Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kapitalisme

Neffens it **kapitalisme** is de risping fan it wurk privee-eigendom. Yn de measte kapitalistyske lannen foarmet it kapitalisme in stelsel dêr't de produksjemiddels yn hannen fan partikulieren by binne, foar wa't se as kaptaal in boarne fan ynkomsten binne. It stipet dêrby in frije merkekonomy. Foar Liberalen, konservativen en kapitalisten is it privee-eigendom in betingst foar de frijheid fan de minske.

It ûntstean fan it kapitalisme rint lykop mei de Yndustriële Revolúsje yn West-Jeropa.

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *kapitalisme*
# Sinkiang

Lizzing Sinkiang yn Sina
**Sinkiang** ('nije gebieten') is in 'autonoom' gebiet yn it noarwesten fan Sina, oprjochte yn 1955. It gebiet omfiemet 1.650.257 km². De haadstêd fan Sinkiang is Ürümqi.

In grut part fan de befolking binne Oeïgoeren, dêrnei folgje de Kazachen en Han-Sinezen yn oantal.
# Goeddiedichheid

**Goeddiedichheid** is it útfieren fan in die fan leafde en/of barmhertichheid. Dat kin men sawol yn materiële as ymmateriële sin dwaan. It jaan fan jild en it weijaan fan twaddehâns klean oan goede doelen binne foarbylden fan goeddiedichheid yn materiële sin. It dwaan fan frijwilligerswurk is in foarbyld fan goeddiedichheid yn ymmateriële sin.

Der binne ferskate synonimen fan goeddiedichheid. Yn it Frysk wurdt dit begryp yn 'e regel **leafdiedichheid** neamd, wat eins in hollanistyske ynterferinsje is op grûn fan it Nederlânske wurd *liefdadigheid*. Yn roomske fermiddens wurdt faak sprutsen fan **karitas**, dat ôfkomstich is fan it Latynske *carus*, dat "djoer" of "dierber" betsjut. Dit wurd wurdt gauris foutyf yn ferbân brocht mei it Grykske *charis*, dat "genede" betsjut.

## Sjoch ek

* Sân deugden

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Charity fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Komyk

André van Duin, in Nederlânsk komyk.
In **komyk** is immen dy't mei komeedzje yn 'e foarm fan wurden, lichemstaal en/of it meitsjen fan (rare) minen besiket en bring syn of har taskôgers oan it laitsjen. In froulike komyk wurdt ek wol in komediënne neamd. Der besteane ferskillende soarten komiken:

