Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skriller

In sêne út 'e skriller *Rebecca*, in film fan regisseur Alfred Hitchcock út 1940.
In **skriller** of thriller (fan it Ingelske *to thrill*, "yn spanning sitte") is in breed sjenre yn 'e literatuer, film en tillefyzje dat spanning as wichtichste elemint hat. Skrillers spylje swier yn op it sin fan 'e lêzer of sjogger, en roppe by him/har in heech nivo fan ferwachting, ûnwissens, ferrassing, opwining en eangstme op. Se moatte it hawwe fan dy heech oprûne spanning by de lêzer of sjogger en besykje him/har by wize fan sprekken op it puntsje fan 'e stoel te hâlden.

It meast foarkommende subsjenre fan 'e skriller is de misdieskriller, dy't in tige grutte oerlaping hat mei it detektiveferhaal. Oare bekende subsjenres binne psychologyske skrillers (ferbyldt er it him no of net?), eroatyske skrillers en spionaazjeskrillers, dy't in fiktyf byld jouwe fan spionaazjepraktiken.

Op it mêd fan 'e literatuer wurdt de Aldgrykske *Odyssee*, fan Homêros, beskôge as in ier prototype fan 'e skriller, al sille de measte minsken dêr net daliks oan tinke as it oer dit ûnderwerp giet. Ek yn it hindoeïstyske *Mahābhārata*-epos wurdt op plakken in oan 'e skriller besibbe ferteltechnyk brûkt. It Midsiuwske mearke *Readkapke* is al in dúdliker foarbyld fan 'e skriller, mar it literêre sjenre sa't dat hjoed de dei bestiet, ûntjoech him pas fan 'e sechstiger jierren fan 'e tweintichste iuw ôf. *The Bourne Identity*, fan Robert Ludlum, út 1980, is ien fan earste skrillers dy't yn 'e moderne styl skreaun is. In hiel resint foarbyld fan it sjenre is de gearspanningsskriller *Inferno*, fan Dan Brown, út 2013.

Wat films oangiet, stie de ferneamde regisseur Alfred Hitchcock bekend om syn skrillers, lykas de klassiker *Psycho*, út 1960, oer in sûnderlinge, troch syn mem obsedearre moteleigner dy't syn froulike gasten fermoardet. In oare ferneamde film fan it skrillersjenre wie Clint Eastwood syn rezjydebút, *Play Misty for Me*, út 1971, oer in radio-d.j. dy't stâlkt wurdt troch in geastlik sike froulike fan. In resinter foarbyld is it mannichfâld bekroande *The Silence of the Lambs*, út 1991, mei Jodie Foster en sir Anthony Hopkins, oer in geastlik sike searjemoardner dy't efter de hakken sitten wurdt troch in jonge FBI-aginte.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Psychology

De Grykske haadletter 'Psi' wurdt gauris brûkt as in symboal foar de psychology of de stúdzje dy't dêrnei dien wurdt.
**Psychology**, *sielkunde*, is de wittenskiplike stúdzje nei it hâlden en dragen fan minsken en de mentale prosessen dy't dêrby hearre.

Ornaris wurdt de psychology as in sosjale wittenskip kategorisearre. It ûndersyksfjild fan de psychology is lykwols breder. Ofhinklik fan it dielmêd of psychologyske perspektyf kin de psychology ek as natoerwittenskip of geastewittenskip yndield wurde. De ûndersiken dy't dien wurde drage by oan de psychologyske teoryen dy't brûkt wurde om it hâlden en dragen fan minsken better begripe te kinnen.

## Skiednis

Wilhelm Wundt
De skiednis fan de psychology giet werom nei de âldheid. Ferneamde Grykske filosofen út dy tiid binne Thales, Plato en Aristoteles.

Yn 1879 waard it Ynstitút foar Eksperimintele Psychology oan de Universiteit fan Leipzig oprjochte troch Wilhelm Wundt. Dat momint kin sjoen wurde as it begjin fan de moderne psychology as sosjale wittenskip. As oprjochter fan it Ynstitút foar Eksperimintele Psychology wurdt Wilhelm Wundt de "grûnlizzer fan de eksperimintele psychology" neamd. Gerard Heymans wurdt sjoen as de pionier fan de Nederlânske psychology. Hy rjochte yn 1892 it earste psychologysk labortoarium fan Nederlân op. Yn de jierren nei Wundt ûntwikkelen oare wittenskippers oare perspektiven binnen de psychology lykas Sigmund Freud mei syn psycho-analytyske perspektyf en John Broadus Watson dy't grûnlizzer foar it behaviorisme (gedrachs perspektyf) waard.

