Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Boppe-Germaanje

Romeinske provinsje *Boppe-Germaanje*, om-ende-by 120
**Boppe-Germaanje** (Latynsk: *Germania Superior*) wie in Romeinske provinsje, dy't oan de noardgrins (de Ryn) fan it Romeinske Ryk lei.

Boppe-Germaanje ûntstie neidat keizer Domitianus (81-96) de twa militêre goaen grinzjend oan de Limes, (de Ryn-grins) opwurdearre ta folweardige provinsjes: Neder-Germaanje (mei Colonia Agrippina, it tsjintwurdige Keulen as haadstêd) en Boppe-Germaanje (mei Moguntiacum, it tsjintwurdige Mainz as haadstêd). De taheakking *Superior* (boppelizzend) komt trochdat Boppe-Germaanje streamop oan de Ryn lei wat Neder-Germaanje *Inferior oanbelanget.*

De provinsje wie Romeinsk grinsgebiet en makke sa diel út fan de limes. De provinsje hie in soad fersterke plakken en der wienen in protte soldaten.

De Romeinske oanwêzigens soe likernôch yn 406 einigje.

## Stêden

* Moguntiacum (Mainz) — Haadstêd
* Argentorate (Straatsburch)
* Aquae Mattiacae (Wiesbaden)
* Besontio (Besançon).

## Ferneamde gûverneurs

* Trajanus — 96 - 98
# 1825

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1825 *MDCCCXXV*  |
| Ab urbe condita | 2578 |
| Armeenske kalinder | 1274
*ԹՎ ՌՄՀԴ* |
| Etiopyske kalinder | 1817 – 1818 |
| Hebriuwske kalinder | 5585 – 5586 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1880 – 1881 |
| - *Shaka Samvat* | 1747 – 1748 |
| - *Kali Yuga* | 4926 – 4927 |
| Iraanske kalinder | 1203 – 1204 |
| Islamityske kalinder | 1241 – 1241 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4521 – 4522
辛申 – 壬酉 |

**1825** is in gewoan jier dat begjint mei in sneon. (*Gregoriaanske kalinder foar 1825.*)

## Foarfallen

* 27 septimber - George Stephenson lûkt mei syn stoomlokomotyf de earste passazjierstrein.

## Berne

april
* 15 - William Royall, Amerikaansk militêr († 1895)

maaie
* 28 - Oepke Haitzes Bonnema, Frysk keapman en emigrant († 1895)

oktober
* 10 - Paul Kruger, Afrikaner foaroanman en presidint fan 'e Súdafrikaanske Republyk († 1904)
* 25 - Johann Strauß jr., Eastenryksk komponist († 1899)

*datum ûnbekend*
* Bollehaadman (*Bull Chief*), opperhaad fan 'e Krieën († nei 1908)
* Lytse Grutte Man (*Little Big Man*), opperhaad fan 'e Lakota († ûnbekend)
* Lofterhân (*Left Hand*), opperhaad fan 'e Súdlike Arapaho († 1864)

## Ferstoarn

* 1 desimber - tsaar Aleksander I fan Ruslân (\* 1777)
* 13 oktober - kening Maksimiliaan I fan Beieren (\* 1756)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1820 | 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1825 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Sintrum-Loiredelling

|  |
| --- |
| Sintrum-Loiredelling *Centre-Val de Loire* |
|  **Regio yn Frankryk** |
|  |
| **Symboalen** |
|
 |
| **Bestjoer** |
| haadplak | Orléans |
| departeminten | Cher (18) Eure-et-Loir (28) Indre (36) Indre-et-Loire (37) Loir-et-Cher (41) Loiret (45) |
| arrondisseminten | 20 |
| kantons | 102 |
| gemeenten | 1.756 |
| **Sifers** |
| ynwenners | 2.587.031 (2023) |
| oerflak | 39.151 km² |
| befolkingsticht. | 66 ynw./km² |
| **Oar** |
| stifting | 1982 |
| ISO-koade | FR-CVL |
| webside | www.centre-val deloire.fr |

**Sintrum-Loiredelling** (Frânsk: *Centre-Val de Loire*), ek wol Midden-Frankryk neamd, is sûnt 1982 in bestjoerlike regio yn 'e midden fan Frankryk.

## Geografy

De regio Sintrum-Loiredelling leit sintraal yn Frankryk midden tusken de regio's Île-de-France, Boergonje-Franche-Comté, Auvernje-Rône-Alpen, Nij-Akwitaanje, it Lân fan de Loire en Normandje. In wichtich ûnderdiel fan 'e regio, benammen foar it toerisme foarmet de Loiredelling.

## Keppeling om utens

* conseil régional
# 1135

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 7e | 8e | 9e | 10e | 11e | 12e iuw | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e |
| Jierren: | 1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 | 1140 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 1135 *MCXXXV*  |
| Ab urbe condita | 1888 |
| Armeenske kalinder | 584
*ԹՎ ՇՁԴ* |
| Etiopyske kalinder | 1127 – 1128 |
| Hebriuwske kalinder | 4895 – 4896 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1190 – 1191 |
| - *Shaka Samvat* | 1057 – 1058 |
| - *Kali Yuga* | 4236 – 4237 |
| Iraanske kalinder | 513 – 514 |
| Islamityske kalinder | 529 – 529 |
| Juliaanske kalinder   | 1135 *MCXXXV*  |
| Sineeske kalinder | 3831 – 3832
辛寅 – 壬卯 |

**1135** is in gewoan jier dat begjint mei in tiisdei. (*Juliaanske kalinder foar 1135.*)

## Foarfallen

* Stephen fan Ingelân wurdt kening fan Ingelân
* Brânsteapels fan kataren yn Luik, earste neamen fan in organisearre kathaarske mienskip, mei biskop.

## Berne

## Ferstoarn

* 1 desimber - Hindrik I fan Ingelân

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139 | 1140 |
| Iuwen: | 7e | 8e | 9e | 10e | 11e | 12e iuw | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1135 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Benjamin Franklin

*Benjamin Franklin*
**Benjamin Franklin** (Boston, 17 jannewaris 1706 - Philadelphia, 17 april 1790 ) wie in Amerikaansk steatsman, skriuwer en natuerkundige; hy wie mei Thomas Jefferson yn 1775/1776 lid fan de kommisje dy't de ûnôfhinklikensferklearring tariede moast. Dêrnei gong er as gesant nei Frankryk, dêr't it him slagge de stipe fan de regearing te winnen foar de Amerikaanske revolúsje (1778). Yn 1783 wie er de wichtichste ûnderhanneler foar Amearika.
# Boargemaster

De **boargemaster** is in bestjoerlike funksjonaris fan de gemeente. In boargemaster hat de lieding fan it deistich bestjoer fan de gemeente. In protte lannen hawwe in soartgelikense gemeentefunksjonaris, mar de krekte funksje en it krekte foech binne yn elts lân wer oars.

## Beneaming

Yn Nederlân wurdt de boargemaster beneamd troch it regear, foar in perioade fan 6 jier. Yn guon oare lannen wurdt de boargemaster keazen troch de befolking. Yn 2002 is útsteld de grûnwet te feroarje om dit ek yn Nederlân mooglik te meitsjen, mar dit is úteinlik op 22 maart 2005 troch de Earste Keamer blokkearre.

## Funksjes

Tegearre mei de wethâlders foarmet de boargemaster it kolleezje fan boargemaster en wethâlders, dat it deistich bestjoer fan de gemeente om hannen hat. Fierder is de boargemaster foarsitter, mar gjin lid, fan de gemeenterie, dy't de gemeente bestjoert. Yn guon gemeenten is de boargemaster ek noch korpsbehearder fan de plysje.

## Symboalen

Seremonieel amtskostúm om 1880
As symboal fan syn amt draacht de boargemaster in amtskeatling. As foarsitter fan de rie hat er faken in foarsittershammer.
# Jehannes Paulus II

|  |
| --- |
| Jehannes Paulus II |
| **kristlik lieder** |
|  |
| Paus Jehannes Paulus II |
| **amt en titulatuer** |
| amt | Paus |
| tsjerke | Roomsk-Katolike Tsjerke |
| bisdom | bisdom Rome |
| sit | Hillige Sit |
| amtsperioade | 1978 – 2005 |
| foargonger | Jehannes Paulus I |
| opfolger | Benediktus XVI |
| wapen |  |
| **persoanlike bysûnderheden** |
| nasjonaliteit |  Poalsk |
| bertedatum | 18 maaie 1920 |
| berteplak | Wadowice |
| stjerdatum | 2 april 2005 |
| stjerplak | Fatikaanstêd |
| **hillichferklearring** |
| sillich ferkl. | 1 maaie 2011 |
| hillich ferkl. | 27 april 2014 |
| hjeldei | 22 oktober |

**Jehannes Paulus II** (Wadowice, 18 maaie 1920 - Fatikaanstêd, 2 april 2005) waard berne yn Wadowice by Krakau yn Poalen, as Karol Józef Wojtyła. Hy wie fan 1978 oant 2005 paus. Op 1 maaie 2011 waard Jehannes Paulus II sillich ferklearre troch paus Benediktus XVI.

Karol Józef Wojtyła wie de soan fan Karol Wojtyła en Emilia Kaczorowska. Hy gie yn syn berteplak nei de middelbere skoalle en studearre oan de Universiteit fan Krakau. Syn stúdzje waard ûnderbrutsen troch de Twadde Wrâldkriich. Om oan deportaasje te ûntkommen socht er wurk yn in fabryk. Op 1 novimber 1946 waard er pryster. Hy makke syn stúdzje ôf en helle yn 1948 yn Rome in doktoraat yn de teology.

Op 4 july 1958 waard hy helpbiskop fan Krakau en al op 28 septimber fan dat jier biskop. Op 13 jannewaris 1964 waard hy dêr aartsbiskop en op 26 juny 1967 kardinaal. Op 16 oktober 1978 waard hy beneamd ta paus, ûnder de namme Jehannes Paulus II. Hy wie de earste net Italjaanske paus nei in tiidrek fan 455 jier.

De lannen dy't Jehannes Paulus II besocht yn syn pontifikaat
Jehannes Paulus II wie in reizgjende paus: Hy makke meiïnoar mear as 100 bûtenlânske reizen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Spesjale side fan it Fatikaan by gelegenheid fan it ferstjerren fan Jehannes Paulus II
* Offisjele biografy fan it Fatikaan, mei taspraken
* Ensykliken en oare dokuminten (Nederlânsktalich)
* It *katholieke Nieuwsblad* jout Nederlânske oersettings fan de Ensykliken út
* Dossier paus Jehannes Paulus II, Keninklike Bibleteek
* Third pilgrimage of John Paul II to Poland, Institute of National Remembrance

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Jehannes Paulus II fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Sturmabteilung

It embleem fan de Sturmabteilung.
SA yn Essen yn 1926
De **SA** of **Sturmabteilung** (as **Brúnhimden**) wie in fan Adolf Hitler yn 1920 opjochte beskermingstsjinst (knokploech) dy't yn it foarste plak ornearre wie om partijgearkomsten fan de Nasjonaalsosjalistyske Dútske Arbeiderspartij (NSDAP) te beskermjen tsjin politike tsjinstanners en dêrnjonken it yntimidearjen fan dy politike tsjinstanners.
# George Michael

George Michael yn 1988
**George Michael**, berne as **Georgios Kyriacos Panagiotou** (East Finchley (Londen), 25 juny 1963 – Goring-on-Thames, 25 desimber 2016) wie in Britsk popsjonger, lietskriuwer en muzykprodusint.

Michael wie ien fan de súksesfolste sjongers út de jierren '80 en '90 fan de tweintichste iuw. Hy wûn twa Grammy's en ferkocht mear as 100 miljoen platen wrâldwiid. Hy wie de meast spile artyst op de Britske radio yn it tiidrek 1985-2004.
# Manga

In mangaboekhannel yn Japan.
**Manga** (Japansk *kanji*: 漫画; Japansk *hiragana*: まんが; Japansk *katakana*: マンガ; útspr.: ['maŋɡa], likernôch: "mang-ga") is de beneaming foar strips en grafyske romans dy't makke binne yn Japan en/of yn 'e Japanske taal. Se meitsje gebrûk fan in styl dy't oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw yn Japan ûntwikkele waard, en dy't in lange en yngewikkelde foarskiednis yn 'e Japanske keunst hat. It earste mangatydskrift ûntstie yn 1874. De term 'manga' wurdt yn it Japansk almeast skreaun yn it *kanji*-skrift, as 漫画. Dat wurd bestiet út twa karakters: 漫, *man*, dat "boartlik" of "sûnder tarieding" betsjut, en 画, *ga*, dat "plaatsjes" betsjut. It wurd is besibbe oan it Koreaanske wurd foar strips, *manhwa*, en it Sineeske wurd foar strips, *manhua*.

Yn Japan wurde manga lêzen troch minsken fan alle leeftiden. Se foarmje in medium dat in breed ferskaat oan sjenres omfiemet: aksje, aventoer, detektiveferhalen, erotyk (*hentai*), fantasy, hannel en kommersje, histoarysk, horror, komeedzje, misdie, romantyk, science fiction, skrillers, sport, ensfh. Sûnt de 1950-er jierren hawwe manga har ûntjûn ta in wichtich ûnderdiel fan 'e Japanske útjouwerijsektor. Yn 1995 waard der yn Japan op jierbasis ¥586,4 miljard (oftewol $6 oant 7 miljard) oan 'e ferkeap fan manga fertsjinne. Dêrby giene jiers 1,9 miljard mangatydskriften oer de toanbank, wat delkaam op 15 foar eltse ynwenner fan Japan.

Ek bûten Japan hawwe manga grutte populariteit krigen, en in protte manga wurde sadwaande oerset yn oare talen. Yn 2008 waarden der yn 'e Feriene Steaten en Kanada foar $175 miljoen oan mangatydskriften ferkocht, en yn Frankryk makken manga's yn 2005 38% út fan alle strips dy't ferkocht waarden, mei in wearde fan €460 miljoen (ta ferliking: $569 miljoen).

Manga's wurde ornaris printe yn swart-wyt. Redens dêrfoar binne de tiid dy't it nimme soe om alle plaatsjes yn te kleurjen, de ekstra kosten dy't dat opsmite soe foar it printsjen, en artistike omtinkens, mei't in soad mangatekeners fan miening binne dat swart-wytplaatsjes mear impact hawwe op 'e lêzer. Nettsjinsteande dat besteane der ek wol inkele mangatydskriften yn kleur. Yn Japan wurde manga oer it algemien as fúljetons publisearre yn in mangatydskrift, dat wol oant tsien fan sokke fúljetons tagelyk rinnen hawwe kin. Neitiid komme in soad manga dan út as *tankōbon*, dat wol sizze mei alle ôfleverings fan it fúljeton sammele yn in paperback. Mangatekeners (Japansk: *mangaka*) wurkje ornaris mei in pear assistinten yn in lytse studio. Yn 'e regel ûnderhâlde sokken in kontraktueel fêstleine bân mei in útjouwerij. As in mangarige genôch populariteit hat, wurdt der gauris in anime (tekenfilmsearje) op basearre.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further Reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Manga fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Brêge

De Akashi Kaikyō Brêge yn Japan, de langste brêge fan 'e wrâld.
 Dizze side giet oer **it bouwurk brêge**. Foar oare betsjuttings, sjoch: brêge (betsjuttingsside).
In **brêge** is bouwurk dat in fêste of beweegbere ferbining foar ferkear foarmet tusken twa punten dy't skaat wurde troch in rivier, kanaal, kleau, delling, wei, spoar of in oar obstakel dêr't de brêge oerhinne giet. As in brêge oer in spoar of in wei hinne giet, wurdt der yn 'e regel fan in fiadukt sprutsen. In brêge kin ûntwurpen wêze om in ferhurde dyk, spoar, kanaal (kanaalbrêge) of in wetterlieding (akwadukt) te dragen.

In brêge bestiet út 'e boppebou, dêr't it ferkear oerhinne laat wurdt, en de ûnderbou, mei pylders en fundearrings, dy't it gewicht fan sawol brêge as ferkear oerbringt op 'e ûndergrûn. Brêgen oer wetterwegen hawwe faak in beweechber ûnderdiel dat iepen en ticht kin, itsij op en del, itsij fansiden, sadat it oangeande wetter net hielendal ôfsletten rekket foar de skipfeart. Tsjintwurdich binne brêgen yn 'e regel makke fan beton en metaal (benammen stiel). Foarhinne (en noch wol foar bgl. fytsbrêgen) waard gebrûk makke fan lichtere materialen, lykas hout of sels bamboe.

Brêgen binne der yn ferskate foarmen. Sa komme yn Fryslân fan âlds foar:

* in planke, balke post of hout (de ienfâldichste soarte fan brêge sûnder lining)
* it heechhout: smelle brêge foar fuotgongers
* de draai: in draaibere planke mei lining
* de barte: in losse helpbrêge dy't mei klampen of plankjes byinoar holden wurdt; sûnder lining foar fee of weinen
* it set: in lânhaad dêr't in pear barten op lein wurde, in ienfâldich brechje wêrfan't it middenstik oan 'e kant skood wurde kin om skippen troch te litten
* de fonder: in losse helpbrêge
* de tille: fêste en frij brede en hege brêge mei linings oan wjerskanten
* de piip: stiennene bôgebrêge, meastentiids yn 'e stêden
* de post: in âlde namme foar in brechje

It ferskaat is yn plaknammen werom te kennen: Balk, Bûtenpost, Stinebarten, Hoptille en Draaisterhuzen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Brouwer, J.H., en oaren (red.), *Encyclopedie van Friesland*, Amsterdam: Elsevier 1958, *Brug*.

---

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Bridges fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Projekt Gutenberg

It logo fan Projekt Gutenberg
**Projekt Gutenberg** is in digitale bibleteek fan saneamd of elektronyske boeken (*e-books*).

Michael Stern Hart sette yn 1971 útein mei it projekt dat neamd waard nei Johannes Gutenberg, dy't jildt as útfiner fan de boekdrukkeunst mei losse letters.

De measte troch Projekt Gutenberg publisearre teksten falle yn it publyk domein yn de Feriene Steaten. Of omdat sy nea ûnder it auteursrjocht foelen, of omdat it auteursrjocht ferrûn is. Guon teksten sit noch wol auteursrjocht op, mar binne troch de skriuwers ta foldwaan fan it projekt jûn. Typyske gadingmakkers foar Projekt Gutenberg binne wichtige as boeken mei in protte súkses wêr't it auteursrjocht wilens fan ferrûn is, sa as in protte âlde filosofyske teksten, mar b.g. ek de Sherlock Holmes-ferhalen fan Arthur Conan Doyle of de Tarzan-ferhalen fan Edgar Rice Burroughs. Der binne ferskatezijn lêsprogramma's (*readers*) op it ynternet te finen om de teksten op it kompjûterskerm te lêzen.

Hoewol't it grutstepart fan de teksten yn it Ingelsk is, hat Projekt Gutenberg ek in soad wurken yn oare talen, ek yn it Frysk en Nederlânsk.

In ferlykber Nederlânsktalich projekt wie it Projekt Laurens Js Coster, (neamd nei dejinge dy't iuwenlang as útfiner fan de boekdrukkeunst jilde yn Nederlân). Dat projekt is yn 2001 opfolge troch de Digitale bibleteek foar de Nederlânske letteren. Skandinaavje hat it Projekt Runeberg.

## Keppelings om utens

* Projekt Gutenberg
* Project Gutenberg Consortia Center: goed 65.000 ‘e-books’ (html en pdf) frij ta foldwaan
* Teksten yn it Nederlânsk Projekt Gutenberg
* Sacred-texts.com - side foar esotery. Sacred-texts arbeidet op mei Gutenberg
* Projekt Gutenberg EU
* Projekt Gutenberg-DE
* Projekt Runeberg
# Atene

|  |
| --- |
| Atene |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Grikelân |
| Bestjoersregio | Attika |
| Gemeente | Sintraal Atene |
| Boargemaster | Giorgios Kaminis (sûnt 2011) |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 655.780 (2011) |
| Oerflak | 412 km² |
| Befolkingsticht. | 16.830 / km² |
| Stêdekloft | 3.753.783 (2.928,7 km²) |
| Hichte | 70 oant 338 m |
| **Oar** |
| Postkoade | 10x xx, 11x xx, 120 xx |
| Tiidsône | UTC+2 |
| Simmertiid | UTC+3 |
| **Offisjele webside** |
| (in)  www.cityofathens.gr |

Gemeentegrinzen yn 2011
 Dizze side giet oer **de Grykske haadstêd**. Foar de goadinne, sjoch: Pallas Atene.
**Atene** (Gryksk: Αθήνα, *Athína*; Aldgryksk: Ἀθῆναι, *Athênai*) is de haadstêd fan Grikelân en is de grutste stêd fan it lân. Grut-Atene hat goed 3.700.000 ynwenners. De stêd wurdt dominearre troch de Akropolis mei de tempel it Partenon. Atene is oan de ein fan de 20e iuw fluch waakst, wat in soad problemen mei loftfersmoarging, ferkearsopstoppings en oerbefolking meibrocht hat.

## Skiednis

Der hawwe sûnt de neolityske tiid al minsken yn Atene wenne. Yn de brûnstiid ûntstie foar it earst in mear organisearre maatskippij, part fan de Myseenske kultuer, dy't lykwols om 1200 f.Kr. hinne mei dy kultuer ferdwûn. Likernôch fan 900 f.Kr. oant 640 f.Kr. woeks de stêd as keninkryk, mei neffens de tradysje Teseus as earste kening. Nei de keningstiid kaam in perioade mei tirannen. Sy joegen Atene wetten, en ûnder harren kaam ek de kultuer ta waakst. Yn 510 f.Kr. feroaren de ynwenners fan Atene, mei help fan Sparta, lykwols de steatfoarm. De nije steatfoarm wie in foarm fan demokrasy.

Fan 494 oant 479 f.Kr. wie der oarloch mei de Perzen, dy't op it lêst troch Atene wûn waard. Dy oerwinning brocht de stêd ek de macht yn Grikelân. Dat brocht twa kear oarloch mei Sparta, wêrtroch de macht fan Atene wer wat tebekrûn. Yn 338 f.Kr. waard Atene, krekt as oare parten fan Grikelân, oerwûn troch Masedoanje. Mar ek doe't Atene gjin selsstannige steat mear wie, bleau it in wichtige stêd, fral op it mêd fan kultuer en oplieding, en de filosofyske skoallen lutsen studinten út grutte parten fan Grikelân, letter ek út oare parten fan it Romeinske ryk.

Yn 86 f.Kr. waard Hellas ynnaam troch de Romeinen. Yn it Romeinske ryk wienen de wichtige stêden lykwols Rome en Byzantium. Doe't it ryk opsplitst waard, waard Atene yn it Byzantynske ryk in stêd yn de provinsje. Fan 1204 oant 1458 waard tusken Byzantium, Frânsen en Italianen om Atene en oare Gryske stêden fochten, en Atene krige Frânske, Katalaanske en Sisyliaanske hearskers. Yn 1458 waard Atene tafoege oan it Ottomaanske Ryk. Der waarden lykwols noch ferskate oarloggen oer en om útfochten.

Yn 1822 waard Atene ynnaam troch de Grykske opstân. It waard yn 1826 wer Turksk, mar waard yn 1833 definityf Gryksk. Atene waard de haadstêd fan it moderne Grikelân.

