart fan de ierdbevings komt foar yn de ierdkoarste oant in djipte fan ûngefear 30 kilometer. Der komme lykwols ek bevings foar op djipten oant om-ende-by 700 kilometer. De measte ierdbevings komme foar rûnom de Grutte Oseaan, yn it Middellânske Seegebiet, yn de Himalaya en Yndoneezje. Ek midden yn oseanen komme geregeld bevings foar. Ierdbevings dy't ûnder de seespegel ûntstean wurde, minder korrekt, ek wol seebevings neamd. Dy kinne in floedweach of tsûnamy as gefolch krije.

Swiere ierdbevings mei of sûnder tsûnamys feroarsaken faken in protte slachtoffers en grutte skea.

## Oarsaken fan ierdskoddingen

In soad ierdbevingen hingje gear mei ynterne stadige bewegingen fan de ierdkoarste. Op grutte skaal giet dat om ierdskollen dy't stadichoan oangeande inoar bewege (platetektonyk). Op lytsere skaal fynt der ek binnen de platen deformaasje plak.

Troch dy relative beweging wurdt spanning opboud yn de koarste. As de spanning sadanich heech wurden is kin der skokkenderwiis oan it materiaal oan wjersiden fan in brek yn de koarste optrede: de ierdbeving. Dêrby wurdt (in part fan) de opboude spanning ûntladen.

Faak komme nei de ierdbeving lytske neibevings, dy't noch inkele oeren nei de earste beving fielber binne. Dy neibevings binne it gefolch fan spanningsûntladings op oare tichteby lizzende parten fan deselde brek of op oare tichtbye brekken.

Lytse ierdbevings binne it gefolch fan fulkanyske aktiviteit (fulkanyske ierdbevings) of ûntstean troch ynstoarting fan holtes yn kalkstienformaasjes of minen (ynstoartingsbevings).

Minsklik yngripen kin bevings feroarsaakje. De boaiemdaling troch de winning fan ierdgas bringt ierdskodden tewei. Dat fenomeen docht him ûnder mear foar yn de provinsje Grinslân by it doarp Loppersum.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Aardbeving fan Wikimedia Commons.
  |
# Kulturele Haadstêd fan Jeropa

Kaart fan Jeropa mei de kulturele haadstêden
Liverpool wie Kulturele Haadstêd fan Jeropa yn 2008.
Linz wie Kulturele Haadstêd yn 2009.
Ljouwert is Jeropeeske Haadstêd fan Kultuer yn 2018.
De **Kulturele Haadstêd fan Jeropa** (fan 1985 oant en mei 1998 **Jeropeeske Stêd fan Kultuer**) is in stêd dy’t keazen is troch de Jeropeeske Uny foar ien kalinderjier. De stêd krijt dêrmei de mooglikheid om himsels kultureel te presentearjen en organisearret dêrfoar in ryk ferskaat oan kulturele eveneminten. Sûnt 2008 wurdt de titel Kulturele Haadstêd oan op syn minsten twa stêden jiers ferliend. Yn 2018 wie Ljouwert ien fan 'e Kulturele Haadstêden.

## List fan Kulturele Haadstêden

Jeropeeske Stêd fan Kultuer
* 1985 :  Grikelân - Atene
* 1986 :  Itaalje - Florâns
* 1987 :  Nederlân - Amsterdam
* 1988 :  Dútslân - West-Berlyn
* 1989 :  Frankryk - Parys
* 1990 :  Feriene Keninkryk - Glasgow
* 1991 :  Ierlân - Dublin
* 1992 :  Spanje - Madrid
* 1993 :  Belgje - Antwerpen
* 1994 :  Portugal - Lissabon
* 1995 :  Lúksemboarch - Lúksemboarch
* 1996 :  Denemark - Keappenhaven
* 1997 :  Grikelân - Tessaloniky
* 1998 :  Sweden - Stockholm

