Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Anargisme

| **Politike ideology**
Side út de rige polityk |
| --- |
| Ideology

---

 |
| Anargisme |
| Ekologisme |
| Faksisme |
| Feminisme |
| Islamisme |
| Kommunisme |
| Kommunitarisme |
| Konservatisme |
| Kristendemokrasy |
| Liberalisme |
| Libertarisme |
| Marksisme |
| Nasjonalisme |
| Nasjonaalsosjalisme |
| Sosjaaldemokrasy |
| Sosjaalliberalisme |
| Sosjalisme |

It **Anargisme** is in politike streaming dy't as radikaal bekôge wurdt en ûntstien is út it sosjalisme. Karakteristyk foar it anargisme is dat it gjin inkele foarm fan gesach of macht erkend. It tinken dat hjir efter leit is dat eltse foarm fan gesach úteinlik ta machtsmisbrûk liede sil. Neffens dy ideology soenen minsken harsels bestjoere moatte middels lytse selsbestjoerende mienskippen dêr't elkenien gelyk is oan inoar. Yn Ruslân dêr't dizze wize foar it earst yn de 20e iuw foarm krige, waard soks sowjets neamd. Der wurde twa foarmen fan anargisme ûnderskieden: in gewelddiedige en in net gewelddiedige foarm; de gewelddiedige foarm is wol it meast ferneamd wurden. De net-gewelddiedige rjochting lei de klam op tsjinstwegering.

By de opkomst fan it sosjalisme wie it anargisme in frij sterke sydstreaming. Spoaren fynt men yn De Klok en Morgenrood. Doetiids krijt ek Lev Tolstoj in soad omtinken.

## Fryske anargisten

Anargisme krige yn Fryslân in soad oanhing troch Ferdinand Domela Nieuwenhuis, dy't troch de arbeiders 'Us Ferlosser' neamd waard. Benammen yn de jierren foar de Twadde Wrâldkriich krige it anargisme oanhing yn de súdeasthoeke fan Fryslân. Nei de oarloch waard de oanhing folle lytser. De Feraasje fan frije sosjalisten, wêr't de anargisten yn it Noarden har yn feriene hiene, hienen yn 1918 in terrein yn de bosken by Appelskea, dêr't jierliks mei de pinksterdagen in lândei hâlden wurdt. Dêr wie op 16 en 17 maaie 1970 it lanlike kongres "Anti-autoritaire oppositie nu", mei as sprekkers ûnder oaren Roel van Duyn en Otto Boetes.

Predikanten as Louis Adrian Bähler fan Skiermuontseach, Sibillus Catharinus Kylstra fan De Rottefalle neame har kristen-anargist. Ek stypje hja de koloanje yn Blaricum (Ynternasjonale Bruorskip).

Ek de Bruorren Hogerhuis binne anargisten. Der wennen in soad fan yn It Bilt en de Feanstreken. Yn de Earste Wrâldoarloch docht Giesen yn Ljouwert fan him sprekken. Letter wurdt harren ynfloed minder.

## Literatuer

* Imke Klaver - *Herinneringen van een Friese landarbeider* (1974)
* Douwe de Wit - *Overdenkingen van een arbeidersjongen* (1974)
# Separatisme

In demonstraasje foar de ôfskieding fan Kataloanje fan Spanje.
**Separatisme** (fan it Frânske *séparatisme*) is in politike streaming dy't it stribjen foarstiet fan minsken om har werom te lûken út in besteande organisaasje of steat, mei as doel om har oan te sluten by in in oare organisaasje of steat, of om sels in nije organisaasje of steat op te rjochtsjen. Yn 'e praktyk wurdt de term benammen brûkt foar sitewaasjes wêryn't in befolkingsgroep (ornaris in etnyske groep of religieuze groep) him weromlûke wol út in steat om in eigen steat op te rjochtsjen of om him oan te sluten by in buorlân. De die fan it jin weromlûken út in organisaasje of steat hjit sesesje of ôfskieding. In organisaasje dy't soks neistribbet of ferskate organisaasjes dy't soks yn gearwurking mei-inoar neistribje, wurde wol in **ôfskiedingsbeweging** of **ûnôfhinklikheidsbeweging** neamd.

