Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Artikel (publikaasje)

In **artikel** is in koarte of relatyf koarte non-fiksjetekst mei in spesifyk ûnderwerp dy't publisearre wurdt yn in krante, tydskrift, nijsbrief, ensyklopedy of op in webside. Ek lemma's yn wurdboeken wurde wol artikels neamd. Yn artikels kin de miening werjûn wurde fan ien of mear as ien auteur, of it kin in ferslach wêze fan in wittenskiplik ûndersyk, de werjefte fan in beskaat barren of de omskriuwing fan in foarwerp. Artikels kinne objektyf of subjektyf skreaun wêze, en hawwe yn 'e regel in yndieling dy't yn elts gefal bestiet út in ynlieding en in neiere beskriuwing, mei faak in konklúzje ta beslút.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Hieronymus fan Stridon

*Hieronymus* troch Jacques Blanchard (1600–1638)
**Hieronymus fan Stridon**, folsleine namme yn 't Latyn: *Sophronius Eusebius Hieronymus* (Gryksk: Εὐσέβιος Σωφρόνιος Ἱερώνυμος) (Stridon yn Dalmaasje, om 347 - Betlehem, 30 septimber 420) is ien fan de fjouwer grutte tsjerkfaars fan it Westen. Syn hjeldei is 30 septimber yn de Roomsk-katolike Tsjerke en 15 juny yn de Eastersk Otterdokske Tsjerken. Ek de Lutherske Tsjerke en de Anglikaanske Tsjerke beskôgje Hieronymus as hillige. De kristlike ikonografy byldet Hieronymus faak ôf mei in liuw.

## Keppeling om utens

* Latynske tekst fan Hieronymus syn Bibelfertalingen

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Hieronymus fan Wikimedia Commons.
  |
# Spaanske Ynkwisysje

Pedro Berruguete: *Sint-Dominikus oersjocht in kettergerjocht* (*auto da fe*)(1475). Artistike foarstellingen litte ornaris martelingen en ferbaarningen yn it faaiefjoer sjen by de auto da fe.
De **Spaanske Ynkwisysje** is in yn 1478 oprjochte ynstitút troch de Reyes Católicos fan Spanje om de katolike ortodoksy te hanthavenjen by harren hearskippij. Se stie fuort ûnder lieding fan de Spaanske monargy. Se waard pas foarfêst ôfskaft yn 1834 by it bewâld fan Isabella II

De Ynkwisysje hie yn begjinsel as in rjochtbank nei kanonyk rjocht allinnich sizzenskip oer doopte kristenen. Yn har skiednis lykwols, at se net bestie yn Spanje of oanwêzich wie yn dy syn territoriaal ôfhinklike gebieten, waard har jurisdiksje útwreide ta praktysk alle ûnderdienen fan de kening fan Spanje.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Ricardo García Cárcel, *Orígenes de la Inquisición Española. El Tribunal de Valencia, 1478-1530*, Barcelona, 1976
* Henry Kamen, *The Spanish Inquisition. A Historical Revision* (1999; Yale)
* Henry Charles Lea, *A History of the Inquisition of Spain* (4-dielich), New York en Londen, 1906-1907
* Emil van der Vekene: *Bibliotheca bibliographica Historiae Sanctae Inquisitionis. Bibliographisches Verzeichnis des gedruckten Schrifttums zur Geschichte und Literatur der Inquisition. Bd. 1-3.* Vaduz: Topos-Verlag, 1982, 1983, 1992.
* Emile van der Vekene: *La Inquisición en grabados originales. Exposición realizada con fondos de la colección Emile van der Vekene de la Universidad San Pablo-CEU, Aranjuez, 4-26 de Mayo de 2005,* Madrid: Universidad Rey Juan Carlos, 2005.

