Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Genêsmiddel

Ferskate medisinen
In **genêsmiddel** (of **medisyn**) is in gemyske stof dy't in bepaalde, winske wurking hat op it (dierlik of minsklik) lichem. Genêsmiddels wurde foaral brûkt om sykten te bestriden. De wittenskip fan de genêsmiddels hjit farmakology of genêsmiddelslear. Nochal wat genêsmiddels hawwe in plantaardige of biologyske oarsprong, mar it meastepart wurdt tsjintwurdich syntetysk makke.

Genêsmiddels kinne op grut oantal wizen yndield wurde, ûnder oaren nei effekt, wurkwize, oarsprong, wize fan tatsjinning.
# Ferkear

Ferkear op de *Interstate 80* by Berkeley yn Kalifornje
**Ferkear** is it ferpleatsen fan persoanen of foarwerpen lykas dykferkear, spoardykferkear, skippen en fleantugen. Ek it oerbringen fan berjochten troch telekommunikaasje wurdt ta it ferkear rekkene. Ferkear wurdt yn goede banen laat troch bebuording, dykmarkearring en yn 'e 21e iuw ek autonavigaasje.

## Soarten ferkear

Lân
* Fuotgongers
* (Brom)fytsferkear
* Dykferkear; auto, frachtauto, bus
* Spoardykferkear; trein, tram, metro

Wetter
* Skipfeart

Loft
* Loftballon
* Seppelin
* Fleantúch

Telekommunikaasje
* Data
* Radioweagen

## Sjoch ek

* ferkearsagresje
* forinsisme
* ienrjochtingsferkear
* luchtfersmoarging

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Media

**Media**, of *Massamedia* binne helpmiddels foar massakommunikaasje. By útwreiding wurde ta de media ek de minsken en ynstellings rekkene dy't harren direkt of yndirekt dwaande hâlde mei it oanbieden fan ynhâld fia dy helpmiddels. Oant en mei de ein fan de 19e iuw wienen benammen it direkt sprutsen en skreaune wurd de wize fan kommunisearjen. Dêrby kamen letter de dei- en wykblêden, de fotografy, de telegrafy, de telefoan, de radio, de film, de telefyzje, en sûnt de ein fan de 20e iuw it ynternet. Meiïnoar spylje sy in wichtige rôl yn de deistige nijsfoarsjening.

## Parten

Under de media falle ûnder oaren:

* De parse
* Tillefyzje
* Radio
* Ynternet

## Wurd

It wurd *Media* is in meartal, mei as iental *medium*. Ynstee fan it iental wurdt yn dizze betsjutting lykwols meast *ien fan de media* brûkt, of oars wurdt in spesifyk part fan de media neamd.

## Sjoch ek

* Kultuer
* List fan Frysktalige media
# Technology

*Healwei de 20e iuw is it de minske slagge om mei de technology de ierde te ferlitten om de romte te ferkennen.*
**Technology** is yn it foarste plak it omsetten fan it witten yn systematyske hannelingen en produkten dêr't de minske ferlet fan hat. It omsetten sels kin troch oaren bestudearre wurde en brûkt wurde yn de technyk. It betinken fan oplossingen foar problemen fan praktyske of strukturele aard kin ek ûnderdiel fan de technology wêze. It wurd 'technology' wurdt ek wol brûkt as in oantsjutting foar ferskillende masines, ark en wurkwizen.

## Technyk en technology

De grins tusken technyk en technology is net altiten dúdlik. De technyk beskriuwt in wurkwize dy't brûkt wurdt om in bepaald doel te heljen. De technology leit de klam op it witten om dy technyk te ferklearjen, risiko's en ûnderfiningen te beskriuwen, en nei fierdere (takomstige) mooglikheden te sjen.

## Iere skiednis

Neffens it wurdboek wurdt technology omskreaun as de *lear fan 'e bewurkingen dy't de natuerlike grûnstoffen ûndergean yn 'e yndustry*. De skiednis fan de technology by de minske begûn mei it omsetten fan natuerlike grûnstoffen yn ark. In simpele hanneling lykas it meitsjen fan fjoer hat de minske by steat steld om mear dingen ite te kinnen en de útfining fan de fûstbile hat derfoar soarge dat minsken grûnstoffen en materialen bewurkje kinne. Troch de útfining fan it tsjil koenen minsken langere ôfstannen ôflizze.

