# Łódź

|  |
| --- |
| Łódź |
|  |
| **Symboalen** |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Poalen |
| Woiwodskip | Łódź |
| Boargemaster | Hanna Zdanowska |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 655.279 (2023) |
| Oerflak | 293,25 km² |
| Befolkingsticht. | 2.235 ynw./km² |
| Hichte | 162 - 278 m |
| **Oar** |
| Stifting | 1423 (stedsrjochten) |
| Postkoade | 90-001 oant 94-999 |
| Netnûmer | +48 42 |
| Tiidsône | UTC+1 |
| Simmertiid | UTC+2 |
| **Offisjele webside** |
| uml.lodz.pl |
| **Kaart** |
|  Łódź yn Poalen
 |

**Łódź** (Poalsk: *Łódź*, útspr.: [wutɕ], dat is letterlik 'boat'; Dútsk: *Lodz* of *Lodsch*, letter 1940-1945 nei generaal Karl Litzmann *Litzmannstadt*) is mei sa'n 655.000 ynwenners (2023) de tredde stêd fan Poalen. De stêd leit 130 km súdwestlik fan Warsjau, ûngefear op it geografyske middelpunt fan it lân, en is de haadstêd fan it woiwodskip mei deselde namme.

It is in jonge stêd dy't ferskuorrende hurd groeide troch de tekstylyndustry yn 'e 19e iuw. Łódź waard ferneamd as it 'Mansjester fan it Easten'. De befolking woeks fan 13.000 yn 1840 nei 506.000 yn 1913. De stêd wie it plak, dêr't yn 1892 it earste algemiene staking fan Poalen wie. Krekt foar it útbrekken fan 'e Earste Wrâldkriich wie Łódź ien fan 'e tichtstbefolke plakken fan 'e wrâld.

## Skiednis

Yn 1423 krige Łódź offisjeel stedsrjochten fan kening Władysław II Jagiełło, mar yn 'e iuwen dy't folgen ûntwikkele it plak him hielendal net. It bleau in lyts, agrarysk plakje dat eigendom wie fan de biskoppen fan Koejaavje. Oan 'e ein fan 'e 16e iuw hie de stêd in lytse groei, mar troch de Sweedske oarloggen ("De Sûndfloed") en in tal grutte brannen bleau der oan 'e ein fan 'e 18e iuw amper wat fan oer. Yn 1793 stiene der noch mar 44 huzen.

### Yndustriële revolúsje

Op it Kongres fan Wenen yn 1815 waard besletten dat it grutste part fan sintraal Poalen (ynklusyf Łódź in keninkryk wurde soe dat yn personele uny ferbûn wie mei de Russyske tsjaar. Troch it beslút fan it Russysk regear om fan 'e stêd in tekstylsintrum te meitsjen, luts it doarp ûndernimmers en minksen dy't om wurk sochten út hiel Europa, benammen Poalen, Dútsers en Joaden. Dit feroarsake in ferskuorrende groei fan 'e stêd en Łódź groeide fan 13.000 ynwenners yn 1840 nei mear as 500.000 yn 1913. It wie yn dy tiid ien fan 'e tichtstbefolke en meast fersmoarge yndustrystêden fan 'e wrâld.

Fabryk fan Scheibler.
Om't Poalen yn dy tiid ûnder it Russyske Ryk foel, stie Łódź ûnder Russysk bestjoer. De rappe groei hie ek in skaadkant en de arbeiders wennen yn minne omstannichheden, makken lange dagen tsjin lege leanen yn 'e ûnbidich grutte fabriken fan tekstylkeningen lykas Karl Scheibler en Israel Poznański. Dat makke Łódź ta in bolwurk fan de arbeidersbeweging. Yn 1892 fûn hjir de earste algemiene staking fan Poalen plak, ek wol de "Opstân fan Łódź" neamd. Yn 1905 wie de stêd op 'e nij it toaniel fan bloedige gefjochten tusken arbeiders en de Russyske plysje. De staking waard mei hurde hân ûnderdrukt troch de Russyske plysje en Kozakken, wêrby't tsientallen arbeiders om it libben kamen. Dit soarge foar in groeiend nasjonaal bewustwêzen en mear ferset tsjin de Russyske ûnderdrukker.