---

 |
# Baskelân (autonome mienskip)

| Baskelân |
| --- |
| Flagge | Wapen |
|  |  |
| Lokaasje yn Spanje |
|  |
| Algemien |
| Haadstêd | Vitoria-Gasteiz |
| Oerflakte | 7.234 |
| Befolking | 2.124.846 |
| Befolkingstichtens | 293,73/km² |
| Oare ynformaasje |
| Heechste punt | Aitxuri 1551 meter |
| Provinsjes | {{{provinsjes}}} |

De Selsstannige Regio Baskelân
De **Selsstannige Regio Baskelân** (Baskysk: *Eusko Autonomia Erkidegoa*; Spaansk: *Comunidad Autónoma del País Vasco*), koartsein Baskelân (Baskysk: *Euskadi*), is ien fan de 17 Spaanske regio's fan Spanje, en as sadanich oprjochte yn 1980. Baskelân leit oan de Atlantyske Oseaan yn it noarden fan Spanje, westlik fan de Pyreneeën en grinzet oan Frankryk. De haadstêd is Vitoria-Gasteiz, mar de grutste stêd fan de regio is Bilbao.

## Topografyske oantsjutting

It Baskelân, histoarysk, kultureel, etnysk en taalkundich besjoen omfettet, útsein de selsstannige Regio Baskelân, de oanswettende regio's Navarra en Frânsk-Baskelân. Ek yn dy kriten wenje benammen Basken.

## Taal en kultuer

De selsstannige regio Baskelân is offisjeel twatalich: it Spaansk en Baskysk binne de offisjele talen. Yn 2021 hie 62,4% fan de ynwenners fan Baskelân wat kunde fan it Baskysk. Dat wienen likernôch 1,35 miljoen minsken. Fan dy minsken mei wat kunde fan de taal wurdt ynskat dat hast santich prosint de taal goed ferstiet en praat en de oare tritich prosint kin it aardich ferstean, mar eins net prate. Neist it Baskysk praat eltsenien fierder ek de mearderheidstaal Spaansk.

Wêr't de Baskyske taal taalhistoarysk sjoen weikomt wit nimmen. De taal is in isolaat, in taal dy't net besibbe is oan oare talen.

## Bestjoerlike yndieling

De selsstannige regio Baskelân hat trije provinsjes:

| Provinsje | Haadstêd |
| --- | --- |
| Álava | Vitoria-Gasteiz |
| Biskaje | Bilbao |
| Gipuzkoa | Donostia-San Sebastián |

## Skiednis

Under de Frânske en Spaanske keningen hienen de Baksen altyd in protte selsstannigens hân. Lykwols waard dizze troch de iuwen hinne hieltyd mear oantaast, oant it gebiet folslein yntegrearre waard yn de Frânske en Spaanske senaat.

Yn de tiid fan de Twadde Spaanske Republyk ûnder presidint Aguirre, krigen de Basken op 'e nij autonomy. Under it bewâld fan Franco kaam oan dizze situaasje wer in ein en waarden de Baskyske frijheidsidealen sterk ûnderdrukt. As reaksje hjirop ûntstie lang om let de wapene ôfskiedingsbeweging ETA, mei as politike takke Batasuna. Doe't Juan Carlos kening fan Spanje waard, krige de Spaanske regio Baskelân mear selsstannigens.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Angoala

**República de Angola**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Portugeesk |
| Haadstêd | Lûanda |
| Steatsfoarm | republyk |
| Gebiet % wetter | 1.246.700 km² -­% |
| Ynwenners (2014) | 25.789.024 |
| Munt | Kwanza (Kz) |
| Tiidsône | UTC +1 |
| Nasjonale feestdei | 11 novimber |
| Lânkoade | AGO |
| Ynternet | .ao |
| Tillefoan | 244 |

**Angoala**, sûnt 1992 de **Republyk Angoala** (dêrfoar de Folksrepublyk Angoala) is in lân yn Súdwest-Afrika. De haadstêd is Lûanda.

