Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ryn

|  |
| --- |
| Ryn |
|  |
| De Ryn mei it streamgebiet |
| **geografy** |
| lân |   Switserlân,  Lychtenstein  Eastenryk,  Dútslân,  Frankryk,  Nederlân |
| ûntspringt yn |    Alpen |
| lokaasje boarne | 46° 38' 24.3" NB, 8° 39' 29.8" EL |
| mûnet út yn |  Noardsee |
| lokaasje mûning | 51° 58' 54" NB, 4° 04' 50.0" EL |
| **sifers** |
| lingte | 1.238,8 km |
| hichte boarne | 1.602 m |

De rin fan de Ryn, kleurd nei de nammen
De **Ryn** is in Jeropeeske rivier fan 1.230 km. De rivier begjint yn Switserlân, wurdt dan de grins mei Lychtenstein, dan de grins mei it Eastenryk en dêrnei de grins mei Dútslân. De Ryn giet fierder as de grins tusken Dútslân en Frankryk en dan troch Dútslân fierder oant er yn Nederlân komt. Dêr split de Ryn him yn de Waal, de Isel en de Lek. De Waal en de Lek rinne fierder nei it westen en komme úteinlik út yn de Noardsee; de Isel giet nei it noarden en komt út yn de Iselmar.

## Sydrivieren

De Ryn hat in streamgebiet fan 185.000 km². Njonken de Ryn sels lizze yn dit gebiet in tal sydrivieren fan de Ryn, mei oaren de Are, de Nekker, de Main, de Mûzel, de Laan, de Siich, de Roer en de Lippe,

## Betsjutting

De Ryn en de Donau foarmen it grutste part fan de ynlânske noardgrins fan it Romeinske Ryk. Sûnt dy tiid hat de Ryn altyd wichtich west foar it ferfier fan guod en minsken nei en fan de binnenlannen fan Jeropa. De Ryn hat ek altyd definsive betsjutting hân en de basis west foar regionale en ynternasjonale grinzen. De protte kastielen en prehistoaryske fortifikaasjes oan de rivier tsjûgje fan it grutte belang fan de rivier as wetterwei. Op dy plakken koe it rivierferkear tsjinhâlden wurde, meastal foar it heffen fan tol troch de steat dy't in beskaat stik fan de rivier behearske.

## Keppelings om utens

* Ryn folle âlder as tocht Faqt, 18 maaie 2012
* Aktuele ynformaasje - Rykswettersteat
* *Nederland leeft met water*

 **Commons: Ryn** – foto, fideo en harktriemmen
# Monastisisme

**Monastisisme** (fan it Aldgrykske μοναχός, *monachos*, fan μόνος, *monos*, "allinne") is in religieuze libbenswize wêrby't men eltse wrâldske oanstriid ôfswart om jin folslein ta te wijen oan spiritueel wurk. Yn 'e kristlike kontekst betsjut soks yn 'e regel yntrede yn it kleaster as in mûnts of in non. Yn in protte kristlike denominaasjes, benammen de Roomsk-Katolike Tsjerke en de Eastersk-Otterdokse en Oriïntaalsk-Otterdokse tsjerken, spilet monastisisme by it leauwe in wichtige rol. Ek yn it hindoeïsme, it boedisme en it jaïnisme is it sterk oanwêzich, sij it yn in oare foarm. Sa komt yn it hindoeïsme de *sādhu* foar, de libbene hillige, dy't in omdoarmjend bestean liedt. Yn oare godstsjinsten wurdt monastisisme bekritisearre en net praktisearre, lykas yn 'e islaam en it soroästrisme, of spilet it mar in marzjinale rol, lykas yn it joadendom. In protte lju dy't in monastyske libbenwize folgje, wenje yn kleasters, dy't behalven yn it kristendom ek yn it boedisme rûnom foarkomme. De muorren fan it kleaster binne benammen bedoeld om harren fysyk te skieden fan 'e sekuliere wrâld, sadat de tawijing oan spiritualiteit makliker wurdt.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Hjitteweach