### Earste Wrâldkriich en Twadde Poalske Republyk

Oan 'e bloeiende groei kaam yn 1914 hookstrooks in ein troch it útbrekken fan 'e Earste Wrâldkriich. Yn 'e Slach by Łódź, ien fan 'e grutste slaggen oan it Eastfront, ferdreau it Dútske leger de Russen. De fjouwer jier fan Dútske besetting dy't folgen (1914–1918) wiene in ramp; de fabriken waarden leechrôve en de lokale ekonomy waard folslein ferrinnewearre.

Yn novimber 1918, nei 123 jier fan besetting, waard de Twadde Poalske Republyk útroppen. Łódź kaam yn it hert fan it nije lân te lizzen. De Russyske amtners en soldaten, dy't de stêd al yn 1914 ferlitten hiene doe't de Dútsers de stêd yn de oarloch feroveren, kamen net werom. De stêd waard de haadstêd fan it woiwodskip Łódź yn it nije, frije Poalen.

### Litzmannstadt

De stêd krige yn 1939 de namme Litzmannstadt.
Yn septimber 1939 waard de stêd beset troch Nazy-Dútslân. De stêd waard omdoopt ta Litzmannstadt (ferneamd nei de Dútske generaal Karl Litzmann). Om't Łódź sa'n grutte Joadske mienskip hie (goed 34% fan 'e befolking, sa'n 230.000 minsken), rjochten de nazy's hjir it Getto fan Łódź op. Dit wie it op ien nei grutste getto fan it besette Poalen en it bleau it langste bestean fanwegen syn grutte produktiviteit foar de Dútske kriichsyndustry. Doe't it getto yn augustus 1944 definityf ferneatige waard, wiene de measte ynwenners al ombrocht yn it ferneatigingskamp Chełmno of yn Auschwitz-Birkenau. Fan 'e mear as 200.000 minsken yn it getto oerlibben mar sa'n 800 oant 900 de befrijing yn 'e stêd sels, al oerlibben mear minsken de oarloch yn 'e kampen.

### Nei de oarloch

Nei 1945 waard Łódź ûnder it kommunisme it sintrum fan 'e Poalske tekstylyndustry. Ek ûntstie hjir de Filmhegeskoalle fan Łódź, dy't regisseurs as Roman Polański en Andrzej Wajda oplate, wat de stêd de bynamme "HollyŁódź" joech. Nei de fal fan it kommunisme yn 1989 stoarte de tekstylyndustry yn. In drege ekonomyske tiid folge en in flinke delgong fan it ynwennertal. Hjoed-de-dei binne de âlde fabriken fan 'e stêd yn hippe kulturele sintra en winkels (lykas Manufaktura) feroare.

## It besjen wurdich

Tekstylmuseum fan Łódź ('It wite fabryk')
Karakteristyk foar it stedsbyld binne de ûnbidige tekstylfabriken en de statige filla's fan 'e fabrikanten, boud yn neostilen en jugendstil. In hichtepunt is de filla fan Leopold Rudolf Kindermann (ul. Wólczańska 31), ien fan 'e moaiste jugendstilgebouwen fan Poalen. De Biała Fabryka (Wite Fabryk) oan it Plac Niepodległości stiet symboal foar de pionierstiid fan 'e tekstylyndustry, dy't arbeiders út it hiele lân en út Dútslân, Ruslân en Eastenryk luts.

ul. Piotrkowska.
It hert fan 'e stêd is de ul. Piotrkowska. Dizze strjitte, mear as fjouwer kilometer lang, is ien fan 'e langste kommersjele strjitten fan 'e wrâld. Hjir stiet ek it ferneamde Grand Hotel, dat in iuw lyn ta de absolute top fan de Jeropeeske hotelyndustry heard

Njonken de yndustriële monuminten stiet Łódź bekend as it kulturele hert fan de Poalske filmwrâld, mei de wrâldferneamde Filmhegeskoalle en in eigen 'Walk of Fame'. In hichtepunt fan stedsfernijing is Manufaktura, in enoarm fabrykskompleks dat omboud is ta in modern winkelsintrum en museumgebiet. Flakby stiet it oerdiedige Paleis fan Israel Poznański, dat de bynamme 'it Louvre fan Łódź' hat. Foar in blik yn it libben fan de 19e-iuwske arbeider is de wyk Księży Młyn, mei syn karakteristike reade bakstiennen huzen, ien fan de meast stimmige plakken fan de stêd.