## Perspektiven

Binnen de psychology wurde fiif perspektiven ûnderskieden om minsklik dwaan en litten te ferklearjen:

* It (neuro-)biologysk perspektyf (ek wol psychofysiology neamd): It biologysk perspektyf ferklearret it hâlden en dragen fan de minske troch ûndersyk nei wat der yn it brein (sintrale senuwstelsel) en de rest fan it senuwstelsel plakfynt.
* It behaviorisme (ek wol it gedrachsperspektyf neamd): Dit perspektyf omklammet it sichtbere gedrach (Ingelsk: *behavior*) fan minsken. It behaviorisme sjocht nei it gedrach dat sjoen en metten wurde kin, en de faktoaren dy't dêr ynfloed op hawwe.
* It kognitive perspektyf: Yn de kognitive psychology leit de fokus op it ferwurkjen fan ynformaasje troch de minske. It waarnimmen fan dingen, it ferwurkjen fan kennis yn it minsklike ûnthâld, it oplossen fan problemen en it meitsjen fan plannen foar de takomst.
* It psycho-analytyske perspektyf: It psycho-analytyske perspektyf ûndersiket de psychologyske ûntjouwing fan it minskelibben; it gedrach dat mooglik ta stân komt troch ûnbewust motiven.
* It fenomenologyske perspektyf: Undersiket hoe't de minske de wrâld om him hinne ûnderfynt en hoe't hy syn plak yn de wrâld sjocht.

## Spesjalisaasjes

Psychology is fierder nei ûnderwerp fan stúdzje ferdield yn ferskate spesjalisaasjes. Foarbylden dêrfan binne:

* Psycho-patology
* Underwiispsychology
* Untwikkelingspsychology
* Sosjale psychology
* Persoanlikheidslear
* Organisaasjepsychology

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Olympyske Simmerspullen

Olympyske Spullen
De **Olympyske Simmerspullen** of de **Spullen fan de Olympiade** is in ynternasjonaal sportevenemint dat alle fjouwer jierren organisearre wurdt troch it Ynternasjonaal Olympysk Kommittee. In Olympyske oerwinning wurdt wrâldwiid sjoen as de meast prestiizjeuze oerwinning yn in sport. Medaljes wurde útrikt yn elk ûnderdiel, mei in gouden medalje foar it earste plak, sulver foar de twadde en brûns foar de tredde, in tradysje dy't begûn yn 1904.

| Sport op de Olympyske Simmerspullen |
| --- |
| Hjoeddeiske sporten: Atletyk | Baanhurdfytsen | Badminton | Basketbal | Berchfytsen | Boksen | Bôgesjitten | Dykhurdfytsen | Fytskrossen | Follybal | Fuotbal | Gewichtheffen | Gymnastyk | Golf | Hânbal | Hynstesport | Hockey | Hurdsilen | Judo | Kanofarren | Keunstdûken | Moderne fiifkamp | Roeien | Rugby | Syngroanswimmen | Sjitsport | Skermjen | Strânfollybal | Swimmen | Taekwondo | Tafeltennis | Tennis | Triatlon | Wetterpolo | Wrakseljen |  |
| Sporten út it ferline: Breakdance | Cricket | Croquet | Hôftennis | Honkbal | Lacrosse | Motorboatracen | Pelota | Polo | Rackets| Roque | Softbal | Toulûken |  |
|  ·  ·  |
# Acre (oerflaktemjitte)

In ferliking fan guon metrike en net-metrike oerflaktemjitten.
In acre (Ingelske útspr.: ['e:kǝɹ]) is in oerflaktemjitte dy't brûkt wurdt yn it ymperiale stelsel en it Amerikaansk stelsel fan mjitten. It beslacht in gebiet dat likernôch sa grut is as 4.047 m², of 40,5 are, of 0,4 hektare, of 1,1 pûnsmiet.

Yn ferliking mei oare mjitten fan deselde mjitstelsels stiet in *acre* gelyk oan 0,0015625 kante myl, 4.840 kante *yards* en 43.560 kante foet. Ynternasjonaal is de ôfkoarting **ac** it symboal foar de *acre*, en wurdt dizze oerflaktemjitte definiëarre as 1/640 fan in kante myl. De ynternasjonale *acre* wurdt tsjintwurdich it measte brûkt, hoewol't yn 'e Feriene Steaten dêrnjonken ek noch de *U.S. survey acre* bestiet, dy't justjes fan 'e ynternasjonale noarm ôfwykt.