In **hjitteweach** is in perioade dy 't karakterisearre wurdt troch útsûnderlik hege temperatueren. Wat der krekt ûnder in hjitteweach ferstien wurdt, hinget sterk ôf fan wêr 't men op ierde is. It KNMI hantearret de neikommende offisjele definysje: op syn minst fiif dagen efterinoar dêr't de maksimumtemperatuer 25,0°C of mear bedraacht *(simmerske dagen)*; dêr't op syn minst op trije dagen de maksimumtemperatuer 30,0°C of mear by bedraacht *(tropyske dagen)*. Dizze temperatueren wurde op oardel meter boppe it meanfjild metten yn in saneamde waarhutte. Der steane op it stuit *(2026)* fjouwer offisjele KNMI-waarstasjons yn Fryslân dêr't ek de temperatuer metten wurd. Ljouwert (1951), Flylân (1980), Starum (1990),en Skylge (1994).

## Hjitteweagen yn Fryslân

| Nr. | jier | earste dei | lêste dei | Tal dagen | werfan tropysk |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | 1975 | 3 augustus | 15 augustus | 13 | 6 |
| 2. | 1976 | 23 juny | 28 juny | 6 | 3 |
| 3. | 1997 | 6 augustus | 13 augustus | 8 | 4 |
| 4. | 1999 | 29 july | 4 augustus | 7 | 4 |
| 5. | 2003 | 5 augustus | 12 augustus | 8 | 4 |
| 6. | 2004 | 5 augustus | 10 augustus | 6 | 3 |
| 7. | 2018 | 23 july | 30 july | 8 | 3 |
| 8. | 2019 | 23 july | 28 july | 6 | 4 |
| 9. | 2020 | 5 augustus | 16 augustus | 12 | 6 |
| 10. | 2022 | 10 augustus | 16 augustus | 7 | 3 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * KNMI.nl útlis hjitteweach
 |
# Azerbeidzjaansk

|  |
| --- |
| Azerbeidzjaansk |
| **algemien** |
| oare namme(n) | Azeary |
| eigen namme | **Azərbaycan dili** |
| lânseigen yn | Azerbeidzjan, Dagestan (Ruslân) |
| tal sprekkers | 45,000,000-50,000,000 |
| skrift | Latynsk alfabet yn Azerbeidzjan Arabysk alfabet yn Iran Sirillysk alfabet yn Ruslân |
| **taalsibskip** |
| taalfamylje | Altaysk
* Turksk
	+ Ogûzysk
		- Westogûzysk
			* **Azerbeidzjaansk**
 |
| dialekten | 39 |
| **taalstatus** |
| offisjele status | offisjele taal |
| **taalkoades** |
| ISO 639-1 | az |
| ISO 639-2 | aze |
| ISO 639-3 | aze |

Gebiet dêr't Azerbeidzjaansk sprutsen wurdt
**Azerbeidzjaansk** of **Azeary** (Azerbeidzjaansk: *Azərbaycan dili*) is ien fan de Turkske talen en de offisjele taal fan Azerbeidzjan. It is ek ien fan de offisjele talen fan 'e autonome republyk Dagestan yn Ruslân. Der binne sa'n 45-50 miljoen Azerbeidzjaansksprekkers. Bûten Azerbeidzjan wurdt de taal sprutsen troch Azerbeidzjaanske minderheden yn lannen fan it Midden-Easten, Sintraal-Aazje en de Kaukasus, lykas Iran, Georgje, Ruslân, Turkije, Irak, Syrje, de Oekraïne, Kazachstan, Oezbekistan en Turkmenistan. It Azerbeidzjaansk wurdt ek sprutsen troch in soad ymmigranten yn oare lannen, lykas Frankryk, it Feriene Keninkryk, Dútslân, de Feriene Steaten, Kanada, en Austraalje. It is in agglutinearjende taal mei fokaalharmony. Hiel faak wurdt it Azerbeidzjaansk as foarbyld neamd as der sprutsen wurdt oer agglutinearjende talen.

## Besibbe talen

It Azerbeidzjaansk makket diel út fan de famylje fan Turkske talen, dy't ek sprutsen wurde yn in grut part fan Sintraal-Aazje, en dy't sa'n grutte ûnderlinge sibskip hawwe, dat se foar it meastepart ûnderling fersteanber binne. De Turkske talen wurden op harren beurt rekkene ta de Altayske talen, dy't hegerop gearkomme mei de Oeralyske talen, alteast, neffens guon akademisy lykas de Eastenrykske taalkundige Hermann F. Kvergić. It grutte tal oerienkomsten yn 'e wurdskat tusken dy groepen talen, lykas it Altayske Turksk en it Oeralyske Finsk, spilet hjirby in grutte rol.

