Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Koroanafiruspandemy

|  |
| --- |
|  Koroanafiruspandemy  |
| **bysûnderheden** |
| type ramp | epidemy |
| subtype | pandemy |
| oarsaak | COVID-19 |
| datum | 1 desimber 2019 – 5 maaie 2023 |
| lân | Wrâldwiid |
| **statistiken** |
| deaden | 7 miljoen (offisjele sifers) 18,2–33,5 miljoen (skattings wiere sitewaasje) |

De **Koroanafiruspandemy**, ek wol COVID-19-pandemy of koroanakrisis neamd, is de wrâldwide fersprieding fan de sykte COVID-19 en de yngripende gefolgen foar de mienskip. De feroarsaker is SARS-CoV-2, ien foar de minsk nij koroanafirus. Dit firus waard foar it earst identifisearre yn de Sineeske stêd Wuhan yn desimber 2019. Nettsjinsteande it besykjen om de útbraak dêr yn te damjen, fersprate it firus him oer oare parten fan Aazje en al gau oer de rest fan de wrâld. Yn maart 2020 waard de útbraak erkend as in pandemy troch de Wrâldsûnensorganisaasje (WHO). De WHO ferklearre op 5 maaie 2023 COVID-19 net langer as mondiale needsituaasje te beskôgjen.

It firus foarme in bedriging foar de sûnens fan benammen âlderein en kwetsbere yndividuen. Wrâldwiid waarden strange maatregels naam om de fersprieding tsjin te gean en de sûnenssoarch te ûntlêsten. It ynternasjonale ferkear waard stillein, iepenbiere romtes waarden sletten en yn tichtbefolke stêden waarden lockdowns ôfkundige. It dragen fan mûlkapkes, testen, boarne- en kontaktûndersyk wiene algemiene previntive wizen om de pandemy yn 'e stringen te hâlden. Tsjin de ein fan 2020 waarden de earste faksins tsjin COVID-19 ynset.

It maatskiplik libben yn in moai grut part fan 'e wrâld kaam foar in grut part ta stilstân, dêrtroch tsjinne har in ekonomyske resesje oan. Troch ûntwjochting fan de produksjeketens ûntstie yn ferskate lannen in krapte fan ûnder mear iten en soarchhelpmiddels. Thúswurkjen waard in gongber gegeven. De krisis brocht kwestjes as misynformaasje, sosjale ûngelikensens, diskriminaasje, en it lykwicht tusken yndividuele en groepsrjochten oan it ljocht. Trochdat boargerlike frijheden beheind waarden, naam sosjale ûnrêst ta en yntinsivearren politike spanningen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Wikipedy:NL
* rivm.nl, Tijdlijn van coronamaatregelen 2020 *rieplachte op 26-7-2025*
* rivm.nl, Tijdlijn van coronamaatregelen 2021 *rieplachte op 26-7-2025*
* rivm.nl, Tijdlijn van coronamaatregelen 2022 *rieplachte op 26-7-2025*
* rivm.nl, Tijdlijn van coronamaatregelen 2023 *rieplachte op 26-7-2025*
 |
# Opper-Frankryk

|  |
| --- |
| Opper-Frankryk *Hauts-de-France* |
|  **Regio yn Frankryk** |
|  |
| **Symboalen** |
|
 |
| **Bestjoer** |
| haadplak | Lille |
| arrondisseminten | 26 |
| kantons | 145 |
| gemeenten | 3.788 |
| **Sifers** |
| ynwenners | 5.992.194 (2023) |
| oerflak | 31.806 km² |
| befolkingsticht. | 188 ynw./km² |
| **Oar** |
| stifting | 2016 |
| ISO-koade | FR-HDF |
| webside | hautsdefrance.fr |

 **Opper Frankryk** (Frânsk en offisjeel: *Hauts-de-France*, Pikardysk: *Heuts-d'Franche*) is de noardlikste regio fan Frankryk. De regio ûntstie op 1 jannewaris 2016 troch gearfoeging fan 'e twa regio's Nord-Pas-de-Calais en Pikardje. Op 6 en 13 desimber 2015 fûnen de eerste ferkiezings foar de 170 leden fan 'e earste *Conseil Régional* ("Regionale Ried") plak.