Histoarysk wie in *acre* in stik lân dat 40 roeden (oftewol 1 *furlong* of ⅛ myl of 660 foet) lang wie, en 4 roeden (of 66 foet) breed. Men is fan tinken dat dat likernôch de grûnmjitte wie dy't men mei in jok oksen yn ien dei beploegje koe.

De *acre* wurdt hjoed de dei in soad, mar net eksklusyf brûkt yn 'e folgjende lannen: Antigua en Barbûda, de Bahama's, Belize, Burma, Dominika, de Feriene Steaten, Grenada, Yndia, Jamaika, Pakistan, Samoä, Sint-Finsint en de Grenadinen, Sint-Lusia en Sint-Kits en Nevis. Ek yn Grut-Brittanje, Kanada en Austraalje wurdt de *acre* noch allegeduerigen brûkt, hoewol't dy lannen wetlik oergien binne op it metrike stelsel. De *acre* is fierders noch in offisjele oerflaktemjitte yn 'e Britske oerseeske territoaria de Britske Famme-eilannen, de Falklâneilannen, de Kaaimaneilannen, Montserrat, Sint-Helena en de Turks- en Kaikoseilannen, en yn 'e Amerikaanske territoaria Amerikaansk Samoä, Gûam en de Noardlike Marianen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Doop fan Jezus

De Doop fan Jezus troch Andrea del Verrocchio en Leonardo da Vinci om 1475 hinne
De **Doop fan Jezus** of de **Doop fan de Hear** is beskreaun yn de evangeeljes fan Mattéus, Markus en Lukas. It Evangeelje fan Jehannes neamt de doop net streekrjocht. Measte teologyske gelearden sjogge de doop fan Jezus troch Jehannes de Doper yn de rivier de Jordaan as in histoarysk foarfal dat njonken de krusiging fan Jezus as ien fan de foarfêste feiten oer him en brûke it faak as it úteinsetten fan de stúdzje oer de histoaryske Jezus.

De doop is yn de evangeeljes ien fan de fiif wichtichste foarfallen yn it libben fan Jezus, dêr't de oare foarfallen fan de Ferhearliking, Krusiging, Opstanning en Himelfeart binne. De measte kristlike tsjerken sjogge de doop as in wichtich barren en it grûnwurk foar de kristlike rite fan it dopen (Hannelingen 19:1-7).

Yn de Eastersk-Otterdokske tsjerken wurdt de doop fan Jezus op 6 jannewaris fierd, dêr't de datum fan neffens de Juliaanske kalinder oerien komt mei 19 jannewaris neffens de Gregoriaanske kalinder, as it feest fan de Trijekeningen. Yn de Roomsk-katolike, Anglikaanske, Luterske en inkelde oare westerske tsjerken wurdt it betocht op in dei yn de folgjende wike as it feest fan de "Dop fan de Hear". Yn de Roomsk-katolike tsjerke is de doop fan Jezus ien fan de Geheimen fan it Ljocht dat bytiden oan de Roazekrâns taheake wurdt.
# Tsjerkfaar

De **Tsjerkfaars** binne de iere ynfloedrike teologen en skriuwers yn de Kristlike Tsjerke. De learlingen fan de apostels waarden trochstrings oant en mei yn de twadde, soms tredde, generaasje Apostolyske Heiten neamd en binne gjin tsjerkfaars.

## Katolike Tsjerke

Tsjerkfaars komme foar oant om 750 hinne. Dêrnei krigen bysûndere teologen de earetitel tsjerkelearaar.
It skaaimerk fan in tsjerkfaar is:

* sitearre wurde yn dokuminten fan de paus dêr't er him yn rjochtet ta de Tsjerke;
* sitearre wurde troch in konsily;
* publyklik lêzen wurde yn gearkomsten fan de iere Tsjerke;
* as *sanctitate et doctrina insignis* neamd wurde yn it Martyriologium Romanum;
* troch de tsjerkfaars oanhelle wurde as autoriteit.

By de Roomsken hoecht in iere teolooch gjin stânfêst leauwe te hawwen, sa binne de teologyen fan Tertullianus en Origenes kontroversjeel, mar jilde sy wol as tsjerkfaar.

## Easterske Ortodoksy

By de Eastersk-Ortodokse Tsjerke kin de earetitel tsjerkfaar noch altiten weijûn wurde.

## Reformaasje

De protestantske tsjerken hawwe gjin tsjerkfaar lykas de katolike tsjerke. Foar harren binne de tsjerkfaars allinne mar foarbyldige foargongers yn it leauwen. By de katoliken wurdt it wurk fan de tsjerkfaars beskôge as iepenbieringsboarne en hawwe dêrtroch in bysûndere betsjutting. Dêrfoaroer hawwe de protestantske tsjerken wol âldfaars, lykas Luther en Kalvyn.