## Hjoeddeistige betsjutting

Troch de technology is de aard fan de mienskip feroare. Minsken kinne bettere huzen bouwe en gruttere ôfstannen ôflizze. Foaral op it mêd fan kommunikaasje hat de technology de wrâld feroare. Troch ferskate ferbiningen lykas tillefoans, kompjûters mei ynternet en radioweagen wie de minske by steat om op gruttere ôfstân hieltyd flugger kommunisearje te kinnen. It brûken fan ôfsprutsen symboalen (letters) en it brûken dêrfan yn boeken en op kompjûterbyldskermen hawwe derfoar soarge dat de oerdracht fan kennis hieltyd makliker en flugger plakfine koe. De minske kin troch syn ferwurvenheden op it mêd fan sûnens langer libje.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Romteskip

In **romtefartúch** of **romteskip** is in ferfiermiddel foar reizen bûten de dampkring. Omdat der yn it hielal gjin mooglikheden binne om brânstof of iten te krijen, moatte romtefartugen harsels rêde kinne. Der binne ferskate soarten romtefartugen:

* Keunstmoanne
* Romtesonde
* Space Shuttle

## Foto's

* Space Shuttle
* Keunstmoanne Spoetnik
* Ynternasjonaal Romtestasjon

## Sjoch ek

* Luna 9
* Phoenix (romtefartúch)
# Kontrakt

In fersekeringskontrakt út 1796.
In **kontrakt** (fan it Aldfrânske *contract*) of **oerienkomst** is in wetlik binende ôfspraak tusken minimaal twa persoanen en/of organisaasjes oangeande wat dy mei-inoar of foarinoar dwaan of litte sille. De dielnimmers oan in kontrakt wurde wol de 'partijen' neamd of spesifiker de **kontraktanten**. De bedoeling fan it sluten fan in kontrakt is om in saneamde win-winsitewaasje te kreëarjen, wêrby't alle partijen dy't by in kontrakt belutsen binne, foardiel ûnderfine fan it neikommen fan 'e ôfspraken. De term 'kontrakt' is beheind ta it sivyl rocht; it ekwivalint fan in kontrakt yn it steatsrjocht is in ferdrach.

Elts lân hat syn eigen wetten oangeande it sluten fan kontrakten, dy't mei-inoar it kontraktrjocht neamd wurde. By kontrakten tusken persoanen of organisaasjes út ferskillende lannen bepaalt it ynternasjonaal privaatrjocht hokker regels (of: de regels fan hokker lân) oft dêrop fan tapassing binne. Dêrfan kin ôfwykt wurde by arbitraazje, in klausule yn it kontrakt dêr't troch de kontraktanten yn ôfsprutsen wurde kin ûnder hokker rjocht of de arbiters eventueel harren útspraak dwaan sille.

Faak binne yn in kontrakt ek ôfspraken opnommen oer de rintiid, de perioade wêrfoar't it kontrakt jildt. Minderjierrigen, lju dy't ûnder ynfloed fan alkohol of drugs ferkeare en minsken mei in geastlike beheining wurde wilsûnbekwaam achte, en kinne dêrom oer it algemien gjin binende kontrakten ôfslute.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Contracts fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Ingelsen

De **Ingelsen** of **Ingelsken** binne de bewenners fan Ingelân, it grutste lân yn it Feriene Keninkryk en stamje ôf fan it ferskaat oan folken dy't harren eartiids dêrnei ta wenjen setten hawwe. It folk is in gearstalling fan Kelten (Noard-westen) en Germaanske folken as de Jutten, Saksen, Friezen en Angelen. Utsein de ûngefear 49.2 miljoen Ingelsen dy't meast by de Anglikaanske steatstsjerke hearre, wenne yn in hiel Grut-Brittanje ek noch 2,4 miljoen ymmigranten, meast ôfkomstich út de Mienebestlannen.

