Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Angela Merkel

|  |
| --- |
| Angela Merkel |
|  **politikus** |
|  |
|  |
| echte namme | Angela Dorothea Merkel |
| nasjonaliteit |  Dútsk |
| bertedatum | 17 july 1954 |
| berteplak | Hamburch |
| partij | CDU |
| **Bûnskânselier fan Dútslân** |
| amtsperioade | 2005 – 2021 |
| foargonger | Gerhard Schröder |
| opfolger | Olaf Scholz |

**Angela Dorothea Merkel**, berne *Angela Dorothea Kasner*, (Hamburch, 17 july 1954) is een Dútske kristendemokratyske politika. Fan 22 novimber 2005 oant 8 desimber 2021 wie hja bûnskânselier fan Dútslân en is ek de earste frouljusregearlingslieder fan dat lân. Sy hat in skoft de frou mei de measte ynfloed fan de wrâld west en is dat anno 2017 yn Europa noch altyd.

## Keppelings om utens

* (ned) Angela Merkel, Kohl syn famke, NOS Nijs, 11 augustus 2005
* (dú) Angela Merkel. Biografy, Who's Who, 2008
* (dú) *Angela Merkel. Politikerin*, Deutsches Historisches Museum

| Bûnskânseliers fan Dútslân |  |
| --- | --- |
| Konrad Adenauer • Ludwig Erhard • Kurt Georg Kiesinger • Willy Brandt • Walter Scheel • Helmut Schmidt • Helmut Kohl • Gerhard Schröder • Angela Merkel • Olaf Scholz • Friedrich Merz  |
|  ·  ·  |
# Nasjonalisme

| **Politike ideology**
Side út de rige polityk |
| --- |
| Ideology

---

 |
| Anargisme |
| Ekologisme |
| Faksisme |
| Feminisme |
| Islamisme |
| Kommunisme |
| Kommunitarisme |
| Konservatisme |
| Kristendemokrasy |
| Liberalisme |
| Libertarisme |
| Marksisme |
| Nasjonalisme |
| Nasjonaalsosjalisme |
| Sosjaaldemokrasy |
| Sosjaalliberalisme |
| Sosjalisme |

It **nasjonalisme** is in politike ideology, dêr't de eigen identiteit fan in folk as de kultuer, taal en skiednis yn ferhearlike wurdt en de ienheid fan it lân foarop stiet. As politike streaming hat it in grutte ynfloed hân op de wrâldskiednis en de foarming fan steaten.

## Oarsprong

Ynspirearre troch it wurk fan de Frânske filosoof Jean-Jacques Rousseau dy't yn syn boek *Du contrat social* fan 1762 it begryp "volonté générale" folkssoevereiniteit yntrodusearre, ûntstie it as politike streaming op de ein fan de 18e iuw en wie tidens de 19e iuw en de earste helte fan de 20e iuw ien fan de grutste politike bewegingen.
# Sabotaazje

Japanske saakkundigen ynspektearje de skea dy't yn septimber 1931 by it Mukden-ynsidint opsetlik tabrocht is oan in spoarline, in barren dat liede soe ta de Japanske ynfal yn Mantsjoerije.
**Sabotaazje** is in opsetlike die mei as doel de posysje fan 'e tsjinstanner of fijân te ferswakjen. Dêrby wurdt besocht troch it tapassen fan behinderings, fersteurings en/of fernielings de besteande oarder skea ta te bringen. De term komt fan it Frânske *sabotage*, dat weromgiet op 'e grutte stakings fan 1886 yn it Waalske yndustrybekken om Luik hinne. Yn dy tiid droegen de arbeiders swiere klompen, mei't sok fuotark ek tsjinne as feilichheidsskuon. Doe't der in heechoprinnend arbeidskonflikt ûntstie (dêr't úteinlik tsientallen wurknimmers de dea by fûnen), smieten de arbeiders in klomp (Frânsk: *sabot*) tusken de rêden fan 'e masines yn 'e fabriken om 'e produksje stil te lizzen en de ynset fan stakingsbrekkers sinleas te meitsjen. In oare útlis fan it wurd is dat Belgyske spoarweiarbeiders by de grutte staking fan 1905 de spoarrails ûntdiene fan 'e keppelplaten dêr't se mei fêstmakke wiene, dy't yn it Frânsk *sabots* hieten.