Motivaasjes foar separatisme kinne wêze:

* emosjonele wrok en haat tusken rivalisearjende befolkingsgroepen
* it rjochtsetten fan in histoarysk ûnrjocht
* ekonomyske en politike oerhearsking troch in mearderheid dy't de macht net diele wol
* ûnderdrukking troch de mearderheidsbefolkingsgroep, bgl. troch denigrearjen fan 'e taal, de kultuer en/of de religy fan in minderheid
* selsbeskerming tsjin genoside en etnyske suverings

Foarbylden fan gefallen fan separatisme út it ferline binne de (mislearre) ôfskieding fan 'e Konfederearre Steaten fan Amearika fan 'e Feriene Steaten yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch (1861-1865), de ôfskieding fan Ierlân fan it Feriene Keninkryk yn 1921 en de ynstoarting fan 'e Sovjet-Uny (wêrby't dy útinoar foel yn 15 ûnôfhinklike steaten) yn 1991.

Foarbylden fan moderne ôfskiedingsbewegings dy't stribje nei de fêstiging fan in eigen steat, binne de Skotske Nasjonale Partij, dy't Skotlân ôfskiede wol fan it Feriene Keninkryk; de Katalaanske ûnôfhinklikheidsbeweging, dy't Kataloanje fan Spanje ôfskiede wol; en de Koerdyske Demokratyske Partij en de Patriottyske Uny fan Koerdistan, dy't Iraaksk-Koerdistan fan Irak ôfskiede wolle.

Foarbylden fan moderne ôfskiedingsbewegings dy't stribje nei oansluting by in buorlân, binne Sinn Fein, in politike partij dy't Noard-Ierlân oanslute wol by Ierlân; de Servyske Republyk yn Bosnje-Hertsegovina, dy't oansluting neistribbet by Servje; en de Folksrepublyk Donjetsk en de Folksrepublyk Lûhansk yn it easten fan 'e Oekraïne, dy't oansluting by Ruslân neistribje.

## Sjoch ek

* sesesje

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further Reading*, op dizze side. |
# Ekologisme

| **Politike ideology**
Side út de rige polityk |
| --- |
| Ideology

---

 |
| Anargisme |
| Ekologisme |
| Faksisme |
| Feminisme |
| Islamisme |
| Kommunisme |
| Kommunitarisme |
| Konservatisme |
| Kristendemokrasy |
| Liberalisme |
| Libertarisme |
| Marksisme |
| Nasjonalisme |
| Nasjonaalsosjalisme |
| Sosjaaldemokrasy |
| Sosjaalliberalisme |
| Sosjalisme |

**Ekologisme** is in politike streaming dy't de ekology as haadtema hat. De politike partijen wurde ek wol de *griene partijen* neamd. Neist ekologyske saken hâlde de griene partijen har ek dwaande mei alternative polityk en hawwe mei bepaalde dingen oerienkomsten mei it sosjalisme en feminisme.

De ideology ûntstie yn de santiger jierren fan de 20e iuw.

Foarbylden fan griene partijen
* Yn Dútslân: Bündnis 90/Die Grünen
* Yn Nederlân: GrienLofts

## Sjoch ek

* Politike ideology

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *ekologisme*
# 1794

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |
| Jierren: | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1794 *MDCCXCIV*  |
| Ab urbe condita | 2547 |
| Armeenske kalinder | 1243
*ԹՎ ՌՄԽԳ* |
| Etiopyske kalinder | 1786 – 1787 |
| Hebriuwske kalinder | 5554 – 5555 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1849 – 1850 |
| - *Shaka Samvat* | 1716 – 1717 |
| - *Kali Yuga* | 4895 – 4896 |
| Iraanske kalinder | 1172 – 1173 |
| Islamityske kalinder | 1209 – 1209 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 11 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4490 – 4491
庚丑 – 辛寅 |

**1794** is in gewoan jier dat begjint mei in woansdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1794.*)

## Foarfallen

* 4 febrewaris - Frankryk skaft de slavernij ôf.
* juny - It Frânske leger feroveret de Súdlike Nederlannen. Dat is it begjin fan de Frânske Tiid yn Belgje.
* novimber-desimber - It Frânske leger feroveret de Generaliteitslannen fan 'e Republyk fan de Feriene Nederlannen, en stjit troch oan 'e Grutte Rivieren ta.
* *sûnder datum* - De Frânsman Nicolas-Jacques Conté fynt it grafyt-potlead út.
* *sûnder datum* - Aldetrine kriget in nije tsjerke.