## Geografy

### Lizzing

Angoala wurdt begrinzge troch:

* Kongo-Kinshasa yn it noarden,
* Atlantyske Oseaan yn it westen,
* Namybje yn it suden,
* Sambia y it easten.

### Lânskip

Sjocht op de bergen fan Lubango.
Sintraal yn Angoala leit it Bié-plateau, in heechflakte dat op in hichte fan trochstrings 1.830 meter leit. By de kust rint it hommels ôf. In soad wyld wetterstreamen fine har wei nei ûnderen dy't foar de produksje fan hydro-elektryske enerzjy brûkt wurde. De wichtichste rivieren binne de Kwanza en Kunene.

It lânskip fan Angoala bestiet foaral út savanne, savannebosken en greiden. Yn it noardeasten binne lykwols ticht beboske falleien, dêr't in soad hurdhout kapt wurdt.

Neast Lûanda binne de wichtichste stêden fan it lân Huambo, Lobito, Benguela en Namibe.

## Skiednis

Angoala waard yn 1483 ûntdutsen troch Diego Cao. Sûnt 1975 is it in ûnôfhinlike steat, dêrfoar wie it gebiet fan de 19e iuw ôf in Portegeeske koloanje. De namme Angoala is ôflaat fan de titel Ngola fan de hearsers fan it eartiidse keninkryk Ndong.

Al fan de ûnôfhinklikens ôf hat it lân hieltyd te krijen mei in boargeroarloch tusken UNITA en de MPLA. Yn 2001 wienen der om-ende-by 2,8 miljoen minsken op de flecht.

## Demografy

### Befolking

In San-doarp
Angoala hat 12.263.596 (2007) ynwenners, dêr't likernôch in tredde fan yn de haadstêd Lûanda wennet.

It meastepart fan de befolking is fan Afrikaanske komôf en sprekt in Bantoetaal; de offisjele taal is lykwols it Portugeesk. Ovimbundu, Mbundu en Bakongo binne de grutste etnyske groepen, mar der binne ek in protte minsken fan in mingd ras. Eartiids wennen der in soad Jeropeanen yn it lân. Nei de Angoleeske ûnôfhinklikens fan Portugal hawwe de measten it lân ferlitten.

### Religy

Ynlânske godstsjinsten oerhearsken; der is in roomsk-katolike minderheid en in lytsere protestantske minderheid.

## Keppeling om utens

* Offisjele hiemstee fan de Angoleeske oerheid
# 1757

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |
| Jierren: | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1757 *MDCCLVII*  |
| Ab urbe condita | 2510 |
| Armeenske kalinder | 1206
*ԹՎ ՌՄԶ* |
| Etiopyske kalinder | 1749 – 1750 |
| Hebriuwske kalinder | 5517 – 5518 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1812 – 1813 |
| - *Shaka Samvat* | 1679 – 1680 |
| - *Kali Yuga* | 4858 – 4859 |
| Iraanske kalinder | 1135 – 1136 |
| Islamityske kalinder | 1170 – 1171 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 11 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4453 – 4454
癸子 – 甲丑 |

**1757** is in gewoan jier dat begjint mei in sneon. (*Gregoriaanske kalinder foar 1757.*)

## Foarfallen

* 1 maart - Moardoanslach troch Robert-François Damiens op kening Loadewyk XV fan Frankryk.
* 26 july - Yn 'e Slach by Hastenbeck wurde de alliearde striidkrêften fan it karfoarstendom Hannover, Hessen en Breunswyk ferslein troch in Frânsk leger. Dat resultearret yn de besetting fan Hannover.
* *sûnder datum* - De Groustins yn Feanwâlden wurdt ôfbrutsen.