Yn tiden fan oarloch wurdt de term 'sabotaazje' benammen brûkt om 'e ta skansearring of ferneatiging fan essinsjele fasiliteiten liedende aktiviteiten te omskriuwen fan in yndividu of in groep lju dy't net ûnderdiel útmakket fan it geregelde leger. Yn 'e Nederlânske kontekst giet it dan al rillegau oer de aksjes fan it ferset yn 'e Twadde Wrâldoarloch, dat besocht de doelen en foarsjennings fan 'e nazy-Dútske besettingsmacht te ûndergraven. Ien fan 'e bekendste sabotaazje-aksjes út 'e Twadde Wrâldoarloch wie de swierwettersabotaazje, wêrby't it Noarske ferset de plannen fan 'e nazys om in atoombom te produsearjen sadanich behindere dat dy jierren fertraging oprûnen. By sabotaazje-aksjes kinne behalven fitale fasiliteiten, lykas fabriken, keardammen, publike tsjinsten of opslachplakken foar wichtige foarrieden, ek persoanen it doelwyt wêze dy't in krúsjale rol ferfolje binnen de fijannige organisaasjestruktuer. Troch de partij dêr't de sabotaazje tsjin rjochte is, wurde sokke aksjes yn 'e regel útlein as in foarm fan terrorisme.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Sabotage fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Islam

De **Islam** is de religy basearre op it oanbidden fan Allah (de namme foar God yn it Arabysk) en it folgjen fan it wurd fan de profeet Mohammed ( صلى الله عليه و سلم; 'dat Gods segen en frede mei him wêze mei') , sawol mûnling as skriftlik festlein yn de Koaran, faak ek *al Furqân* neamd. Lykas it Kristendom en Joadendom, is de Islam nei alle gedachten in Abramitysk leauwen. De Islam is it twadde grutste leauwen op 'e wrâld mei likernôch 1,2 miljard minsken, 20 prosint fan de wrâldbefolking.

## Moslims

De folgelingen fan de Islam hjitte *Moslims* of *Mohammedanen*. Dy lêste term wurdt lykwol troch guon Moslims as misledigjend beskôge, om't dy nei harren gedachten ynhâlde soe dat sy Mohammed oanbidde, wat net sa is.

## Moskee

Moslims bidde yn in hillich gebouw: de moskee. De measte moskees hawwe op syn minst in koepel en guon hawwe ien as mear tuorren, mar in moskee hat gjin toer of koepel nedich om in moskee te wêzen. Moslims moatte mei bleate fuotten de moskee binnen komme. Bidde is in wichtige saak by it Moslim leauwen.

## Streamings

* Soennisme
* Sjyiten
* Soefisme

## Keppeling om utens

* muslimz Ynfoside oer de Islam
# Befolkingstichtens

Befolkingstichtens oer de wrâld.
**Befolkingstichtens** jout de ferhâlding oan tusken it tal ynwenners en it oerflak fan in bepaald gebiet. It wurdt oanjûn mei it tal ynwenners de kante kilometer lânoerflak. Lannen mei in ekstreem hege befolkingstichtens binne yn de measte gefallen stêdsteaten, lykas Monako, Fatikaanstêd en Singapore. Ek lannen as Nederlân en Banglades ha in boppe-gemiddelde befolkingstichtens.