Kulturele Haadstêd fan Jeropa
* 1999 :  Dútslân - Weimar
* 2000 :  Frankryk - Avignon,  Noarwegen - Bergen2,  Itaalje - Bologna,  Belgje - Brussel,  Finlân - Helsinky,  Poalen - Krakau,  Tsjechje - Praach,  Yslân - Reykjavík2,  Spanje - Santiago de Compostela
* 2001 :  Portugal - Porto,  Nederlân - Rotterdam
* 2002 :  Spanje - Salamanca,  Belgje - Brugge
* 2003 :  Eastenryk - Graz
* 2004 :  Frankryk - Lille,  Itaalje - Genua
* 2005 :  Ierlân - Cork
* 2006 :  Grikelân - Patras
* 2007 :  Lúksemboarch - Lúksemboarch1,  Roemeenje - Sibiu
* 2008 :  Feriene Keninkryk - Liverpool,  Noarwegen - Stavanger2
* 2009 :  Letlân - Vilnius,  Eastenryk - Linz
* 2010 :  Hongarije - Pécs,  Dútslân - Essen3,  Turkije - Istanbul2
* 2011 :  Estlân - Tallinn,  Finlân - Turku
* 2012 :  Portugal - Guimarães,  Sloveenje - Maribor
* 2013 :  Frankryk - Marseille,  Slowakije - Košice
* 2014 :  Letlân - Riga,  Sweden - Umeå
* 2015 :  Belgje - Mons,  Pilsen
* 2016 :  Spanje - San Sebastian,  Poalen - Breslau
* 2017 :  Denemark - Aarhus,  Syprus - Paphos
* 2018 :  Nederlân - Ljouwert,  Malta - Valetta
* 2019 :  Itaalje - Matera,  Bulgarije - Plovdiv

1 Mei de Euroregio Saar-Lor-Lux
2 Fertsjintwurdiger fan in net EU-lân
3 Mei it Ruhrgebiet
# Russysk-Oekraynske Oarloch

De **Russysk-Oekraynske Oarloch** is in oanhâldend ynternasjonaal wapene konflikt tusken Ruslân en de Oekraïne dat begûn yn febrewaris 2014. Ruslân anneksearre de Krim nei de Maidan-revolúsje en begûn pro-Russyske seperatistyske groepen te stypjen yn 'e Donbas. Ruslân lansearre in folsleine ynfaazje fan de Oekraïne yn febrewaris 2022.

Yn febrewaris 2022 lansearre Ruslân in grutskalige ynvaazje yn Oekraïne en begûn it in grutter part fan it lân te besetten, wêrmei't it grutste konflikt yn Europa sûnt de Twadde Wrâldoarloch begûn. It konflikt befette ek marine-ynsidinten, cyberoarlochsfiering en ferhege politike spanningen. De oarloch hat laat ta in flechtlingekrisis en tsientûzenen ferdreaunen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Sibearje

Yn it donkerread it Federaal Distrikt Sibearje, yn it read de breedste definysje fan Sibearje. Yn ljochtread de rest fan Ruslân
Grutte parten fan Sibearje besteane út tichtbeboske taiga
**Sibearje** (Russysk: Сиби́рь, *Sibir*) is de namme foar in grut diel fan Ruslân dat yn Aazje leit.

Geografysk hat Sibearje yn Ruslân in oerflakte fan 10.006.400 km². Dêrmei beslacht it 59% fan it totale oerflak fan Ruslân. It bestiet út de federale distrikten Oeral en Sibearje. Ek it noarden fan Kazakstan wurdt ta Sibearje rekkene. Earder waard de Russyske eastkust der ek ta rekkene, mar dat hjit no it Russyske Fiere Easten.

It gebiet wurdt trochstreamd troch inkele fan de grutste rivieren yn de wrâld; de Ob, de Jenisej en de Lena. Oare grutte rivieren binne ûnder oare de grinsrivieren Amoer, de Olenjok en de Indigirka. Utsein de Amoer streame al dizze rivieren nei de Arktyske Oseaan.

Sibearje is bekend troch de grutte klimaatferskillen. Sa kin it der winterdeis glûpende kâld wêze, wêrby't it oant fyftich graden frieze kin. Mar simmerdeis kin it maklik tritich graden wurde.

In soad grûn is sompich en net geskikt foar lânbou. Oare grutte gebieten, de taiga, binne beboske; noardlik dêrfan leit in gurdle bosktoendra en it noardlike part fan Sibearje bestiet út ekstreem kâlde toendra dêr't de ûndergrûn altyd fan beferzen is, permafrost.