## Berne

* 24 jannewaris - Lammoraal Albertus Aemilius Sluijterman, Frysk ofsier en politikus († 1838)
* 31 maart - Gustaf Mauritz Armfelt, Sweedsk diplomaat († 1814)
* 22 juny - George Vancouver, Ingelsk ûntdekkingsreizger († 1798)
* 6 septimber - Gilbert du Motier de la Fayette, Frânsk politikus en generaal († 1834)
* 17 augustus - [[[Hayo Tuinhout]], Frysk politikus en bestjoerder († 1811)
* 12 novimber - Jacobus Bellamy, Nederlânsk dichter († 1786)
* 28 novimber - William Blake Ingelsk skriuwer, dichter en keunstner († 1827)

## Ferstoarn

* 23 july - Domenico Scarlatti, Italjaansk komponist, klavesinist en oargelist (\* 1685)
* 6 novimber - Jan Sicco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Frysk generaal (\* 1693)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1757 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1853

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1853 *MDCCCLIII*  |
| Ab urbe condita | 2606 |
| Armeenske kalinder | 1302
*ԹՎ ՌՅԲ* |
| Etiopyske kalinder | 1845 – 1846 |
| Hebriuwske kalinder | 5613 – 5614 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1908 – 1909 |
| - *Shaka Samvat* | 1775 – 1776 |
| - *Kali Yuga* | 4954 – 4955 |
| Iraanske kalinder | 1231 – 1232 |
| Islamityske kalinder | 1269 – 1270 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4549 – 4550
己子 – 庚丑 |

**1853** is in gewoan jier dat begjint mei in sneon. (*Gregoriaanske kalinder foar 1853.*)

## Foarfallen

* 4 oktober - It Osmaanske Ryk ferklearret Ruslân de oarloch; dit is it begjin fan 'e Krimoarloch.
* *datum ûnbekend* - Oprjochting fan "Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag", de PC dy't mei yngong fan 1854 alle jierren de no bekendste keatspartij organisearje sil.
* *datum ûnbekend* - Yn Moskou wurdt it Bolsjojteater bot skansearre troch in brân.
* *sûnder datum* - Levi Strauss wurdt Amearikaansk steatsboarger, en begjint in fabryk in San Francisco.

## Berne

jannewaris
* 4 - Hidde Petrus Nicolaas Halbertsma, Frysk arsjitekt († 1929)
* 16 - André Michelin, Frânske ûndernimmer († 1931)

maart
* 30 - Vincent van Gogh, Nederlânsk keunstskilder († 1890).

juny
* 5 - Jan Eeltjes Bonnema, Frysk keatser († 1923)

july
* 18 - Hendrik Antoon Lorentz, Nederlânsk natuerkundige en Nobelpriiswinner († 1928)

septimber
* 20 - kening Rama V fan Siam († 1910)
* 21 - Heike Kamerlingh Onnes, Nederlânsk natuerkundige († 1926)

oktober
* 6 - Willem Cornelis de Groot, Frysk arsjitekt († 1939)

desimber
* 6 - Johan Barger, Nederlânsk dûmny en moardner († 1900)
* 12 - William Reily, Amerikaansk militêr († 1876)
* 16 - Roberto Ferruzzi, Italjaansk keunstner († 1934)

*datum ûnbekend*
* Ien Bolle (*One Bull*), opperhaad fan 'e Lakota († 1947)

## Ferstoarn

jannewaris
* 16 - Matteo Carcassi, Italjaansk komponist (\* 1792)

febrewaris
* 14 - Anna Barbara van Meerten-Schilperoort, Nederlânsk skriuwster (\* 1778)

maart
* 17 - Christian Doppler, Eastenryksk wiskundige (\* 1803)

july
* 23 - Andries Pretorius, Afrikaner politikus en foartrekker (\* 1799)

## Literatuer

poëzij
* Klaus Groth, *Min Anna Is en Ros' So Roth* (oerset yn it Frysk as *Myn Anna*)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1848 | 1849 | 1850 | 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1853 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Alpe d'Huez

Oankomst op de Alpe d'Huez.
**Alpe d'Huez** is in skyoard yn de Frânske Alpen op in hichte fan 1860 meter. It is foaral bekend wurden as oankomstplak fan in swiere berchetappe yn de Omgong fan Frankryk.