## Tsjerkfaars

De grutte tsjerkfaars fan it Westen binne: Ambrosius, Augustinus, Hiëronymus en Paus Gregorius I.

Dy fan it Easten binne: Atanasius, Basilius, Gregorius en Krysostomus. Oare tsjerkfaars binne bygelyks Arnobius en Finsentius.

## Sjoch ek

* Tsjerkelearaar

## Keppeling om utens

* Wurken fan de tsjerkfaars, (oersettings yn it Ingelsk)
# Olympyske sport

In **olympyske sport** is in sport dy't foarkomt by, of ea diel útmakke fan de Olympyske Spullen. Der wurdt ûnderskied makke tusken olympyske simmersporten, dy't ûnderdiel binne fan de Olympyske Simmerspullen, en olympyske wintersporten, dy't ûnderdiel binne fan de Olympyske Winterspullen.
# Post (tsjinst)

In kefert: in universeel symboal foar post.
De **post**, ek **posttsjinst** of de **posterijen** (meastal yn meartalsfoarm brûkt), is in systeem foar it fysyk ferfier fan poststikken, lykas brieven, ansichtkaarten en paketten. It wurd komt fan it Frânske *poste*, yn 'e sin fan in plak dêr't minsken en hynders stasjonearre wiene om soksoarte guod te ferfieren. It Frânsk hie it wurd sels ûntliend oan it Italjaanske *posto*, dat wer kaam fan it Latynske *positum*, in mulwurd dat "pleatst" betsjut.

In posttsjinst kin in privaat bedriuw of in oerheidsynstânsje wêze, hoewol't yn in protte lannen op dit mêd beheinings oplein wurde oan partikuliere posterijen. Sûnt de midden fan'e njoggentjinde iuw waarden oer it algemien posttsjinsten oprjochte dy't as oerheidsmonopoalje eksploitearre waarden, mar tsjin 'e ein fan 'e tweintichste iuw folge in privatisearringsweach.

It gebrûkmeitsjen fan 'e tsjinsten fan 'e post wurket almeast mei in foarútbetelle fergoeding foar de ferstjoering. It betellingsbewiis is dan yn 'e regel in selsklevende postsegel dy't op it poststik oanbrocht wurdt. By bulkmailing wurdt ynstee ek wol in postmeter brûkt.

De posterijen hawwe njonken it ferfier fan poststikken faak ek oare funksjes. Sa waarden histoarysk faak ek de tillegrafy en letter de tillefony by de nasjonale posttsjinst ûnderbrocht, lykas it gefal wie mei de PTT ("*Post, Telegraaf en Telefoon*") yn Nederlân. Yn guon oare lannen fasilitearje poststjinsten sparrekkens (yn Nederlân wie dat mei Postbank ek oan 'e PTT ferbûn) en/of behannelje se oanfragen foar paspoarten en oare offisjele dokuminten.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Bronnen, noten en/of referenties*, op dizze side. |
# Kennis

*Persoanifikaasje fan kennis yn de Antike Bibleteek fan Selsus yn Efeze (125 AD).*
**Kennis** is dat wat witten en tapast wurdt troch de mins of troch de maatskippij as gehiel. In soad fan de minsklike aktiviteit freget spesifike kennis, ûnderfining en feardichheid.

Der besteane in protte soarten fan kennis fan selskennis oant godskennis, fan fakkennis oant wittenskiplike kennis, fan lannekennis oant talekennis, en fan oanberne kennis oant ûnbetwifelbere kennis.

Tradisjoneel waard kennis benammen beskôge yn de wittenskipsfilosofy.

Yn it deiske libben wurde mei it begryp "kennis" in samling fan útienrinnende saken oantsjutten. It is op it earste plak de bekendheid mei in persoan, saak of ferskynsel. Dit kennen of dizze bekendheid folget út ûnderfining en witten. Mar dit kin ek fêstlein wêze yn in dokumint of abstrakter yn de mienskip oanwêzich wêze. Oars as yn omlizzende lannen tsjutte wy yn it Frysk (en it Nederlânsk) de persoan dy't wy kenne, de freon of kunde, ek oan mei kennis.

Kennis sjogge wy fierders as eat dat spesifyk de mins besitte kin, lykas it witten, de kennis en/of ynformaasje, mar hjirneist ek as in gemoedstastân as it bewustwêzen ofwol it "by kennis wêze".

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Knowledge fan Wikimedia Commons.
  |

 |