## Skiednis

Om-ende-by 500 f.Kr. ferskine de Kelten yn it tsjintwurdige Ingelân. Hja wurde healwei de 1e iuw troch de Romeinen ferslein dy't fan it eilân in Romeinske provinsje meitsje. Nei 400 arrivearren de Germaanske folken dy't it eastlik part stadichoan oermasteren op de meast Keltyske befolking en ferdreaunen har nei de úthoeken fan it lân as Kornwall, Wales en Skotlân. Ek fûn assimilaasje plak tusken efterbliuwers en oermasterders. Yn lettere iuwen hawwe ek noch grutte kloften Germaanske Wytsingen har yn Ingelân fêstige en om 1000 hinne kamen de Normandjers derby. Al dizze ynvaazjes hawwe ta gefolch hân dat it Ingelske folk in protte ferskillende foarâlden hawwe. Ut resintlik genetysk ûndersyk docht bliken dat de moderne Ingelsman gruttendiels Germaansk is, mar dat de Keltyske ynbring ek behoarlik is.
# Befeiliging

Lofthavenkontrôle op 'e Lofthaven Berlyn-Schönefeld.
**Befeiliging** is in oerkoepeljende term foar alle maatregels dy't nommen wurde (kinne) om eat of immen te beskermjen tsjin skea, letsel of oare foarmen fan ûnwinske feroaring, dy't potinsjeel feroarsake wurde kinne troch ynfloeden fan bûtenôf of fan binnenút. By ynfloeden fan bûtenôf kin men tinke oan kriminaliteit of terrorisme, en by ynfloeden fan binnenút giet it bgl. om fraude of fertsjustering. Eat dat dien wurdt ta befeiliging fan eat of immen is in **befeiligingsmaatregel**. Immen dy't fan beropswegen soarget foar befeiliging is in **befeiligingsman**. It doel fan befeiliging is om risiko's te ferminderjen en behearskber te meitsjen en om 'e feilichheid te ferheegjen.

Der binne twa haadfoarmen fan befeiliging: passive befeiliging en aktive befeiliging. By passive befeiliging past men maatregels ta dy't men ienris oanbringt en dy't dêrnei sels har wurk dogge. Men kin dan tinke oan it ôfsluten fan in tagong mei in hingslot, it oanbringen in stek of it foarsjen fan 'e bopperâne fan in muorre fan skerpe pjukken, sadat it dreech en gefaarlik wurdt om deroerhinne te klimmen.

De yngong fan in fabryk, mei in slachboom en in portierslôzje.
Aktive befeiliging hâldt de ynset fan befeiligingslju yn dy't oan ien wei troch, of alteast in grut part fan 'e dei, ta taak hawwe om it spul yn it each te hâlden. Helpmiddels dêrby binne bgl. tagongskontrôle, befeiligingskamera's en hiemhûnen. In synonym foar aktive befeiling is **bewekking**. Immen dy't him mei bewekking dwaande hâldt, is in bewekker of in wachter, of by nacht in nachtwachter. Der besteane in protte ûnderskate foarmen fan bewekking, dy't útinoar rinne fan in portier yn in portierslôzje dy't by in grut bedriuw de slachboom by de tagong nei it parkearterrein betsjinnet, oant in útsmiter yn in nachtklub, oant in liifwacht dy't in steatshaad beskermet en him of har oeral begeliedt.

Befeiliging is ek op te dielen yn objektbefeiliging, wêrby't in foarwerp befeilige wurdt, lykas in gebou of in bedriuweterrein; evenemintebefeiliging, wêrby't in evenemint befeilige wurdt; en persoansbefeiliging, wêrby't in persoan befeilige wurdt. In spesjale foarm fan befeiliging is ynformaasjebefeiliging, dat almeast digitaal plakfynt.

Befeiliging en bewekking is in taak fan sawol partikuliere bedriuwen as de oerheid. De earstelyns organisaasjes foar befeiliging en bewekking fan oerheidswegen binne de plysje en de brânwacht, mar men kin yn dit ramt ek tinke oan 'e liifwachten fan heechpleatste politisy of oan in geheime tsjinst, of, yn 'e bredere kontekst fan lânsbefeiliging, oan 'e kriichsmacht. Yn Nederlân wurkje likernôch 30.000 minsken as (partikuliere) befeiliger; dêrfan is trijefearn man. De partikuliere befeiligingsbrâns is yn Nederlân goed foar in jieromset fan €1,7 miljard.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Security fan Wikimedia Commons.
  |

 |