## Definysje

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

## Utersten

* It tichtst befolke lân fan de wrâld is Monako (16.398/km²).
* It tinst befolke lân fan de wrâld is Mongoalje (1,9/km²).
# Amerikaansk Folkstellingsburo

LogoKaart fan ôfdielings en harren wurkgebiet.
It **Amerikaansk Folkstellingsburo** (Ingelsk: *United States Census Bureau* of offisjeel it *Bureau of the Census*) is in buro dat himsels dwaande hâldt mei de folkstelling yn de Feriene Steaten en is in agintskip fan it Ministearje fan Ekonomyske Saken.
De befolking wurdt ienris yn de 10 jier teld en it tal sitten yn it Hûs fan Offurdigen wurdt hjir fan ôflaat. Der wurdt ek ûndersocht nei oare mêden lykas, befolking (âldens, ynkommen), ekonomy en geografy. De haad fan it Folkstellingsburo is in direkteur, bystien troch in twadde direkteur en it haad kantoar stiet yn Washington, D.C..

## Goaen

It *United States Census Bureau* is opdield yn 4 goaen en 12 ûndergoaen:

* Noardeasten
	+ Nij-Ingelân
	+ Mid-Atlantyske Kust

* Midwesten
	+ Eastlik Noard Midden
	+ Westlik Noard Midden

* Westen
	+ Pasifyske steaten
	+ Berchsteaten

* Suden
	+ Westlik Súd Midden
	+ Eastlik Súd Midden
	+ Súd-Atlantyske Kust

Der binne regionale kantoaren yn 12 stêden: Boston, New York, Philadelphia, Detroit, Chicago, Kansas City, Seattle, Charlotte, Atlanta, Dallas, Denver en Los Angeles.

## Keppeling om utens

* Webstek fan it Buro
# Stêd

New York (Feriene Steaten)
Dokkum eartiids: *stêden hienen faak in stêdsgrêft, stêdswâlen en stêdspoarten*
In **stêd** is in foarm fan bewenning dêr't in grut tal fan huzen ticht byelkoar stiet en in grut tal fan mienskiplike foarsjennings beskikber is foar de eigen ynwenners en foar de ynwenners fan plakken yn de omkriten.

Yn de midsiuwen wie it skaaimerk fan in stêd de stêdsrjochten, it rjocht op in eigen bestjoer, in eigen wetjouwing en in eigen rjochtspraak. De measte stêden krigen dy rjochten, as ien stêdsrjocht of by ienen, fan in hear oer it gebiet. Foar Nederlân wie dy hear de Kening fan it Dútske Ryk, mar dy hie dat rjocht ek oan oaren jûn.

Stêden koenen lykwols ek oarrewei stêdsrjochten krije. Fan plakken dy't út in eardere stêd groeid wienen, lykas fral yn Súd-Europa eardere Romeinske stêden, waard oannaam dat dy hieltiid noch stêd wienen en stêdsrjocht hienen. En ek wie it mooglik dat in stêd ûntstie om't it lân deromhinne in plak as stêd beskôge. Dit is bygelyks yn Fryslân bard, dêr't de ynfloed fan de kening net grut wie. Stêden hienen faak in stêdsgrêft, stêdswâlen en stêdspoarten. Yn 1851 waard yn Nederlân it ferskil tusken stêden en oare ienheden yn de tredde laach fan bestjoer weimakke troch de Gemeentewet.

Oan de ein fan de 19e iuw begûnen, njonken de stêd sels, ek de plakken yn de omkriten fan de stêd te groeien, en skaaimerken fan stêdsbebouwing oan te nimmen, wylst se foar de foarsjennings rjochte bleaunen op de stêd. Somtiden waarden dy part fan de stêd sels, somtiden waarden dy ta foarstêden. In foarstêd dy't meast eigen wurkgelegenheid en eigen foarsjennings hat en hast allinnich foar kulturele foarsjennings op de oarspronklike stêd rjochte is, hjit in satellytstêd, wylst in foarstêd dy't hast allinnich mar troch op-en-del-reizgers bewenne wurdt in sliepstêd is.