* De "tradisjonele" tillefyzjekomiken of revu-artysten trede op yn in skouboarch om dêr komyske, yn it foar ynstudearre sketskes op 'e planken te bringen. Dit soarte fan komyk is sadwaande ek in soarte fan akteur. De bekendste komyk fan Nederlân op dit mêd is André van Duin.
* In clown is in artyst dy't almeast optreedt yn in sirkus, en dy't him fan oarsoartige komiken ûnderskiedt trochdat er him sminkt yn felle kleuren (mei faak in grutte rûne reade noas), en trochdat er klean draacht dy't him òf te lyts, òf te grut binne. Yn sirkussen binne de clowns faak ek tagelyk akrobaten en/of jongleurs. In oar skaaimerk fan clowns is dat se yn 'e regel komeedzje bedriuwe sûnder dêrby te praten, al is dat net altyd it gefal. Der binne ek tillefyzjeclowns en kliniclowns, dy't foar sike bern optrede yn sikehuzen. De bekendste clown fan Nederlân is Bas van Toor, de iene helte fan it bernetillefyzjeduo Bassie en Adriaan.
* De nar of *harlekijn* wie in histoaryske foarrinder fan 'e clown, dy't yn 'e Midsiuwen almeast ferbûn wie oan in hof fan 'e hege adel, en dêr besocht de foarst en dy syn gasten te fermeitsjen.
* In kabaretier is in artyst dy't meast optreedt yn skouboargen en dêr syn publyk fermakket mei grappige monologen dy't konferânses neamd wurde. De jûnfoljende monolooch wurdt dêrby yn 'e regel ferskate kearen ûnderbrutsen foar in ferske of in oar yntermezzo mei muzyk. Yn Nederlân is it sa dat konferânses faak in serieus boadskip hawwe, dat brocht wurdt troch it te omjaan mei humor. Bekende kabaretiers binne bygelyks Youp van 't Hek, Brigitte Kaandorp en Theo Maassen. Yn Fryslân is Teake van der Meer mei dit soarte fan komeedzje ferneamd wurden.
* Slapstickkomiken wurkje ornaris mei syn twaen of yn groepen, en harren humor is tradisjoneel folslein fisueel. Dit soarte fan komyk ûntjoech him yn it tiidrek fan 'e stomme film, doe't de mooglikheid foar it oerbringen fan teksten oan 'e sjoggers beheind wie. Fral Laurel en Hardy binne op dit mêd bekend wurden.
* In nij soarte fan komyk is de *stand-up*-komyk, in foarm dy't oerwaaid is út 'e Feriene Steaten. *Stand-up*-komiken lykje noch it measte op kabaretiers, behalven dan dat harren komyske ferhaaltsjes en grappen yn 'e regel as los sân oaninoar hingje en dat se der gjin jûnfoljende konferânse mei opfiere, mar inkeld in segmint fan in gruttere show, dat fiif oan heechút tweintich minuten duorret. *Stand-up*-komiken trede trochstrings ek net op yn skouboargen, mar earder yn nachtklubs, kafees, kasino's en lytsere sealtsjes, en se dogge net oan ferskes of muzyk. Ien fan 'e bekendste *stand-up*-komiken fan Nederlân is Jörgen Raymann.
# Hartoch

In **Hartoch** (meartal: **Hartoggen**) wie oarspronklik by de Germanen in haadling (fan *heir*, Aldgermaansk *harja* = 'leger' + *tugan* = 'lûke', 'tôgje') dy yn tiden fan oarloch as oanfierder keazen waard.

In keazen hartoch wie mar tydlik yn funksje, nei it stopjen fan de fijannigens hâlde it wer op.

## Skiednis

Yn it tiidrek fan it Grutte Folkeferfarren doe't de Germaanske folken yn it Romeinske ryk grutte riken stifte hienen, krige de beneaming stadichoan deselde betsjutting as fan *dux* (Latyn). Under de Karolingers wie de titel ek yn gebrûk. In hartoch wie yn dy tiid in militêr bestjoerder dy't as taak hie de ferdigening en feilichheid foar in bepaald gebiet te fersoarjen. Stadichoan waarden dat territoriale hartochdommen dy't yn ambtslien (beneficium) oan de titeldragers jûn waard.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Reid

Reid
Woartelstôk mei útrinners
**Reid** (*Phragmites australis* of *Phragmites communis*) is in plant dy't ta de gerzen (*Poaceae*) rekkene wurdt.

De plant is bot oanwêzich oan de wetterkanten. Reidgers (*Phalaris arundinacea*) liket yn it fegative stadium in protte op reid, mar hat in fluezich tonkje ynsteed fan hierkes. Reid wreidet har op trije wizen út: troch sied, troch woarteltûkken en troch útrinners, dat wol sizze horizontale stâlen wêr't op de knopen in nije plant by ûntstiet. De plant komt ek as eksoat foar yn Noard-Amearika. Dêr wurdt de plant sjoen as in net lânseigen soart en as túch beskôge. Reid kin 1-3 m heech wurde. De stâle stiet stiif rjochtop en it 1-3 sm brede blêd mei spits tarinnende top is griisgrien. Op de grins fan de skie fan it blêd sit in tonkje (ligula) yn in krânske fan hierkes.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Phragmites australis fan Wikimedia Commons.
  |