De Nederlânske hurdfytsers wienen eartiids wol gauris suksesfol op Alpe d'Huez. Fan de 25 oankomsten wienen acht kear de Nederlanners winner. Hennie Kuiper, Joop Zoetemelk en Peter Winnen wûnen de etappe sels twa kear. De lêste Nederlanner dy't wûn wie Gert-Jan Theunisse yn 1989.

Sûnt 2006 is Alpe d'Hues elts jier ek it oankomstplak fan de Alpe d'HuZes, in sponsorevenemint om jild yn te sammeljen foar de KWF kankerbestriding.
# Kabinet-Jetten

It **kabinet-Jetten** is sûnt 23 febrewaris 2026 it kabinet fan Nederlân. It is nei de Twadde Keamerferkiezings fan 2025 foarme troch in koälysje fan de partijen D66, VVD en CDA.

Rob Jetten (D66) is de premier, fise-premiers binne Dilan Yeşilgöz (VVD) en Bart van den Brink (CDA).

## Sjoch ek

* List fan Nederlânske ministearjes

## Keppelings om utens

* (ned)  Hjoeddeiske regear, Ryksoerheid

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * (ned)  Kabinet-Jetten (2026-heden), Parlement.com
 |

| Kabinetten fan Nederlân |  |
| --- | --- |
| Schimmelpenninck • De Kempenaer-Donker Curtius • Thorbecke I • Van Hall-Donker Curtius • Van der Brughen • Rochussen • Van Hall-Van Heemstra • Thorbecke II • Fransen van de Putte • Van Zuylen van Nijevelt • Van Bosse-Fock • Thorbecke III • De Vries-Fransen van de Putte • Heemskerk-Van Lynden van Sandenburg • Heemskerk Azn • Mackay • Van Tienhoven • Röell • Pierson • Kuyper • De Meester • Heemskerk • Cort van der Linden • Ruijs de Beerenbrouck I • Ruijs de Beerenbrouck II • Colijn I • De Geer I • Ruijs de Beerenbrouck III • Colijn II • Colijn III • Colijn IV • Colijn V • De Geer II • Gerbrandy I • Gerbrandy II • Gerbrandy III • Schermerhorn-Drees • Beel I • Drees I • Drees II • Drees III • Drees IV • Beel II • De Quay • Marijnen • Cals • Zijlstra • De Jong • Biesheuvel I • Biesheuvel II • Den Uyl • Van Agt I • Van Agt II • Van Agt III • Lubbers I • Lubbers II • Lubbers III • Kok I • Kok II • Balkenende I • Balkenende II • Balkenende III • Balkenende IV • Rutte I • Rutte II • Rutte III • Rutte IV • Schoof • Jetten  |
|  ·  ·  |

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Dit artikel is in stobbe.Jo wurde útnûge en **foegje jo witten hjir ta. |
# Papiamintsk

|  |
| --- |
| Papiamintsk |
| **algemien** |
| eigen namme | Papiamentu |
| lânseigen yn | Arûba, Bonêre (Nederlân), Kurasau |
| tal sprekkers | 250.000-330.000 |
| skrift | it Latynske alfabet |
| **taalsibskip** |
| taalfamylje | Kreoalsk
* Portegeesk Kreoalsk
	+ **Papiamintsk**
 |
| dialekten | \*Papiamento (Arûba)
* Papiamen (Bonêre)
* Papiamentu (Kurasau)
 |
| **taalstatus** |
| offisjele status | Antillen |
| **taalkoades** |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | pap |
| ISO 639-3 | pap |

**Papiamintsk** (Kurasau: *Papiamentu*; Arûba: *Papiamento*; Bonêre: *Papiamen*) is in taal dy't sprutsen wurdt op de Underwynske Eilannen Kurasau, Bonêre) en Arûba. De namme Papiamintsk is ôflaat fan de Portugeeske termen foar brabbelje (*papia* en *papear*). It Papiamintsk hat in offisjele status gelyk oan it Nederlânsk op alle trije eilannen.