De regio hat in oerflak fan 31.813 km².

## Namme

De regio droech fan jannewaris oant septimber 2016 de tydlike namme *Nord-Pas-de-Calais-Picardie*. Dy namme folge de alfabetyske folchoarder fan 'e fusearre regio's. Oant 30 juny hie de Regionale Ried de tiid om foar in definitive namme te kiezen. Yn maart 2016 keas de ried foar de namme Hauts-de France mei as ûndertitel Nord-Pas-de-Calais-Picardie. Dy namme waard sûnder ûndertitel op 28 septimber 2016 troch it *Conseil d’État* fêstlein en gyng de oare deis yn wurking.

By in enkête op ynternet waard ynstee fan Hauts-de-France ek *Flandres-Artois-Picardie* en *Nord-Picardie* as mooglike nammen útsteld.

## Departeminten fan de regio

| Regio's oant 2015 | Wapen | Departemintsnû.: | Departeminten | Ferdieling sitten |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Nord-Pas-de-Calais** |  | 59 | Nord | 76 |
|  | 62 | Pas-de-Calais | 44 |
| **Picardie** |  | 02 | Aisne | 17 |
|  | 60 | Oise | 25 |
|  | 80 | Somme | 18 |
| Tal sitten yn 'e Conseil Régional: |  |  | **170** |

Arrondisseminten yn 'e regio Hauts-de-France.

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Hauts-de-France** fan Wikimedia Commons. |
# Rûanda

**Republika y'u Rwanda
République Rwandaise
Republic of Rwanda**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Rûandeesk, Frânsk, Ingelsk |
| Haadstêd | Kigali |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 26.338 km² 5,3­% |
| Ynwenners |  |
| Munt | Rûandese frank (RWF) |
| Tiidsône | UTC +2 |
| Nasjonale feestdei | 1 july |
| Lânkoade | RWA |
| Ynternet | .rw |
| Tillefoan | 250 |

**Rûanda** is in lân yn Sintraal-Afrika. Haadstêd is Kigali.

It lân wurdt begrinzge troch:

* Demokratyske Republyk Kongo,
* Oeganda,
* Tanzania
* Boerûndy

## Skiednis

De Hûtû wennen ynearsten yn Rûanda doe't yn de 15e iuw de Tûtsy harren ek yn it gebiet fan Rûanda-Boerûndy (de tsjintwurdige republiken Rûanda en Boerûndy) festigen. Op in bepaald stuit wienen der twa keninkriken Rûanda en Oerûndy mei de Tûtsys as feodale hearskjende klasse. Op 'e ein fan de 19e iuw waarden beide lannen troch de Dútsers ynlive by Dútsk East-Afrika.

Nei de Twadde Wrâldkriich waard Rûanda troch Belgje bestjoerd as mandaat-gebiet fan de Folkebûn, letter fan de Feriene Naasjes. Yn july 1959 ferstoar de Tûtsy kening Matura en ûntstienen der earnstige botsingen tusken Hûtû en Tûtsy en de Tûtsys, dy't mei 9% fan de befolking yn de minderheid, harren oermacht kwytrekken. Yn 1961 waard de republyk útroppen, mei as presidint de evenredige Hûtû-lieder G. Kayibanda. Sûnt dy tiid brutsen hieltyd wer bloedige twisten út, mei as djiptepunt de massaslachtingen fan 1994 mei sawat 1 miljoen deaden.

## Geografy

Gorillamem mei baby yn it Nasjonaal Park Firunga
Rûanda is in lyts lân yn Sintraal-Afrika mei in oerflakte fan 26.338 km². It leit in pear graden ten suden fan de evener. Rûanda is foar it meastepart in bercheftich lân, dêr't de heechste piken fan yn it westen lizze mei de Firunga-fulkanen op 4507 meter as heechste. De Nyl ûntspringt yn de bergen fan Boerûndy en Rûanda.

Yn it sintrale en eastlike part fan Rûanda lizze fral sêft gloaiende heechflakten meast bedutsen mei gêrslannen en lytse boerepleatsen. Oant-en-mei in hichte fan 2500 meter waakse yn it fochtich-tropysk klimaat reinwâlden en fochtige savannes dy't hegerop oergean yn bamboebosken.

Yn de berchgebieten libje mei útstjerren bedrige berchgorillas dêr't it Nasjonaal Park Firunga foar oprjochte is ta beskerming fan dy bisten.

## Demografy

### Befolking

De Etnyske befolking bestiet foar 84% út Hûtû, 15% Tûtsy en 1% Twa.

### Religy

De wichtichste religy yn Rûanda is it kristendom. Fan de befolking is 56% katolyk, 12% protestantsk en 9% islamitysk. In fearnpart hinget it in natoerreligy oan.

### Talen

Rûanda hat trije offisjele talen, Frânsk, Ingelsk en Rûandeesk (*Kinyarwanda*). It meastepart fan de bewenners sprekt wol Rûandeesk, en op de merk yn de stêden wurdt ek in soad Swahily sprutsen. Yn 2008 ferklearre de Rûandeeske regearing dat it Ingelsk mei it Rûandeesk de twa offisjele talen wurde sille yn it neidiel fan it Frânsk.
# Aleksander Pûsjkin

Aleksander Pûsjkin troch Orest Kiprensky
**Aleksander Pûsjkin**, folút **Aleksander Sergejevitsj Pûsjkin** (*Russysk: Александр Сергеевич Пушкин*; 6 juny 1799, Moskou – 10 febrewaris 1837, Sint-Petersburch, of 26 maaie 1799 – 29 jannewaris 1837 neffens de Juliaanske kalinder) wie in Russysk dichter.

## Status

Pûsjkin wurdt algemien beskôge as de grutste Russyske dichter, en ek as ìèn fan de grutste dichters út de wrâldliteratuer. Mei oare grutte Russyske skriuwers, as Michail Lermontov, Nikolaj Gogol, Ivan Toergenjev, Fjodor Tjoettsjev, Fjodor Dostojevski, Lev Tolstoj en Anton Tsjechov heart Pûsjkin ta de saneamde *'gouden iuw'* fan de Russyske literatuer.

Hy wurdt noch hieltyd in protte lêzen. Fan jongs ôf krije bern syn poëzij yn Russyske mearkes en letter lêze sy him om syn floeiende, skitterjende, muzikale taal. Oersetters hawwe it dreech om dat goed oer te bringen.

Neist wiidweidige lyryk mei in soad leafdes- en oare gedichten, lykas 'Ik haw' dy leaf', 'Nacht', 'Winterjûn' en 'Hjerst', hat Pûsjkin ek proaza neilitten lykas 'Skoppenfrou', 'De skiednis fan Poegatsjov' en 'De kapteinsdochter'.

## Neitins

Rûbel mei Pûsjkin's byltenis.
* Pûsjkin (Russysk: *Пушкин*) is in stêd súdlik fan Sint-Petersburch neamd nei de skriuwer.Offisjele webstee fan de stêd
* '2208 Pûsjkin' is in astroïde, ûntdutsen yn 1977 troch de astronoom Nikolai Chernykh.
* In krater op de planeet Merkurius hat syn namme ek krigen.

## Sjoch ek

* Russyske skriuwers.

## Keppeling om utens

* Short biography of Pushkin by Caryl Emerson *Ingelsk*
* Pushkin's biography *Ingelsk*
* Pushkin's gedichten *Ingelsk*
* Pushkin's most lyrical poem "The hills of Georgia..." ("На холмах Грузии...") oerset troch Dina Belyayeva *Ingelsk*
* Kompleet wurk - FEB-web's Digitale wittenskiplike útjefte troch A.S. Pushkin *Russysk*
* Books by Aleksandr Pushkin, eBooks *Ingelsk*

## Literatuer

* Dr. E Waegemans - Russyske letterkunde. Oersjoch fan de wichtichste skriuwers en streamingen fan Pûsjkin oant Soltsjenitsjin, 1988.
* Karel van het Reve - *Geschiedenis van de Russische literatuur*, fan Vladimir de Hillige oant Anton Tsjechov, 1985.
# Amnesty International

Aksje fan *Amnesty*, Rotterdam, 1990.
**Amnesty International** is sûnt 1961 in organisaasje dy't opkomt foar de minskerjochten. Yn 1977 waard oan *Amnesty International* de Nobelpriis foar de Frede takend foar syn krewearjen tsjin marteling.

## Keppelings om utens

*
*
*
# Omgong fan Itaalje foar froulju 1995

|  |
| --- |
|  Omgong fan Itaalje foar froulju 1995 |
| **6e edysje** |
|  |
| Rûtekaart fan de Omgong fan Itaalje foar froulju 1995 |
| Tiidrek | 21 juny - 2 july 1995 |
| Startplak |  Grosseto |
| Finishplak | Florâns |
| Totale ôfstân | 976 km |
| Gem. faasje | 36,502 km/o |
| **Klasseminten nei 10e etappe** |
| Rôze trui |  Fabiana Luperini |
| Pearze trui |  Petra Rossner |
| Griene trui |  Fabiana Luperini |
| Jongerein |  Fabiana Luperini |
| foarrige edysje | 1994 |
| folgjende edysje | 1996 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Temaside**  | **Sport**  |

 |

De 6e edysje fan de **Omgong fan Itaalje foar froulju** waard hâlden fan 21 juny oant en mei 2 july 1995.

## Startplak en einstreek

De start wie yn Grosseto, in stêd yn de regio Toskane, sa'n 150 kilometer noardwestlik fan Rome. It is ek de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme.

De einstreek lei yn Florâns de haadstêd fan de regio Toskane en de provinsje deselde namme. en leit oan de rivier de Arno. De stêd stiet bekend as de widze fan de Renêssânse en jildt dêrmei as ien fan de wichtichste kultuerstêden fan Europa.

## Etappe-oersjoch

| Datum | Etappe | Start – Finish | Ofstân (yn km) | Type | Winner |  Klassemintslieder |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 22 juny | P | Grosseto - Grosseto | 5 km |  Prolooch |  GER Petra Rossner |  GER Petra Rossner |
| 23 juny | 1 | Grosseto - Montorsaio | 97 km |  Flakke etappe |  ITA Alessandra Cappellotto |
| 24 juny | 2 | Vernasca - Noceto | 112,5 km |  Heuveletappe |  NOR Monica Valen |
| 25 juny | 3 | Castegnato - Bonate di Sotto | 124,9 km |  Flakke etappe |  GER Petra Rossner |
| 26 juny | 4 | Crocetta del Montello - Pianezze | 106,7 km |  Flakke etappe |  ITA Fabiana Luperini |  ITA Fabiana Luperini |
| 27 juny | 5 | Fiera di Primiero - San Martino di Castrozza | 70 km |  Berchetappe |  ITA Fabiana Luperini |
| 28 juny | 6 | Codogno - Codogno | 127,2 km |  Flakke etappe |  GER Petra Rossner |
| 29 juny | 7 | Lavagna - Lavagna | 90,5 km |  Heuveletappe |  GER Petra Rossner |
| 30 juny | 8 | Pescia - Porcari | 119 km |  Heuveletappe |  ITA Katia Longhin |
| 1 july | 9 | Pontedera - Pontedera | 119 km |  Heuveletappe |  GER Petra Rossner |
| 2 july | 10 | Florâns - Florâns | 9,2 km |  Yndividuele tiidrit |  GER Petra Rossner |
| Datum | Etappe | Start – Finish | Ofstân (yn km) | Type | Winner |  Klassemintslieder |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Wikipedy:FR
 |
# Omgong fan Itaalje foar froulju 1998

|  |
| --- |
|  Omgong fan Itaalje foar froulju 1998 |
| **9e edysje** |
|  |
| Rûtekaart fan de Omgong fan Itaalje foar froulju 1998 |
| Tiidrek | 1 - 12 july 1998 |
| Startplak |  Cagliari |
| Finishplak | Vittorio Veneto |
| Totale ôfstân | 1.173,4 km |
| Gem. faasje | 38,403 km/o |
| Dielnimmers | 112 |
| **Klasseminten nei 12e etappe** |
| Rôze trui |  Fabiana Luperini |
| Pearze trui |  Anna Wilson |
| Griene trui |  Fabiana Luperini |
| Jongerein |  Cindy Pieters |
| foarrige edysje | 1997 |
| folgjende edysje | 1999 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Temaside**  | **Sport**  |

 |

De 9e edysje fan de **Omgong fan Itaalje foar froulju** waard hâlden fan 1 oant en mei 12 july 1998.

## Dielnimmende ploegen

* ITA Mimosa-Sprint
* ITA Vittorio Veneto-Sprint
* ITA Acca Due O-Lorena Camicie
* USA Saeco-Timex
* ITA Edil Savino
* ITA Oliviero Sport

* ITA SC Michela Fanini Record Box
* Austraalje
* Oekraïne
* Albatros Lega del Filo d'oro
* Mista Verde

## Startplak en einstreek

De start wie yn Cagliari, de haadstêd fan 'e metropolitane stedsregio mei deselde namme en fan it eilân Sardynje. De einstreek lei yn Vittorio Veneto in stêd yn ’e regio Veneto en heart ta de provinsje Treviso. Vittorio Veneto leit oan'e foet fan'e Trevisaanske Foaralpen. Dwers troch it sintrum streamt it rivierke de Meschio.

## Etappe-oersjoch

| Datum | Etappe | Start – Finish | Ofstân (yn km) | Type | Winner |  Klassemintslieder |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 july | 1 | Cagliari - Cagliari | 96,3 km |  Flakke etappe |  ITA Greta Zocca |  ITA Greta Zocca |
| 2 july | 2 | Sardara - Arborea | 100 km |  Flakke etappe |  ITA Greta Zocca |
| 3 july | 3 | Macomer- Macomer | 68 km |  Heuveletappe |  LTU Diana Žiliūtė |  ITA Sara Felloni |
| 4 july | 4 | Civitavecchia- Civitavecchia | 80,5 km |  Heuveletappe |  AUS Anna Wilson |
| 5 july | 5 | Pontedera- Monte Serra | 106,8 km |  Berchetappe |  ITA Fabiana Luperini |  ITA Fabiana Luperini |
| 6 july | 6 | Cascia - Assisi | 99 km |  Heuveletappe |  ITA Fabiana Luperini |
| 7 july | 7a | Novellara- Correggio | 85,2 km |  Flakke etappe |  AUS Anna Wilson |
| 7b | Rio Saliceto- Correggio | 15,8 km |  Yndividuele tiidrit |  CAN Linda Jackson |  CAN Linda Jackson |
| 8 july | 8 | Casalecchio di Reno- Imola | 116 km |  Berchetappe |  ITA Luisa Pegoraro |
| 9 july | 9 | Predazzo- Pordoipas | 95 km |  Berchetappe |  ITA Fabiana Luperini |  ITA Fabiana Luperini |
| 10 july | 10 | Bibione- Bibione | 97,5 km |  Flakke etappe |  AUS Anna Wilson |
| 11 july | 11 | Longarone- Tambre d'Alpago | 97,3 km |  Berchetappe |  FIN Pia Sundstedt |
| 12 july | 12 | Conegliano- Vittorio Veneto | 116 km |  Heuveletappe |  ITA Greta Zocca |
| Datum | Etappe | Start – Finish | Ofstân (yn km) | Type | Winner |  Klassemintslieder |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Wikipedy:FR
 |
# Foet (lingtemjitte)

Metoade foar it meitsjen fan in mjitstôk fan 16 foet, nei in houtfyk yn *Von urspruong der Teilung, Maß und Messung deß Ertrichs der Ecker, Wyngarten, Krautgarten, und anderer Velder* troch Jacob Köbel (Oppenheim, 1522).
De lingtemjitte **foet** (Ingelsk: **foot**, meartal *feet*) is in lingte-ienheid dy't yn Angelsaksyske lannen noch in soad brûkt wurdt. De Feriene Steaten (2004), Libearje en Myanmar binne de ienige lannen dy't it SI noch gjin wetlike status ferliend hawwe. It ienheidssymboal is **ft**, of ' en yn Nederlân VT.

Hoewol't de foet gjin SI-ienheid is, is de lingte derfan yn 1958 ynternasjonaal fêstlein middels de inch (jildich sûnt 1 july 1959). Ien inch is eksakt gelyk oan 25,4 mm en der sitte 12 inches yn ien foet. Sa is ien foet 304,8 mm = 0,3048 m.
Ien meter is dan dus 1/0,3048 ofwol sa'n 3,28 foet.

De foet wurdt benammen brûkt yn de loftfeart om de fleanhichte mei oan te jaan. Yn de praktyk jildt: 1 foet = 0,3 meter.

De foet wurdt ek in soad yn de skipfeart brûkt om de lingte fan skippen oan te jaan. Ek de maten fan konteners wurde yn foet útdrukt: in lingte fan 20 of 40 foet, by in standert breedte fan 8 foet en in standert hichte fan 8 voet en 6 inch.

Der sitte 3 foet yn in yard en 5280 foet yn in Ingelske myl.

### Fjouwerkante foet

Ien fjouwerkante foet (Ingelsk: square foot) is ûngefear 0,0929 m² grut. Yn in kante meter gean der sawat 10,764 ft²

### Kubike foet

Ien kubike foet (Ingelsk: cubic foot) is ûngefear 0,0283 m³. Yn 1 m³ geane ûngefear 35,315 ft³.

## De foet yn Fryslân

Yn Fryslân wiene der trije fouten as lingtemaat yn gebrûk:

* De houtfoet fan 0,296 m;
* De keningsfoet fan 0,326 m (1/12 diel fan in keningsroede);
* De skipsfoet fan 0,284 m.

## De foet yn Nederlân

De foet kin ien lingtemaat wêze mar ek in oerflaktemaat en hat ôfhinklik fan it plak in ferskillende maat. Ofhinklik fan dat plak wie in tomme ferdield yn 10,11,12 of 13 tommen.
De hjir toande wearden binne foarbylden, yn de praktyk hie hast elke stêd of krite syn eigen maat. Yn Nederlân wie de meast brûkte foet de Rynlânske foet.

## Frânske foet

De Frânske Keninklike foet gie foarôf oan de offisjele Frânske foet, dizze waard ferfongen troch it metryske systeem yn de 19e iuw. It Frânske wurd foar foet is "pied".

De Frânske keninklike foet, no yn ûnbrûk, hat de folgjende grutte: Ien meter is lyk oan 3 foet en 11,296 streken op de mjitstôk fan Parys. De Frânske Keninklike foet wie sawat 0,324 839 385 meter. De foet fan Quebec (symboal: P) is yn prinsipe lyk oan de Frânske, mar neffens de Kanadeeske wet is de foet gelyk oan 12,789 inches = 1,06575 foet = 0,324 840 6 meter.

### Lingtemaat

* De Amsterdamske foet is 0,283133 m (ûnderferdield yn 11 Amsterdamske tommen)
* De Bloaiske foet is 0,301 m
* De ('s Hertogen)boske foet is 0,287 m
* De Honsbossche en Rypske foet is 0,285 m
* De Rynlânske foet is 0,3140 m (ûnderferdield yn 12 Rynlânske tommen)
* De Schouwenske foet is 0,311 m

* Yn de Kaap de Goede Hoop waard yn de tiid fan de VOC de Rynlânske foet de basis foar de "Kaapse foet" mei 0,314 858 m en 12 Kaapse tommen.

### Oerflaktemaat

* De Rynlânske foet is 0,098596 m².

## Noaten
# Diktatuer

In **diktatuer** (fan it Latyn: *dicere*, wat "sizze" of "sprekke" betsjut) is in steatsfoarm dêr't ien persoan, de diktator, it allinnich foar it sizzen hat. Faak is by dizze steatsfoarm sprake fan systematyske ûnderdrukking fan oarstinkenden (saneamde dissidinten) en oare tsjinstanners fan de diktator. Dêrmei stiet de diktatuer streekrjocht oer foar de demokrasy, dêr't de mearderheid fan de befolking it lânsbestjoer kiest. Meastentiids giet dizze foarm fan regearjen gear mei misstannen, wêrby't te tinken falt oan selsferriking troch de diktator en it finzensetten of fermoardzjen fan tsjinstanners.

Diktatueren komme faak ta stân troch in militêre steatsgreep. Foarbylden dêrfan binne de militêre junta's dy't foarhinne yn Latynsk-Amearika foar master opsloegen. Lykwols binne diktators yn guon gefallen, lykas Adolf Hitler yn nazy-Dútslân, fia demokratyske ferkiezings oan de macht kommen. Ienkear oan de macht skaffe sokken ornaris de demokrasy ôf.

