Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Taspraak

Martin Luther King hâldt syn ferneamde taspraak *I Have a Dream*.
In **taspraak**, **rede** of **speech** is in foardracht yn proaza oer in beskaat non-fiktyf ûnderwerp, dy't troch in sprekker holden wurdt foar in publyk fan taharkers. It is dêrmei in foarm fan mûnlinge kommunikaasje. De tûke fan 'e wittenskip dy't taspraken en it hâlden fan taspraken bestudearret, is de retoarika.

It hâlden fan taspraken kaam foar it earst yn 'e moade yn 'e Klassike Aldheid, yn it âlde Atene en yn 'e Romeinske Republyk. De reden dêrfoar wie dat dat demokrasyen wiene, dêr't it miene folk oardielje mocht oer juridyske en politike kwestjes; it hâlden fan taspraken krige yn dat ramt deselde funksje dy't tsjintwurdich fraachpetearen op 'e tillefyzje en yn 'e oare moderne media hawwe. Lykwols meitsje politisy en teffens abbekaten en aktivisten ek hjoed oan 'e dei noch in protte gebrûk fan taspraken.

Feitliks hat men foar frijwat moderne beroppen ferlet fan it fermogen om in goede taspraak hâlde te kinnen. In protte minsken kinne dat lykwols út noch yn net, en, sterker noch, binne fobysk benaud om foar in grutte kloft folk sprekke te moatten. Soks wurdt yn 'e folksmûle 'plankefrees' neamd (nei de houten planken fan it poadium dêr't de sprekker op stiet), en yn wittenskiplike termen glossofoby. De bekende Amerikaanske komyk Jerry Seinfeld hat yn dat ramt ris sein (oer de Amerikaanske gewoante dat djipdrôven en freonen fan 'e ferstoarne saneamde lykredes hâlde op in begraffenis): *"De trochsneed persoan soe ûnder in begraffenis leaver yn 'e kiste lizze as in taspraak hâlde."*

In goede taspraak wurdt holden op in soarchfâldich opboude wize, en hat ta doel om 'e taharkers te ynformearjen, te beynfloedzjen of te fermeitsjen. Bejeftige sprekkers binne by steat en wurkje op 'e emoasjes fan harren taharkers. As soks dien wurdt foar eigen gewin (ynstee fan bygelyks fanút in oprjochte politike oertsjûging of foar in ideëel doel), sprekt men fan demagogy, en wurdt de sprekker in demagooch of ek wol in folksmenner neamd.

It skoalfoarbyld fan 'e demagooch is de eardere Dútske lieder Adolf Hitler. Politisy dy't harren talint foar it hâlden fan taspraken better brûkten, wiene bygelyks de Amerikaanske minskerjochte-aktivist Martin Luther King (*I Have a Dream*) en de Amerikaanske presidint John F. Kennedy (*Ich Bin ein Berliner*), dy't guon fan 'e bekendste taspraken út 'e skiednis holden.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Leeman, A.D., en Braet, A.C., *Klassieke Retorica: Haar Inhoud, Functie en Betekenis*, Grins, 1987 (Wolters-Noordhoff/Forsten), ISBN 9 06 24 30 740.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Speeches fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Burj Khalifa

Burj Khalifa
Burj Khalifa yn ferliking ta oare hege bouwurken.
De **Burj Khalifa** is in wolkekliuwer yn Dûbai en is mei in hichte fan 828 meter it heechste bouwurk op ierde.

## Skiedis

De bou sette útein op 21 septimber 2004. 21 july 2007 naam de Burj Khalifa (doe noch Burj Dûbai) de titel 'heechste gebou fan de wrâld' oer fan de Taipei 101 yn Taiwan. Op 17 jannewaris wie op 828 meter it heechste punt helle. Op 4 jannewaris 2010 waard it gebou mei fjoerwurk iepene. By de bou fan de toer hite de toer Burj Dûbai (Arabysk: برج دبي : Toer fan Dûbai). Foar de iepening wie bekend dat de toer ferkocht wurde moast omdat der te min jild wie. Khalifa bin Zayed Al Nahayan fan it Emiraat Abu Dhabi kocht de toer in oermannich foar de iepening, wêrtroch de namme fan de toer feroare yn Burj Khalifa.

## Sifers

* De grutste lift yn 't bouwurk is 504 meter lang en is dêrmei de langste lift fan de wrâld.
* De toer hat 1.044 wenten.
* 3.000 ûndergrûnse parkearplakken.
* Op it hichtepunt fan de bou wienen 12.000 arbeiders oan it wurk.
* De toer hat in oerflak fan 526.760 kante meter.
* Foar de bou wie 330.000 kubike meter beton nedich.
* Foar it bouwen wiene 22.000.000 wurkoeren nedich.

## Nijsgjirrichheden

* Ien dei nei de iepening sprongen twa basejumpers op 672 meter hichte fan de toer ôf.
* Yn it bouwurk sit de heechste moskee fan de wrâld (158e ferdjipping), heechste swimbad fan de wrâld (76e ferdjipping) en heechste útsichtplatfoarm fan de wrâld (124e ferdjipping).