Foar grutte stêden is yn de 20e iuw it gehiel fan stêd en foarstêden sa grut wurden dat it sintrum de ferkearsdruk net mear oan kin. Hjirtroch ferskoot de yndustry nei de bûtenkant fan de stêd. Ek de hannel ferskoot nei bûten, wylst yn de binnenstêd de klam op tjinstferliening en kultuer komt.
# Census-designated place

In **census-designated place** (CDP) is in mêd dat ornearre is foar statistike doelen yn de Feriene Steaten. It United States Census Bureau wurket dêrmei. It binne befolkingskonsintraasjes, dy't gemeentefrij binne, dus sûnder in eigen bestjoer. Dizze gebieten wurde brûkt njonken *incorporated* plakken, lykas *city's*, *towns* en *villages* (doarpen). De grinzen fan CDP-gebieten hawwe gjin wetlike status.

Dit begrip wurdt sûnt de folkstelling fan 1980 brûkt.
# Gemeentefrij gebiet

In **gemeentefrij gebiet** is in gebiet dat net regearre wurdt troch in gemeente, mar troch in hegere bestjoerslaach.

Yn lannen lykas Austraalje, Kanada en de Feriene Steaten komt dizze foarm ornaris foar. Lannen lykas Belgje, Eastenryk, Finlân, Frankryk (útsein guon oerseeske parten), Itaalje, Nederlân, Noarwegen, Poalen, Sweden en Switserlân binne alhiel ferdield yn gemeentes. Yn Dútslân binne der in pear gemeentefrije gebieten.

Yn Nederlân hawwe der yn it ferline ek wol gemeentefrije gebieten west, lykas de polders yn it Iselmar. Ek de Waadsee wie sa'n gebiet, dêr't it ûnwis wie by hokker gemeente jin ynskreaun wêze moasten at dêr immen op in boat berne wie. Sa'n bern moast by wet by it befolkingsregister yn De Haach ynskreaun wurde.
# Politike streaming

Under **politike streaming** of **ideology** (fan it Frânske *ideologie*) wurdt ferstien alle ideeën oer de minsk, harren minsklike relaasjes en de ynrjochting fan de maatskippij. It begryp is betocht troch de Frânske ferljochtingsfilosoof Antoine Destutt de Tracy, dy't der de *wittenskip fan ideeën* mei bedoelde.

Ideologyen kinne in hiele wide betsjutting hawwe, mar ek spesifyk rjochte op in bepaald aspekt fan de maatskippij, bygelyks de polityk (ymperialisme of globalisme) of it ekonomysk stelsel (it kapitalisme).

Ien dy't as de grûnlizzer fan in ideology fungearret wurdt in *ideolooch* neamd.
# Polityk

**Polityk** omfettet it ferdigenjen fan yndividuele en kollektive belangen yn de maatskippij, de middels dy't dêrby brûkt wurde en de karren dy't dêrby dien wurde. Dêrby wurdt meast in útsûndering makke foar karren dy't mei geweld ôftwongen wurde. In oare omskriuwing is dat polityk de ekonomy fan de macht is.

In part fan de polityk wurdt fêstlein yn de fasetten fan de steatsfoarm. Mar de polityk omfettet ek de ynfloed bûten it regear om en ek yn oare situaasjes as de lagen fan bestjoer.

De stúdzje dy't de fasetten fan de polityk bestudearret, is de politikology.

## Loftse en rjochtse polityk

De measte politike analisten en politisy ferdiele de polityk yn lofts en rjochts.

De betsjutting fan loftse en rjochtse polityk kin yn elts lân oars útlein wurde, mar ornaris hat rjochtse polityk te krijen mei konservatisme, rjocht en religy, wylst de loftse polityk mear sosjaal is mei bettere sûnenssoarch, stypjen fan earme minsken en lykweardigens. De rjochtse polityk wurd faak keppele oan tradisjoneel, wylst loftse polityk yn it generaal betsjut it besykjen fan nije ideeën.

Beskate politisy hawwe besocht ienheid te meitsjen fan de skied tusken lofts en rjochts, lykas Manuel Gómez Morín, De Gaulle, Juan Peron, and Jean-Pierre Chevènement. Kristlike Demokrasy is nijsgjirrich omdat er seit in brêge foarmje te wollen tusken de loftse en rjochtse polityk. Manuel Gómez Morín yn it bysûnder is foar it ûntwikkeljen fan "nasjonale aksje" yn tsjinstelling ta lofts-rjochts polityk.