## Sjoch ek

* junta
* faksisme
* militêre diktatuer

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further Reading*, op dizze side. |
# Basel

| Basel |
| --- |
|  |
| Flagge | Wapen |
|  |  |
| Polityk |
| **Lân** | Switserlân |
| **Kanton** | Basel-Stêd |
| Sifers |
| **Ynwennertal** | 174.793 (2015) |
| **Oerflak** | 23,91 km² |
| **Befolkingstichtens** | 7300 / km² |
| **Stêdekloft** | n.f.t. |
| **Hichte** | 244 - 260 m |
| Oar |
| **Stifting** | 237/238 |
| **Tiidsône** | UTC+1 |
| **Webside** | Webstee fan de stêd Basel |

Basel
**Basel** is in stêd yn it noardwesten fan Switserlân, oan de oere fan de Ryn. Nei Zürich en Genêve is Basel de tredgrutste stêd fan Switserlân. De stêd hat in grutte gemyske en farmaseutyske yndustry. Basel grinzet oan Dútslân en Frankryk.

## Skiednis

* 374 - Earste bewyske fan it bestean fan de delsetting *Basilea*.
* 740 - Basel wurdt in biskopsstêd, wêrtroch't de stêd yn 'e rin fan de tiid machtiger wurdt.
* 1417 - Grutte stêdsbrân.
* 1460 - Stiftingsjier universiteit.
* 1499 - Frede fan Basel
* 1501 - Basel komt by de Switserske konfederaasje mei as namme 'kanton Basel'.
* 1547 - Johannes Acronius Frisius giet nei Basel as professor yn de wiskunde. Hy bliuwt dêr oant syn dea.
* 1833 - Bestjoerlike skieding tusken Basel-Stêd en Basel-Lân. Dêrnei binne beide bestjoerlike ienheden 'healkanton' yn Switsrlân.
* 1869 - Friedrich Nietzsche wurdt heechlearaar yn Basel.
* 15 juny 1954 - De UEFA wurdt oprjochte yn de stêd.

## Panorama

Panorama fan de stêd mei Ryn op 'e foargrûn.

## Keppeling om utens

 **Commons: Basel** – foto, fideo en harktriemmen
* Hiemside fan de stêd Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk*
* Toerismeside Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk, Italjaansk, Spaansk, ensfh.*
* Musea yn Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk*
# Gouden medalje

In gouden medalje fan 'e Olympyske Winterspullen 1976 yn Montreal.
In **gouden(e) medalje** is de heechste medalje dy't útrikt wurdt foar in prestaasje op net-militêr mêd. Sokke ûnderskiedings binne benammen ferbûn mei de sport. De namme komt fuort út it feit dat der alteast in fraksje goud (meast yn 'e foarm fan blêdgoud) oan dizze medaljes tafoege is, en om't sa'n medalje de kleur fan goud hat. It komt mar selden foar dat 'goudene medaljes' wier fan poer goud binne; de measten binne ynstee ferguld, sa't dat bygelyks it gefal is mei de goudene medaljes dy't útrikt wurde op 'e Olympyske Spullen en mei de medaljes dy't by de Nobelprizen hearre.

It idee om foar de heechste prestaasje in goudene medalje út te rikken ûntstie yn it leger, dêr 't al yn 'e Midsiuwen de heechste ofsieren rangûnderskiedingstekens fan goud hiene. Ek it útrikken fan goudene ûnderskiedings as symboal foar de talitting ta ridderoarders ûntstie yn datselde tiidrek. Sûnt de achttjinde iuw wurde der ek goudene medaljes útrikt foar prestaasjes op it mêd fan 'e skiene keunsten, bygelyks troch de Keninklike Deenske Akademy.

Pas oan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw waard dit gebrûk oernommen troch de sportwrâld. Dêrby moat oantekene wurde dat der foar de earste plakken op 'e Olympyske Spullen fan 1896, yn Atene, sulverne medaljes útrikt waarden. De goud-sulver-brûns-hierargy foar earste, twadde en trêde plakken waard pas ynfierd op 'e Olympyske Spullen fan 1904, yn St. Louis. Neitiid waard dat systeem oernommen troch alle oare sporteveneminten

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes and References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Gold medal fan Wikimedia Commons.
  |

 |