## Berne

* 25 febrewaris - Gerrit Schimmelpenninck, Nederlânsk politikus en ûndernimmer († 1863)
* 23 maaie - Ignaz Moscheles, Boheemsk komponist en pianist († 1870)
* 28 juny - Sjoerd Bonga, Frysk topografysk tekener en skilder († 1865)
* 15 augustus - Elias Magnus Fries, Sweedsk mykolooch († 1878)

*datum ûnbekend*
* Jacob Sjoukes Visser, histoarysk persoan út Snits († 1820). *Mooglik berne yn 1793*
* Moaimeitsjende Fûgel (*Beautifying Bird*), opperhaad fan 'e Odjibwe († 1855)

## Ferstoarn

* 8 maaie - Antoine Lavoisier, Frânsk skiekundige (\* 1743)
* 28 july - Maximilien Robespierre, Frânsk revolúsjonêr (\* 1758)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794 | 1795 | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1794 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 19e iuw

De **19e iuw** of **njoggentjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1801 oant 31 desimber 1900.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | 1807 | 1808 | 1809 | 1810 |
| 1811 | 1812 | 1813 | 1814 | 1815 | 1816 | 1817 | 1818 | 1819 | 1820 |
| 1821 | 1822 | 1823 | 1824 | 1825 | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 |
| 1831 | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | 1840 |
| 1841 | 1842 | 1843 | 1844 | 1845 | 1846 | 1847 | 1848 | 1849 | 1850 |
| 1851 | 1852 | 1853 | 1854 | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 |
| 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 |
| 1871 | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | 1877 | 1878 | 1879 | 1880 |
| 1881 | 1882 | 1883 | 1884 | 1885 | 1886 | 1887 | 1888 | 1889 | 1890 |
| 1891 | 1892 | 1893 | 1894 | 1895 | 1896 | 1897 | 1898 | 1899 | 1900 |

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 19th century fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1866

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1866 *MDCCCLXVI*  |
| Ab urbe condita | 2619 |
| Armeenske kalinder | 1315
*ԹՎ ՌՅԺԵ* |
| Etiopyske kalinder | 1858 – 1859 |
| Hebriuwske kalinder | 5626 – 5627 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1921 – 1922 |
| - *Shaka Samvat* | 1788 – 1789 |
| - *Kali Yuga* | 4967 – 4968 |
| Iraanske kalinder | 1244 – 1245 |
| Islamityske kalinder | 1283 – 1283 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4562 – 4563
壬丑 – 癸寅 |

**1866** is in gewoan jier dat begjint mei in moandei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1866.*)

## Foarfallen

* 25 maaie - De Feriening ta Befoardering fan Folksûnderwiis wurdt oprjochte.
* 1 juny - It spoarstasjon fan Bûtenpost wurdt iepene.
* 13 juny - Op 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika brekt de Oarloch fan Reade Wolk út tusken de Feriene Steaten en de Lakota, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, oer de forten dy't it Amerikaanske Leger by it Bozeman Trail lâns yllegaal op Yndiaansk lân boud hat.
* 24 july - Tennessee wurdt as 1e fan 'e yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch fersleine Konfederearre steaten wer talitten ta de Amerikaanske Uny.
* *sûnder datum* - Yn Nederlân hearsket in goalera epidemy.

## Berne

* 26 maart - Cornelis Gerritsma, Frysk politikus († 1951)
* 17 maaie - Erik Satie, Fransk komponist en pianist († 1925)
* 28 july - Beatrix Potter, Ingelsk berneboekeskriuwster († 1943)
* 5 augustus - Tjipke Postma, Frysk skipper en folksdichter († 1956)
* 21 septimber - H.G. Wells, Ingelsk skriuwer († 1946)
* 2 oktober - Anne de Koe, Frysk predikant en aktivist († 1941)
* 12 oktober - Ramsay MacDonald, premier fan it Feriene Keninkryk († 1937)
* 12 desimber - Alfred Werner, Dútsk skiekundige en Nobelpriiswinner († 1919)

## Ferstoarn

* 24 jannewaris - George Ord, Amerikaansk biolooch (\* 1781)
* 12 novimber - Waalke van Borssum Waalkes, Frysk predikant en bibeloersetter (\* 1818)
* 14 novimber - kening Michael I fan Portegal (\* 1802)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 | 1866 | 1867 | 1868 | 1869 | 1870 | 1871 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1866 fan Wikimedia Commons.
  |

 |