### Politike streamingen

In politike streaming is in idee oer hoe't polityk dien wurde moat, en de minsken dy't it oer sa'n idee iens binne. Politike streamingen binne ûnder oaren:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| * Anargisme
* Ekologisme
* Faksisme
* Falangisme
* Feminisme
* Islamisme
* Korporatisme
 | * Kommunisme
* Kommunitarisme
* Konservatisme
* Kristendemokrasy
* Leninisme
* Liberalisme
* Libertarisme
 | * Maoïsme
* Marksisme
* Nasjonalisme
* Nasjonaal-sosjalisme
* Neoliberalisme
* Nouvelledroite
* Pragmatisme
 | * Solidêrisme
* Sosjaaldemokrasy
* Sosjaalliberalisme
* Sosjalisme
* Stalinisme
* Synargisme
* Trotskyisme
 |

## Polityke partijen

Minsken dy't part fan deselde politike streaming binne, organisearje harren faak mei it doel tegearre diel te nimmen oan ferkiezings. Sa'n organisaasje is in politike partij.

In pear politike partijen dy't foar de Friezen yn it spier binne:

* deFriezen yn de Nederlânske provinsje Fryslân.
* de Fryske Nasjonale Partij yn de Nederlânske provinsje Fryslân.
* de Südschleswigsche Wählerverband (SSW) yn it Dútske *Kreis* Noard-Fryslân.
* Die Friesen yn East-Fryslân, Nedersaksen, Dútslân.
* Partij voor het Noorden yn de Nederlânske provinsje Fryslân en Grinslân.
* de Jeropeeske Frije Alliânsje fertsjinwurdiget de Westlauwerske en Noard-Friezen yn it Jeropeesk Parlemint.

## Sjoch ek

* Polityk yn Fryslân
* Kieskring Fryslân
* Frysk Parlemint
# Demokrasy

It rjocht om te stimmen is in foarm fan demokrasy.
**Demokrasy** hâldt yn in wize fan bestjoeren. It wurd komt fan de Grykske wurden δημος/*dèmos*, 'folk' en κρατεω/*krateo*, 'hearskje', 'regearje' en sokssawat ynhâldt as it folk regearret. Yn in demokrasy wurdt it regear keazen troch de mearderheid fan it folk en as it folk net tefreden is kin fia wetlike regelingen in oar regear keazen wurde.

De âldst bekende demokrasy wie dat fan Kleistenes yn Atene yn de Grykske Aldheid, hoewol't wy dêr wat oars by foarstellen moatte as by in demokrasy fan tsjintwurdich. Sa mochten de froulju, slaven en earmen yn Atene net meibeslisse. De rol fan de frou moat lykwols ek wer net ûnderskat wurde, want froulju spilen doe wol in wichtige rol by de measte godstsjinstige rituelen.

Der wurdt ûnderskied makke tusken direkte demokrasy en represintative demokrasy. It tsjinstelde fan in demokrasy is in autokrasy.

## Direkte demokrasy

*Landsgemeinde* yn it kanton Glarus, Switserlân, 7 maaie 2006
Dizze foarm fan demokrasy is de meast suvere foarm derfan: elkenien hat likefolle te sizzen by it meitsjen fan beslissingen en it tastân kommen fan wetten. Om praktyske redenen is sa'n demokratysk systeem yn distiid net mear mooglik. De demokratyske systemen yn in lân as Switserlân hawwe dêr noch it measte fan wei. Dêr is it sa regele dat it meastepart fan alle wetten troch in keazen parlemint ôfhandele wurde, mar dat it folk noch altyd de mooglikheid hat om fia in binend referindum der oer mei te beslissen.

De wichtige Frânske filosoof Rousseau wie in grut foarstanner fan dy foarm fan demokrasy.