Op 29 jannewaris 2024 krige it Papiamintsk op Bonêre (dat de status fan in Nederlânske gemeente hat) offisjele erkenning fan 'e Nederlânske steat ûnder Diel III fan it Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen.

## Literatuer

* Maritza Coomans-Eustatia, *Bibliography of the Papiaments language.* Henny E. Coomans, Ronald Severing (ed.) fan de Stichting Libri Antilliani/Fundashon pa Planifikashon di Idioma (Bloemendaal/Willemstad, 2005), ISBN 90-75238-17-7.
* Frank Efraim Martinus, *The Kiss of a Slave. Papiamentu's West-African Connections.* Akademysk proefskrift. (Amsterdam, 1996).
* H. Hoetink, *Het Patroon van de Oude Curaçaose Samenleving*. Emmering (Amsterdam, 1987).
* Emmanuel, I.S, *History of the Jews of the Netherlands Antilles*, (Cincinnati, 1970).
* Broek, Aart G., *De kleur van mijn eiland*, Leien 2006, KITLV

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# It Kanaal

|  |
| --- |
| It Kanaal |
|  |
| **geografy** |
| type wetter | rânesee |
| lokaasje | tusken súdlik Ingelân en    noardlik Frankryk |
| lân |  Feriene Keninkryk  Frankryk  Guernsey  Jersey |
| koördinaten | 50°02′ N, 2°00′ W |
| ûnderdiel fan | Atlantyske Oseaan |
| **sifers** |
| maks. lingte | 560 km |
| maks. breedte | 240 km |
| oerflak | 75.000 km² |
| djiptegemiddelde | 63 m |
| djipste punt | 174 m |
|  |
| It Nau fan Calais, mei dêrûnder de Eurotunnel. |

**It Kanaal** is de see (of brede seestrjitte) tusken Grut-Brittanje en de Jeropeeske fêste wâl, en in ferbining tusken de Noardsee en de Atlantyske Oseaan. De middeldjipte fan it Kanaal is sa'n 60m, en healweis, tusken Dover en Calais, is in trochgong dy't mar 31km breed is, it Nau fan Calais.

## Skipfeart

It kanaal wurdt yntensyf brûkt troch de skipfeart tusken Noard-Jeropa en Súd-Jeropa en fierder. It ferkear is sa drok dat der ferkearsbanen oanwiisd binne om botsings fan de grutte skippen, lykas de oaljeskippen foar Rotterdam, foar te kommen.

## Tij

Om't it tij fan west nei east giet, rint it oan de súdwestkant in Kanaal yn, en wurdt dêrby fuortsterke troch de trachterfoarm fan de seestrjitte. Wat tichter by it Nau fan Calais, wat grutter it tijferskil. In oar gefolch hjirfan is dat benoarden it Nau en yn de súdlike Noardsee it tij letter is as it neffens de geografyske lingte wêze moatte soe.

## Eurotunnel

Troch de Eurotunnel tusken Folkestone (Grut-Brittanje) en Sangatte (Frankryk) hat Grut-Brittanje sûnt 1994 in treinferbining mei de rest fan de Europeeske fêstewâl.

## Skiednis

Yn de lêste iistiid wie de hichte fan it wetter sa likernôch 120 meter leger as hjoed de dei. Dêrtroch lei in grut part fan it kanaal drûch, wêrtroch de Britske eilannen mei de fêstewâl ferbûn wienen. Neffens ûndersiken wie der in grutte rivier dy't nei it súdwesten streamde en útmûne yn de Atlantyske Oseaan. Dy rivier wie ûnder oare ferbûn mei de Ryn, Seine en Teems.