## Skrift

It Azerbeidzjaansk wurdt skreaun mei it Latynsk alfabet yn Azerbeidzjan, mei it Arabysk alfabet yn Iran en mei it Syrillysk alfabet yn Ruslân.

## Sjoch ek

* Turkske talen

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *Azerbeidzjaansk*

## Literatuer

* Dr. Phil. Hermann F. Kvergić La Psychologie de Quelques Éléments des Langues Turques (Wenen 1935)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Empire (tydskrift)

|  |
| --- |
|  *Empire*  |
|  |
| **algemiene ynformaasje** |
| nasjonaliteit |  Britsk |
| taal | Ingelsk |
| sjenre | filmblêd |
| frekwinsje | 1x yn 'e moanne |
| bestean | 1989 – no |
| oprjochter | David Hepworth |
| plak haadred. | Londen (Ingelân) |
| útjouwer | Bauer Verlagsgruppe |
| oplaach | 74.947 (2021) |
| ISSN | 0957-4948 |
| **offisjele webside** |
| empireonline.com |

Empire is in Britsk tydskrift oer films en de filmyndustry, dat ienris yn 'e moanne ferskynt. It bestiet sûnt 1989 en wurdt útjûn troch de Dútske útjouwerij Bauer Verlagsgruppe. *Empire* is it bekendst troch de Empire Awards, in groep prizen op it mêd fan film dy't fan 1996 oant 2018 op jierlikse basis ferjûn waarden. De haadredaksje fan it blêd is fêstige yn Londen. De oplaach bedroech yn 2021 krapoan 75.000 eksimplaren.

## Skiednis

David Hepworth fan Emap, de útjouwerij dy't ferantwurdlik wie foar û.m. de muzyktydskriften *Q* en *Smash Hits*, krige ein 1980-er jierren it idee om in blêd te publisearjen dat krekt as *Q* wie, mar dan oer films ynstee fan popmuzyk. Hy loek Barry McIlheney oan, in redakteur fan *Smash Hits*, om haadredakteur fan it nije tydskrift te wurden, wylst Hepworth sels de funksje krige fan 'redaksjoneel direkteur'. Fan 'e earste edysje fan *Empire*, dy't útkaam yn maaie 1989, waarden 50.000 eksimplaren ferkocht.

It doel fan Hepworth wie om eltse film te beskriuwen dy't yn it Feriene Keninkryk yn 'e bioskoop kaam. Teffens moast der in beoardieling komme, besteande út ien oant fiif stjerren (en gjin heale stjerren): ien stjer wie de leechste beoardieling foar in weardeleaze film, en fiif stjerren de heechste, foar in trefliken-ien. In kompilaasje fan 'e earste achttjin jier oan filmresinsjes waard yn 2006 yn boekfoarm publisearre ûnder de titel *Empire Film Guide*. Begjin 2008 waard Emap oankocht troch de Dútske Bauer Verlagsgruppe.

## Ynhâld

Behalven resinsjes fan sawol mainstream- as filmhûsfilms publisearret *Empire* ek artikels mei nijs oer de filmyndustry en fraachpetearen mei akteurs, regisseurs en oaren dy't har wurk yn 'e filmyndustry hawwe. Dêropta binne der foarútblikken op films dy't yn preproduksje binne of dêr't de opnamen fan oan 'e gong binne. Ek wurdt der omtinken jûn oan releases op dvd en blu-ray.

## Empire Awards

Fan 1996 oant en mei 2018 organisearre *Empire* elts jier de útrikking fan 'e Empire Awards. Dat wiene in groep prizen, dy't op basis fan in stimming ûnder de lêzers fan it tydskrift takend waarden oan films en foar prestaasjes op it mêd fan film. De útrikkingsseremoanje fan 'e Empire Awards waard oarspronklik sponsore troch mobile tillefoanprodusint Sony Ericsson en fan 2009 ôf troch it sterke-drankmerk Jameson Irish Whiskey. De prizen waarden yn 2018 foar it lêst útrikt en dêrnei opdoekt om redens dy't net bekendmakke waarden.