Demokrasy-yndeks 2019
## Represintative demokrasy

Represintative demokrasy wurdt ek wol parlemintêre demokrasy neamd. Dizze foarm fan demokrasy ûntstie as praktyske oplossing by it waaksend oantal minsken yn in demokrasy. By it berikken fan in bepaalde grutte is it net langer mooglik dat elkenien noch fuort oer alle ûnderwerpen meibeslisse kin. De measte westerske demokrasyen hawwe parleminten en dêrmei represintative demokrasyen.

Yn it koart komt in represintative demokrasy derop del: dat in folk in oantal krekt definiearre foegen foar in beheinde tiid oerdrage oan in tal ôffurdigen, dy't it folk 'represintearje'. Dizze foegen lizze benammen op it mêd fan de wetjouwende macht. Om de safolle jierren wurde der ferkiezings hâlden en kinne der nije ôffurdigen beneamd wurde. It folk hat it rjocht om ôffurdigen te kiezen, mar hawwe sels ek it rjocht om har kieze te litten as ôffurdige.

## Sjoch ek

* Wikiwurdboek-side - *demokrasy*
# Politike partij

In **politike partij** is in organisaasje, dy't der op rjochte is, troch mei te dwaan oan ferkiezings, ynfloed te krijen op oerheidsbelied yn in bepaald geografysk gebiet. Faak giet it hjir om ferkiezings fan it nasjonale parlemint, mar der kinne ek partijen wêze dy't allinnich lokaal, regionaal of Europeesk dielnimme oan de ferkiezings. In politike partij wurdt foarme troch minsken, dy't it iens binne oer in oantal politike begjinsels, alhoewol't der net folle partijen binne dêr't alle leden it oer alle begjinselen iens binne.

Yn in soad demokratyske lannen, sa ek yn Nederlân is it wenst dat personen mei in politike funksje, lid binne fan in politike partij. Mar is net altiten sa.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Organisearre misdie

De **organisearre misdie** of **organisearre kriminaliteit** is in foarm fan misdie wêrby't kriminelen organisaasjes of netwurken oprjochtsje om harren yllegale aktiviteiten te fasilitearjen. Neffens de definysje fan 'e Ried fan Jeropa en de Jeropeeske Uny is der sprake fan organisearre misdie as foldien wurdt teminsten de folgjende fjouwer kritearia:

* der bestiet gearwurking tusken twa of mear persoanen by it útfieren fan yllegale aktiviteiten;
* dy gearwurking is net foar ien kear, mar fynt plak oer in langere perioade;
* de gearwurking is derop rjochte om swiere misdriuwen te begean;
* it doel fan 'e gearwurking is it besetten fan macht en/of jildlik gewin.

Organisaasjes dy't yllegale aktiviteiten mei in polityk eachmerk by de ein hawwe, lykas terroristyske bewegings, wurde ornaris net ta de organisearre misdie rekkene. Yn Nederlân is it dielnimmen oan organisearre misdie op himsels al in misdriuw ûnder kêst 140 fan it Wetboek fan Strafrjocht.

In term dy't nau besibbe is oan organisearre misdie is de ûnderwrâld. Dat is it fermidden wêryn't organisearre misdie plakfynt. Net eltsenien út 'e ûnderwrâld is lykwols by organisearre misdie belutsen. In oare term dy't in protte mei organisearre misdie te krijen hat is 'binde'. De organisearre misdie kin winliken karakterisearre wurde as (faak grutskalige) bindefoarming foar de swiere misdie. Mear spesifyk wurdt in binde út 'e organisearre misdie oantsjut as in **misdiesyndikaat**. Dan sprekt men ek al rillegau oer de maffia. Dat is in term dy't fan oarsprong inkeld tsjutte op 'e organisearre misdie yn súdlik Itaalje, mar tsjintwurdich ek brûkt wurdt foar oare kriminele organisaasjes (lykas de Russyske maffia, de Albaneeske maffia, ensfh.). Oare bekende spesifike foarbylden fan 'e organisearre misdie binne de drugskartels yn Latynsk-Amearika, de Japanske yakuza, de Sineeske triades, de Mocromaffia yn Nederlân en gewelddiedige strjitbindes dy't yn 'e hiele wrâld foarkomme.