De Alexander Nevski-katedraal, mei syn kleurige koepels, betinkt de Russyske ynfloed yn 'e 19e iuw. De neogotyske Katedraal fan 'e Hillige Kostas is mei syn hichte fan mear as 100 meter ien fan 'e meast dominante gebouwen fan 'e stêd, wylst de luterske Sint-Mattéustsjerke in wichtich monumint is foar de Dútske mienskip dy't de stêd grut makke.

### Joadsk erfskip

Joadsk begraafplak fan Łódź.
Lodz hat mei 180.000 grêven ien fan 'e grutste joadske begraafplakken fan Jeropa. Krekt foar it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich wie goed 34% fan 'e ynwenners Joadsk. Ek binne dêr de massagrêven te finen fan 'e slachtoffers út it Getto fan Litzmannstadt, wat it plak ta in wichtige betinkingslokaasje makket. Fan 'e hûnderten Joadske gebedshuzen dy't Łódź eartiids ryk wie, is de Reicher-synagoge de iennichste dy't de Twadde Wrâldkriich oerlibbe hat. Dit lytse gebou bleau besparre foar de folsleine ferneatiging fan de Joadske wyk troch de nazy's en jout hjoed-de-dei noch in yndruk fan it religieuze libben fan foar 1939. De grutte, karakteristike synagoges dy't it stedsbyld eartiids bepaalden, binne lykwols allegear ferlern gien."

## Stedsyndieling

Stedsdielen met it heechste en leechste punt
Bestjoerlik sjoen is Łódź in stêd mei distriktsrjochten (*powiat*). Foar de tsjinstferliening oan 'e boargers is de stêd ferdield yn fiif regio's dy't oerienkomme mei de âlde stedsdielen: Bałuty, Górna, Polesie, Śródmieście en Widzew. Op in lokaal nivo binne dizze regio's wer ûnderferdield yn 37 administrative wykrieden (*osiedla*), dy't in brêge foarmje tusken de ynwenners en it stedsbestjoer.

## Demografy

Befolkingsûntwikkeling fan Łódź (1820–2023)| Jier | 1820 | 1840 | 1913 | 1939 | 1950 | 1988 | 2023 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Ynwenners | 767 | 13.000 | 506.000 | 672.000 | 620.273 | 854.303 | 655.279 |
| Groei | — | +1.595% | +3.792% | +32,8% | -7,7% | +37,7% | -23,3% |

## Ferkear

De tram yn Łódź.
Łódź is in wichtich ferkearsknooppunt yn it hert fan Poalen, dêr't de grutte autosneldiken A1 en A2 byinoar komme. Yn 'e stêd sels fersoarget de tram it iepenbier ferfier. In grutskalich projekt is de nije ûndergrûnske spoartunnel dy't de ferskate haadstasjons fan 'e stêd (Łódź Kaliska en Łódź Żabieniec) mei-inoar ferbine sil. Yn it histoaryske sintrum is de ul. Piotrkowska foar in grut part autofrij, dêr't de karakteristike fyts-taksys in populêr ferfiermiddel binne.

## Sport

Op it mêd fan sport wurdt Łódź skaaimerke troch de rivaliteit tusken de twa histoaryske fuotbalklups ŁKS en Widzew, in twastriid dy't de stêd yn twaen dielt. Njonken it fuotbal stiet de stêd bekend as it sintrum fan it Poalske frouljusfollybal. De multyfunksjonele Atlas Arena is it poadium foar grutte ynternasjonale sporteveneminten en konserten."

## Ofbylden

* Marije-Himelfearttsjerke.
* Izrael Poznański Paleis.
* Hillige Geasttsjerke.
* Filla fan Leopold Kindermann.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Łódź fan Wikimedia Commons.
  |

 |