## Olympyske Spullen

It YOK (It Ynternasjonaal Olympysk Kommitee) hat Atene trije kear oanwiisd foar it hâlden fan de Olympyske Spullen, yn 1896, yn 1906 en yn 2004.

## Ferneamde ynwenners

* Aristoteles
* Plato
* Sokrates

*>*
# Roomsk-Katolike Tsjerke

De **Roomsk-Katolike Tsjerke**, meastal *de Roomske Tsjerke*, oprjochte yn 'e rin fan 'e 1e iuw, is de grutste leauwensrjochting yn it Kristendom. De *Hillige Sit*, dat wol sizze de Paus, it steatsekretariaat, de pauslike kongregaasjes en de pauslike rieden, is it haad fan de steatsrjochtlike takke fan Fatikaanstêd. Neffens it Roomske leauwen is de Paus, dy't sit hat yn Fatikaanstêd, de plakferfanger fan Jezus Kristus op ierde en syn útspraken wurde as ûnfeilber beskôge.

De Sint Pitertsjerke is it middelpunt fan Fatikaanstêd.
As ynstitút en organisaasje is de Roomske Tsjerke unyk. It is de âldste organisaasje fan 'e wrâld dy't sûnder ûnderbrekkings funksjonearre hat, sûnt de 1e iuw, en is it iennichste ynstitút fan it Romeinske Ryk dat likernôch sûnder feroarings fuortbestiet oant de tsjintwurdige tiid. It argyf en de biblioteek fan it Fatikaan binne allyksa de âldste yn 'e wrâld.

De Roomske Tsjerke hat as ynstitút sûnt de 3e iuw in wichtige rol spile yn de skiednis fan Jeropa en yn dy fan de rest fan de wrâld. Benammen yn de Midsiuwen en de iuwen fuort dêrnei hawwe der út namme fan de Roomske Tsjerke en de paus in soad oarloggen west, wêrûnder de Krústochten. Misjonarissen út de rike lannen fan it westen waarden nei earme koloanjes stjoerd om dêr te preekjen en om de pleatslike bewenners ta it Roomske leauwen te bekearen.

Yn 'e hiele wrâld binne mear as 900 miljoen oanhingers fan it Roomske leauwen. Likernôch de helte dêrfan wennet yn de Tredde Wrâld. Dêrby is der likernôch ien pryster op alle 1.400 Roomsken.

### Struktuer

De organisaasje fan de Tsjerke is it resultaat fan in iuwenlange evolúsje: De tsjerke ken in strakke organisaasjestruktuer, mei fertikale en horizontale assen, in tsjerke organisearre yn krúsfoarm.

* Fertikaal: fan paus oant leauwige leek; en
* Horizontaal: op ferskate hichten bestiet in oantal - al as net - formele ynstellingen njonken inoar.

De Tsjerke ken har eigen rjochtbanken dy't basearre binne op it kanonike rjocht. De Tsjerke is gjin demokrasy en der is ek gjin skieding tusken de wetjouwende, útfierende en kontrolearjende macht. Alle macht is konsintrearre yn it amt fan de paus.

Der moat ûnderskied makke wurde tusken de paus as polityk steatshaad fan it Fatikaan, dat net folle om it liif hat, en as religieus lieder wêr't de paus wrâldwiid tige ynfloedryk is.

### Fan paus oant leauwige (Fertikale struktuer)

De paus regeart allinnich, hoewol't syn macht ynformeel beheind wurdt. Dat docht er troch dekreten en rjochtlinen. De grutte linen en prinsipes wurde werjûn in ensykliken, apostolyske ekshortaasjes en in protte oare dokuminten. Dizze wurde yn it Latyn publisearre en krije in namme dy't begjinne mei de earste wurden dêrfan. Sa hândelt de ensyklyk "Rerum Novarum" ('oer nije saken') de spesjale lear fan de Tsjerke en de ensyklyk "Humanae Vitae" ('oer it minsklik libben') de hâlding fan de Tsjerke mei antykonsepsje.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Webstee fan it Fatikaan
* Webstee fan de Katolike Tsjerke yn Nederlân
 |