## Sjoch ek

* Wolkekliuwer

## Keppeling om utens

 **Commons: Burj Khalifa** – foto, fideo en harktriemmen
* (in)  Offisjele hiemside
* (in)  Burj Khalifa op Skyscraperpage

*>*
* Febrewaris 2006
* Augustus 2006
* Augustus 2007

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Súd-Denemark

|  |
| --- |
| Regio Súd-Denemark Deensk: Syddanmark |
|  |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 1.200.227 (2010) |
| Oerflak | 12.191,2 km2 |
| Befolkingstichtens | 98,45 |
| **Polityk** |
| Lân | Denemark |
| Haadstêd | Vejle |
| Grutste stêd | Odense |

De regio **Súd-Denemark** (Deensk: **Syddanmark**) is ien fan de fiif bestjoerlike regio's yn Denemark. De regio beslacht it suden fan it Deenske skiereilân Jutlân. De haadstêd fan de regio Súd-Denemark is Vejle.

## Stêden en gemeenten

• Op Funen en de eilannen rûnom:

|  |  |
| --- | --- |
| Ærø | 6.873 |
| Assens | 41.369 |
| Faaborg-Midtfyn | 51.144 |
| Kerteminde | 23.239 |
| Langeland | 14.120 |
| Middelfart | 36.417 |
| Nordfyn | 28.876 |
| Nyborg | 31.208 |
| Odense | 186.595 |
| Svendborg | 58.506 |
| • Yn Jutlân: |
| Aabenraa | 59.974 |
| Billund | 26.133 |
| Esbjerg | 114.381 |
| Fanø | 3.143 |
| Fredericia | 49.252 |
| Haderslev | 56.227 |
| Kolding | 86.468 |
| Sønderborg | 76.598 |
| Tønder | 40.691 |
| Varde | 50.048 |
| Vejen | 41.551 |
| Vejle | 103.027 |

## Keppeling om utens

 **Commons: Region Syddanmark** – foto, fideo en harktriemmen
* Hiemside fan de regio Súd-Denemark
# Naurû

**Republic of Nauru
Ripublik Naoero**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Ingelsk, Naurûaansk |
| Haadstêd | Yaren |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 21 km² km² 0,57­% |
| Ynwenners | 14.019 |
| Munt | Dollar (AUD) |
| Tiidsône | UTC +12 |
| Nasjonale feestdei | 31 jannewaris |
| Lânkoade | NR |
| Ynternet | .nr |
| Tillefoan | 674 |

De **Republyk Naurû** (*Republik Naoero, Republic of Nauru*) is in eilânsteat yn Mikroneezje. De ûnoffisjele haadstêd is Yaren mei 1.100 ynwenners. De offisjele taal is Naurûaansk. Op Fatikaanstêd en Tûvalû nei is Naurû de steat mei it lytste ynwennertal fan de wrâld, likernôch 12.800.

* It parlemintsgebou fan Naurû
*
* It fleanfjild fan Naurû
# Samen

Laplân, it wengebiet fan de Samen.
Flagge fan de Samen
De **Samen**, foarhinne yn 'e regel bekend ûnder de lytsjachtsjende beneaming **Lappen** (of **Laplanners**), binne in lânseigen folk út it noarden fan Noarwegen, Sweden, Finlân en Ruslân. De Samen binne lang nomadysk bleaun mar yn de sechstjinde iuw hat sa'n 90% him deljûn. De Samyske talen hearre ta de Finoegryske taalfamylje. De Samen wenje yn it gebiet dat Laplân neamd wurdt.

It wurd "Lappen" wurdt de Samen as negatyf sjoen, om't it etymologysk yn it Noarsk eat as "dwaas" betsjutte soe, mooglik fanwegen de fel kleure Samyske klaaiïng. It autonym fan 'e Samen is *Saami*.

## Ofbylden

* Samyske famylje (om 1900)
* Samyske man yn tradisjonele klaaiïng
* Samische familie in traditionele klederdracht
* Man mei rindier
* Skuon fan rindierlear
* Samyske moffen

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *Samen*
# Stam (diel fan in plant)

In stam mei draaigroei fan 'e Amerikaanske iik (*Quercus rubra*).
In **stam** of **stamme** is de ferhoute haadstâle fan in beam. It is it sintrale diel fan 'e beam, dat droegen wurdt troch de woartels en dêr't boppe in kroan fan tûken mei blêden of nullen út groeit. De stam ûntjout him troch sekundêre omfanggroei en wurdt almeast bedutsen troch in beskermjende laach ferhurde skors De bast is de oantsjutting foar it gehiel fan 'e skors en de oangroeilaach, dy't fuort ûnder de skors sit.

## Funksje

De stam hat ferskate funksjes. Sa jout er foldwaande stevigens by hurde wyn, sadat de beam net (gau) omwaait. Fiedingsstoffen en wetter wurde troch de stam ferfierd fan woartels nei blêden en oarsom. By guon beamsoarten, lykas mammoetbeammen (*Sequoioideae*), kin de skors in beskate beskerming biede tsjin boskbrân.

Evolúsjonêr hat it der it measte fan dat gruttere planten in stam ûntjûn hawwe om't de heechste plant it measte sinneljocht opfangt.

## Stamomtrek

De stamomtrek is krekt as de diameter op boarsthichte ien fan 'e parameters om beammen en harren stammen te klassifisearjen en beammen mei in opmerklik gruttere stamomtrek of diameter as útsûnderlik te klassifisearjen. De beam mei de grouste stam fan 'e wrâld is de Árbol del Tule, in montezumasypres (*Taxodium mucronatum*) yn Santa María del Tule yn Meksiko. Ta beamsoarten mei de grouste stammen hearre fierders Afrikaanske baobabs (*Adansonia digitata*), kustmammoetbeammen (*Sequoia sempervirens*), lykas Hyperion, en reuzemammoetbeammen (*Sequoiadendron giganteum*), lykas General Sherman.

## Gebrûk

Ut 'e stammen fan beammen wurdt troch minsken hout wûn, wat behalven in boumateriaal ek in wichtige grûnstof is foar de produksje fan alderhanne dingen. It proses fan houtwinning, wêrby't de beam deamakke wurdt, hjit houtkap. Guon stammen fertoane it ferskynsel draaigroei, wat it hout bedjert en betsjut dat se inkeld gaadlik binne as baarnhout.

Yn 'e dendrology kin de âlderdom fan beammen bepaald wurde troch de jierringen yn 'e trochsneed fan 'e stam te tellen.

## Sjoch ek

* bast
* beam
* skors
* stâle (diel fan in plant)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Tree trunks fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Saint Peter Port

|  |
| --- |
| Saint Peter Port *Saint-Pierre-Port* |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Britske Kroan |
| Kiesdistrikt | St Peter Port Noard aen St Peter Port Súd |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 18.599 (2015) |
| Oerflak | 6,5 km² |
| Befolkingsticht. | 2906 / km² |
| Hichte | 0-1 m |
| **Oar** |
| Tiidsône | GMT |
| Simmertiid | UTC+0 |
| **Offisjele webside** |
| Webstee stêd |

Haven fan St. Peter Port by leechwetter
**Saint Peter Port** (*St Pierre Port*) is de haadstêd fan it eilân Guernsey.

It plak leit oan de eastkust fan it eilân en hat sa'n 18.600 ynwenners.

## Haven

De haven fan St. Peter Port is in tijhaven, dy't allinne by heechwetter oandien wurde kin. Njonken in stik as wat fiskkotters herberget de haven in soad sylboaten fan rekreänten en lju dy't lange seereizen meitsje. Cruiseskippen ankerje op de ree foar de haven.

## Strânen

De strânen fan St. Peter Port binne Part of Belle Greve Bay, Havelet Bay, Soldiers Bay en Part of Fermain Bay.

## It besjen wurdich

* De **haven **Cornet Castle**, in fort dat sûnt de 13e iuw de yngong fan de haven bewekket.
* **Royal Court House**, sit fan de oerheid.
* **Hauteville House**, it hûs fan Victor Hugo ûnder syn ballingskip.
* **Victoria toren**, boud ta eare fan in besite fan keninginne Fiktoaria.
* **Liberation monument**, in graniten monolyt dy't yn 1995 oprjochte waard ta oantins fan de befrijding fan Guernsey nei de Twadde Wrâldoarloch.
* **Albion House **Priaulx Library De **Town Church**, in tsjerke yn it sintrum.
* Noch seis oare tsjerken.
* De stânbylden fan Victor Hugo en keninginne Fiktoaria.

## Galery

* Befrijdingsmonumint
* Fiktoariatoer
* Elizabeth Kolleezje
* Stânbyld fan Victor Hugo
* It hûs fan Victor Hugo

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Saint Peter Port fan Wikimedia Commons.
  |
# Fûnemintalisme

**Fûnemintalisme** is fan oarsprong de namme fan in 20e-iuwske beweging yn it Amerikaanske protestantisme, dy't de letterlike ynterpretaasje fan de Bibel fan fûneminteel belang achtet foar it persoanlike en maatskiplike libben. De term fûnemintalisme wurdt tsjintwurdich ornaris yn in folle bredere betsjutting brûkt: ien dy't op strikte en letterlike wize fêsthâldt oan bepaalde grûnbegjinsels wurdt faak bestimpele as fûnemintalist.

## Sjoch ek

Religieus fûnemintalisme
* Kristenfûnemintalisme
* Hindoefûnemintalisme
* Moslimfûnemintalisme
* Joadsk fûnemintalisme

Net-religieus fûnemintalisme
* Ferljochtingsfûnemintalisme
* Obskurantisme

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| **Fuotnoat:** |