Doe't it iis fuortteide ûntstie yn it súdlike diel fan de hjoeddeiske Noardsee in grutte swietwettermar. It teiwetter koe net nei it noarden omdat de Noardsee noch hieltyd tichtferzen wie. Sa'n 12.000 jier lyn koe it swietwetter troch it Nau fan Calais yn de Atlantyske Oseaan streame.
# Geastlikheid

Geastliken fan ferskillende religyen.
De **geastlikheid** of **klearus** is in oerkoepeljende term foar alle preesters út in beskate godstsjinst, dy't har feriene hawwe yn in mienskiplike organisaasje. In lid fan de geastlikheid is in **geastlike**, en it byhearrende eigenskipswurd is **geastlik** of **klerikaal**. In geastlikheid hat yn 'e regel in hierargyske piramidestruktuer mei ien heechste preester oan it haad en ferskate legere klassen fan preesters dêrûnder. Dat is bygelyks it gefal mei de geastlikheid fan it roomsk-katolike, eastersk-otterdokse en oriïntaalsk-otterdokse kristendom, de lama's fan it lamaïstyske boedisme en de *ulāmā* fan 'e sjiïtyske islaam.

By de roomske geastlikheid stiet hielendal oan it haad de paus fan Rome, mei dêrûnder yn hierargyske folchoarder de kardinalen, aartsbiskoppen, biskoppen, aartsdekens, dekens, aartspreesters en preesters. De *ulāmā*, de geastlikheid fan 'e sjiïtyske islaam, hat as heechste rang de grutajatolla, dêr't er ornaris net mear as fiif tagelyk fan yn 'e hiele wrâld binne. Dêrûnder steane de ajatolla's, dêrûnder de hojatol-islams en dêrûnder de gewoane geastliken of mûlla's. Ek kleasteroarders hearre ta de geastlikheid, en yn 'e streamings fan it kristendom dy't it kleasterwêzen kenne, steane abten en abdissen, dy't oer in abdij hearskje, op gelikense hichte mei biskoppen. Priors en prioressen, dy't foech oer in priorij hawwe, binne leger fan rang, en mûntsen en nonnen steane ûnderoan.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |
# Earmoedegrins

Yndikaasje fan it persintaazje ynwenners per lân dat ûnder de (yn dat lân hantearre) earmoedegrins libbet.
De **earmoedegrins** of it **ynkommensminimum** is it ynkommen dat men brek is om foarsjen te kinnen yn jins basisbehoeften. Under basisbehoeften wurdt ferstien: de minimale betingsten dy't nedich binne om in minskweardich bestean liede te kinnen, lykas klean, drinkwetter, foldwaande iten, goede húsfêsting, ûnderwiis en sûnenssoarch. As men in ynkommen hat dat gelyk is oan 'e earmoedegrins, wol dat sizze dat jins ynkommen hielendal op giet oan it foarsjen yn jins basisbehoeften. Der is dan hoegenamt gjin frij te besteegjen ynkommen mear oer. As men ûnder de earmoedegrins libbet, wol dat dat sizze dat men te min jild hat om in minskweardich bestean te lieden. Wrâldwiid is dat by likernôch 1,2 miljard minsken it gefal, oftewol by sa'n 17% fan 'e wrâldbefolking.

Feitliks is de earmoedegrins in statistysk begryp, wêrfan't de presize definysje per lân ferskilt. Yn ûntwikkele lannen lykas Nederlân leit de earmoedegrins folle heger as yn ûntwikkelingslannen, mar oan 'e oare kant moat men ek rekkenje dat it libben yn ûntwikkele lannen folle djoerder is as yn ûntwikkelingslannen. Ornaris wurdt de ynternasjonale earmoedegrins likernôch steld op in ynkommen fan $1,– deis. Wa't fan minder as dat bedrach rûnkomme moat, libbet dus yn earmoede en kin net foar de folle hûndert persint yn syn eigen basisbehoeften (of dy fan syn bern) foarsjen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes*, *References* en *Further reading*, op dizze side. |