## Keppelings om utens

* (in) Offisjele webside fan *Empire*

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Ian Kershaw

Ian Kershaw (2012)
Sir **Ian Kershaw** (Oldham, 29 april 1943) is in Ingelsk heechlearaar moderne skiednis oan de Universiteit fan Sheffield en jildt as ien fan de meast promininte ûndersikers fan Nazi-Dútslân. Hy waard foaral bekend troch syn biografyen fan Adolf Hitler en de striderij dêroer.

## Publisearre wurk

* *Bolton Priory Rentals and Ministers; Accounts, 1473–1539*, (ed.) (Leeds, 1969)
* *Bolton Priory. The Economy of a Northern Monastery*, (Oxford, 1973).
* "The Persecution of the Jews and German Popular Opinion in the Third Reich" siden 261-289 út *Yearbook of the Leo Baeck Institute*, Volume 26, 1981.
* *Popular Opinion and Political Dissent in the Third Reich. Bavaria, 1933–45*, (Oxford, 1983, rev. 2002), ISBN 0198219229
* *The Nazi Dictatorship. Problems and Perspectives of Interpretation*, (Londen, 1985, 4e ed., 2000) ISBN 0-340-76028-1
* *The 'Hitler Myth'. Image and Reality in the Third Reich* (Oxford, 1987, rev. 2001). ISBN 0-19-280206-2
* *Weimar. Why did German Democracy Fail?*, (ed.) (Londen, 1990) ISBN 0-312-04470-4
* *Hitler: A Profile in Power*, (Londen, 1991, rev. 2001)
* "'Improvised genocide?' The Emergence of the 'Final Solution' in the 'Wargenthau" siden 51–78 from *Transactions of the Royal Historical Society*, Volume 2 desimber 1992.
* "Working Towards the Führer: Reflections on the Nature of the Hitler Dictatorship" siden 103-118 út *Contemporary European History*, Volume 2, Issue #2, 1993; werprinte op siden 231-252 fan *The Third Reich* edited by Christian Leitz, Londen: Blackwill, 1999, ISBN 0631207007.
* *Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison*, (ed. mei Moshe Lewin) (Cambridge, 1997) ISBN 0-521-56521-9
* *Hitler 1889–1936: Hubris*, (Londen, 1998) ISBN 0-393-32035-9
* *Hitler 1936–1945: Nemesis*, (Londen, 2000) ISBN 0-393-32252-1
* *The Bolton Priory Compotus 1286-1325* (ed. mei David Smith) (Londen, 2001)
* *Making Friends with Hitler: Lord Londonderry and the British Road to War*, (Londen, 2004) ISBN 0-7139-9717-6
* “Europe's Second Thirty Years War” siden 10–17 fan *History Today*, Volume 55, Issue # 9 septimber 2005
* *Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940-1941* (London, 2007) ISBN 1-5942-0123-4
* *Hitler, The Germans, and the Final Solution* (Yale, 2008) ISBN 0-3001-2427-9
* *Hitler* (one-volume abridgment of *Hitler 1889–1936* en *Hitler 1936–1945*; Londen, 2008) ISBN 1846140692
* *Luck of the Devil The Story of Operation Valkyrie*, (Londen: Penguin Books, 2009), ISBN 0141040068

## Keppelings om utens

Oer Kershaw

* Ian Kershaw's webstee by de Universiteit fan Sheffield
* De wei nei ferneatiging, Richard Gott oer *Hitler: Nemesis*
* Sir Ian Kershaw: Hitler ûntleed
* Review of Hitler, 1889–1936: Hubris
* The Germans Are Coming, Haaretz
* Review of Fateful Choices troch Gerhard Weinberg.

Kershaw yn fraachpetearen

* Interview mei Ian Kershaw op de Penguin webside
* Ian Kershaw ynterviewd yn Vision
* Ynterview mei Ian Kershaw
* Ynterview mei Kershaw
* Ynterview mei Ian Kershaw

Troch Kershaw

* Beware the Moral High Ground
* Review of Hitler's Library
# Plaktyfus

|  |  |
| --- | --- |
|      | Tink derom dat de Wikipedy gjin medyske konsultaasje jout! |

Plaktyfus
**Tyfus** of **plaktyfus** (Nederlânsk: *vlektyfus*) is in besmetlike sykte dy't troch mikro-organismen fan it skaai *Rickettsia* feroarsake wurde. De namme komt fan it Gryksk *typhos* = mist, dize, en slacht op de dizenigens yn de holle by it koartsdelier fan de lijers oan de sykte.

De sykte wurdt troch kleanluzen oerbrocht, faak ûnder minne hygiënyske omstannigheden, lykas ûnder krigen en hûngersneed. De ynkubaasjetiid is 10 oant 14 dagen. De symptomen binne ûnder oaren hege koorts (40°C as heger), pineholle, knierpine, hûdútslach (dêrfandinne de namme), mislikens en spuie.

Der binne ferskate foarmen fan. Neist de 'gewoane' tyfus bestiet der de 'Rocky Mountain spotted fever', dy't troch in besibbe Rickettsia feroarzake wurdt en troch tikebiten oerbrocht wurdt.

De epidemyske foarm is, sûnder behanneling, yn 10 oant 60% fan de gefallen deadlik. De sykte wurdt behannele mei antibiotika. Gloaramfenikol wie de earste effektive, mar wurdt fanwege slimme bywurkings (aplastyske anemy) leaver net mear brûkt, en is ferfongen troch tetracycline en doxycycline.

Bûktyfus is hiel oare (term)sykte, dy't troch salmonellabaktearjen (*S. typhi*) feroarsake wurdt, krektas it myldere paratyfus (*S. paratyphi*)

## Ferneamde persoanen dy't oan plaktyfus stoaren

* Loadewyk IX fan Frankryk (1214-1270), kening fan Frankryk
* Juan fan Eastenryk (1547-1578), Spaansk legeroanfierder en lânfâd fan de Nederlannen, begjin Tachtichjierrige Oarloch
* Franz Schubert (1797-1828), Eastenryksk komponist
* Georg Büchner (1813-1837), Dútsk skriuwer
* Theophiel Verbist (1823-1868), Belgysk misjonaris
* Alexander van Oranje-Nassau (1851-1884), Nederlânsk kroanprins
* Adam Opel (1837-1895), Dútsk yndustrieel, oprjochter fan it automerk Opel
* Teresa de los Andes (1900-1920), Sileenske suster karmelitessen en hillige
* Herman Bernard Wiardi Beckman (1904-1945), Nederlânsk politikus (SDAP) en fersetsstrider
* Anne Frank (1929-1945), joadske deiboekskriuwster út de Twadde Wrâldoarloch (faaks ek útputting)
* Margot Frank (1926-1945), joadske ûnderdûkster, suske fan Anne Frank (faaks ek útputting)
* George Maduro (1916-1945), Nederlânsk fersetsstrider

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Typhus fan Wikimedia Commons.
  |
# Tûla

| Tûla |
| --- |
|  *Kremlyn fan Tûla* |
| Flagge | Wapen |
|  |  |
| Polityk |
| **Lân** |  Ruslân |
| **Oblast** |  Tûla |
| Sifers |
| **Ynwennertal** | 461.245 (↓) (gemeente) (2022) |
| **Oerflak** | 1500 km² |
| **Befolkingstichtens** | 307,5 ynw. /km² |
| **Hichte** | 170 m boppe seenivo |
| Oar |
| **Stifting** | 1146 |
| **Tiidsône** | UTC +3 |
| **Koördinaten** | 54° 12' N 37° 37' E |
| **Webside** | tula.ru |

*Lokaasje fan Tûla yn de oblast Tûla*
**Tûla** (Russysk: Тула) is in yndustrystêd yn Ruslân en ek de haadstêd fan de oblast Tûla, sa'n 200 km besuden Moskou. De stêd leit oan de rivier de Upa en it rivierke de Tûlitsa, dêr't de stêd ek nei ferneamd is.

De stêd hat in âlde sitadel (in kremlyn). De famylje Demidov hat in wichtige rol yn de ûntjouwing fan de stêd spile.

De ferneamde Russyske skriuwer Lev Tolstoj (1828–1910) wenne yn de bûtenpleats Jasnaja Poljana ûnder Tûla dy't de wichtichste toeristyke attraksje fan de oblast Tûla waard.

## Ekonomy

Al goed fjouwer iuwen is Tûla is in wichtich sintrum fan yndustry en tal fan ambachten. Fral metallurgy, masinebou en metaalbewurking binne fan grut belang, mei as wichtige ôfnimmer definsje, en fierder ek de fiedselyndustry.

## Befolkingsûntwikkeling

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|         Jier         | Ynwennertal |
| --- | --- |
| 1811 | 52.100 |
| 1840 | 51.700 |
| 1863 | 56.700 |
| 1897 | 114.700 |
| 1914 | 139.700 |
| 1923 | 123.300 |
| 1926 | 150.100 |
| 1939 | 272.200 |
| 1956 | 320.000 |
| 1959 | 351.000 |

 |

|         Jier         | Ynwennertal |
| --- | --- |
| 1962 | 342.000 |
| 1967 | 377.000 |
| 1970 | 462.000 |
| 1973 | 486.000 |
| 1976 | 502.000 |
| 1979 | 514.000 |
| 1982 | 524.000 |
| 1986 | 534.000 |
| 1989 | 540.000 |
| 1992 | 541.400 |

 |

|         Jier         | Ynwennertal |
| --- | --- |
| 1996 | 528.700 |
| 1998 | 519.000 |
| 2000 | 506.100 |
| 2001 | 499.000 |
| 2003 | 481.200 |
| 2005 | 465.900 |
| 2006 | 509.000 |
| 2010 | 492.000? |
| 2022 | 461.245 |

 |

## It besjen wurdich

* It kremlyn fan Tûla
* Alderheljenkatedraal (Tûla)
* Untsliepeniskatedraal yn it kremlyn
* Untsliepeniskatedraal bûten it kremlyn

## Stedsbyld Tûla

* *Nikitskajatoer*
* *Spasskаjаtoer*
* *Toer fan de Odojevskipoarte*
* *Uspenskikatedraal*
* *Floarus en Laurus-tsjerke*
* *Ferkundigingstsjerke*
* *Prins Vladimirtsjerke*
* *Transfiguraasjetsjerke*
* *Monumint fan Levsja*
* *Paleis fan de Pioniers*
* *Tûla, Samovaarmuseum*
* *Rivier de Upa ûnder Tûla*
# Markys

Dizze side giet oer **de aadlike titel markys**. Foar oare betsjuttings, sjoch: markys (betsjuttingsside).
**Markys** (fan it Frânske *marquis*) is in aadlike titel fan in legere rang as hartoch, mar fan in hegere rang as greve. De namme foar in froulike markys of foar de frou fan in markys is **markizinne**. In gebiet dat regearre wurdt troch in markys hjit in **markizaat**. Foar markizetitels yn it Dútske taalgebiet wurdt yn 'e regel de namme **markgreve** brûkt, dy't folslein ekwivalint is mei markys. In froulike markgreve is in **markgrevinne**, en in gebiet dat troch in markgreve regearre wurdt, hjit in **markgreefskip**.

'Markgreve', of alteast de Dútske oersetting *Markgraf*, is eins de âldere foarm fan it wurd. Yn 'e Midsiuwen wiene sokke eallju belêstge mei it bestjoer en de ferdigening fan in mark, in grut distrikt oan 'e grins fan it ryk dat út ferskate greefskippen bestie. Dat ferskynsel gie werom op it Frankyske Ryk út 'e tiid fan Karel de Grutte. De iere foarm fan it wurd 'markgreve' kaam sadwaande as lienwurd yn it Frânsk telâne, dat it ferbastere ta *marquis*, in foarm dy't letter wer weromliend waard nei ferskate Germaanske talen, wêrûnder it Nederlânsk en it Frysk. De iennichste markizen yn Nederlân wiene fan âlds de hearskers oer Feare en Flissingen, yn Seelân, oant de hearlikheid Bergen op Soom yn 'e sechstjinde iuw ek ta markizaat ferheft waard.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Marquesses fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Dwight D. Eisenhower

*Dwight D. Eisenhower* (1959)
**Dwight David Eisenhower** (Denison (Teksas), 14 oktober 1890 - Washington D.C., 28 maart 1969) wie in Amerikaansk generaal en politikus. Hy wie oerbefelhawwer fan de Alliearde striidkrêften yn Jeropa ûnder de Twadde Wrâldkriich en de 34ste presidint fan de Feriene Steaten (1953-1961).

Yn jannewaris 1944 waard Eisenhower oerbefelhawwer fan alle Alliearde troepen yn Jeropa en late de ynvaasje yn Frankryk. Yn 1950 waard er earste oerbefelhawwer fan de NATO (1950-1952). Yn novimber 1952 wûn er as Republikeinsk kandidaat de Amerikaanske ferkiezings en waard presidint. Yn 1956 waard er fannijs foar fjouwer jier keazen.
# Boeing B-52 Stratofortress

| namme |
| --- |
|  |
| Rol | Strategyske bommesmiter |
| Makker | Boeing |
| Earste flecht | 15 april 1952 |
| Yn tsjinst | Febrewaris 1955 |
| Ut tsjinst | n.f.t. |
| Tal makke | 744 (1952-1962) |
| Brûkers | United States Air Force, NASA |

De **B-52 Stratofortress** is in Amerikaanske lange-ôfstâns swiere- bommesmiter (geskikt foar nukleêre - of konvinsjonele bommen), boud troch Boeing. It type is in oerbliuwsel út de Kâlde Kriich en waard foar it earst ynset yn de Fietnamoarloch. De B-52 spilet lykwols noch hieltyd in wichtige rol yn operaasjes fan de Amerikaanske loftmacht. De B-52 smiet 40% fan de bommen dy't by de Operaasje Desert Storm brûkt waarden.

Al goed 50 jier is de B-52 Stratofortress de rêchbonke fan de Amerikaanske loftmacht, en sadwaande ek har âldste operasjonele tastel. De B-52 kin in grut arsenaal fan ferskate soarten bommen meinimme. It tastel wurdt allegeduerigen modernisearre en sil fermoedlik oant 2030 tsjinjen bliuwe.

* In B-52H yn kamûflaazjekleuren
* De B-52 by de lâning

## Technyske feiten

Boeing B-52H Stratofortres

|  | B-52D | B-52H |
| --- | --- | --- |
| Lingte: | 47,72 m | 47,72 m |
| Spanwiidte: | 56,39 m | 56,39 m |
| Fleugeloerflak: | 371,6 m² | 371,6 m² |
| Fleugeloerflakbelesting: | * Minimaal (leechgewicht): 207 kg/m²
* Maksimaal (maks. startgewicht): 549 kg/m²
 | * Minimaal (leechgewicht): 224 kg/m²
* Maksimaal (maks. startgewicht): 595 kg/m²
 |
| Hichte: | 14,72 m | 12,40 m |
| Gewicht leech: | 77.100 kg | 83.250 kg |
| Maks. startgewicht: | 204.120 kg | 221.150 kg |
| Brânstofkapasiteit: | - | 181.610 l |
| Topfaasje: | 1.027 km/o (op optimale hichte) | 1.014 km/o (op optimale hichte) |
| Krúsfaasje: | 847 km/o (op optimale hichte) |  |
| Tsjinstplafond: | 13.680 m | 16.765 m |
| Klimfaasje: | - | 31,85 m/s |
| Aksjeradius: | - | 7.210 km |
| Fleanberik: | 9.978 km | * 16.232 km (sûnder ekstra tanks)
* 20.150 km (mei ekstra tanks)
 |
| Bemanning: | 6 man | 6 man (sûnt 1994: 5) |
| Oandriuwing: | Acht Pratt & Whitney J57-P-19W- Turbojet-strielmotoren | Acht Pratt & Whitney TF33-P-3/103-strielmotoren |
| Fermogen: | 8× 53,83 kN | 8× 75,6 kN |
| Schub-Gewicht-ferhâlding: | * Maks. (Leechgewicht): 0,57
* Minimaal (maks. startgewicht): 0,22
 | * Maks. (leechgewicht): 0,74
* Minimaal (maks. startgewicht): 0,28
 |

## Keppelings om utens

* (in) Stratofortress Association
* (in) Operasjonele ienheden yn 2016
* (in) Hound Dog ynformaasje
* (in) Quail ynformaasje
* (in) Boeing, B-52: *50 Years of Exceptional Service*