De yllegale aktiviteiten dêr't de organisearre misdie him op taleit, ferskille per organisaasje. Faak foarkommende aktiviteiten binne lykwols drugshannel, minskesmokkel, minskehannel, twongen prostitúsje, ôfparsing (faak fan ûndernimmers, foar 'beskerming'), it wytwaskjen fan swart jild, wapensmokkel, autodieverij, bankberôvings en juwiellerôf. Saken as ferkrêfting en moard binne faak 'mar' râneferskynsels, bedoeld foar it yntimidearjen of útskeakeljen fan 'e konkurrinsje, tsjûgen en eventuele eardere belutsenen dy't spyt krigen hawwe.

## Sjoch ek

* maffia
* ûnderwrâld (misdie)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Organized crime fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Lofts (polityk)

**Lofts** of **links** is yn 'e polityk in term om 'e ideology fan politike partijen en fan yndividuële politisy en oare persoanen yn it polityk spektrum oan te tsjutten. De loftse polityk stiet foar maatskiplike gelikensens en egalitarisme, en kantet him faak oan tsjin maatskiplike hierargyen, lykas adel, geastlikheid en monargy. Dizze foarm fan 'e polityk wurdt yn 'e regel karakterisearre troch soarch foar de ûnderdrukten, earmen en oaren dy't op 'e iene of oare manear in neidielige of ûnbefoarrjochte posysje hawwe, en de oertsjûging dat der maatskiplike ûngelikensens bestiet dy't net te rjochtfeardigjen is en dy't dêrom opheft of yn elts gefal safolle mooglik beheind wurde moat.

De termen 'lofts' en 'rjochts' yn 'e kontekst fan 'e polityk ûntstiene yn 'e jierren fuort nei de Frânske Revolúsje fan 1789, en ferwize nei de doetiidske yndieling fan sitplakken yn it Frânske parlemint, de Steaten-Generaal. It wie doe nammentlik sa dat de foarstanners fan 'e revolúsje en fan sekularisaasje en de ynstelling fan in republyk, lofts fan 'e foarsitter sieten, wylst de oanhingers fan monargy en it saneamde Ancien Régime rjochts fan 'e foarsitter sieten. Nei't yn 1815 mei de Restauraasje fan it Hûs Boerbon it keninkryk wer ynsteld waard, bleau dy sitewaasje hanthavene en rekken termen lofts en rjochts yn algemien gebrûk. Sa waarden se meitiid ferspraat oer de rest fan Jeropa.

Tsjintwurdich wurdt 'lofts' yn politike sin brûkt foar in stikmannich politike streamings, wêrûnder it sosjalisme of de sosjaal-demokrasy, it kommunisme, it syndikalisme (de fakbûnen), it anargisme en ek de grienen. Ek republikeinske bewegings yn lannen mei in monargale steatsfoarm binne oer it algemien lofts, mar net altyd (de republikeinske nasjonalistyske partij NVA yn Flaanderen hat bygelyks dúdlik in rjochts karakter). Ek nasjonalisme kin lofts wêze as it opkommen foar de belangen fan in minderheid fermongen wurdt mei tradisjoneel sosjalistyske stânpunten; de FNP yn Fryslân en de SNP yn Skotlân binne bgl. partijen dy't dúdlik lofts-nasjonalistysk binne. Soms wurdt der in ûnderskie makke tusken lofts en **ekstreem-lofts**. Ekstreem-lofts binne it kommunisme en syn farianten, lykas it marxisme-leninisme, it maoïsme en it trotskisme.

Moderne loftse partijen karakterisearje har oer it algemien troch it opkommen foar in breed ferskaat oan beliedspunten, wêrûnder net inkeld maatskiplike gelikensens (de saneamde 'klassestriid'), mar ek dingen as emansipaasje, feminisme en frouljusrjochten, homorjochten, miljeubeskerming en duorsumens, pasifisme en anty-oarlochsstânpunten. Se kantsje har oan tsjin te fier trochsketten frijemerkwurking, diskriminaasje, rasisme en faksisme.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |