Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kagan

In **kagan** of **khagan** is in aadlike titel fan keizerlike rang dy't histoarysk brûkt waard foar de alderheechste hearskers fan folken dy't in Turkske of Mongoalske taal sprieken. De etymology fan 'e term is ûnbekend, hoewol't der ferskate teoryen oer besteane. Guon saakkundigen binne fan tinken dat de Kanadeeske sinolooch Edwin G. Pulleybank gelyk hie, dy't hawwe woe dat de keningstitel fan 'e iere Hunnen of *Xiongnu* (inkeld oerlevere as de Aldsineeske ferbastering \**hʷaʔ-hʷaʰ*) de oarsprong fan 'kagan' wêze soe. In oare foaroansteande taalkundige, Denis Sinor, wie de miening tagedien dat 'kagan' in ôfsliten foarm is fan *qapɣan*, dat yn 'e Turkske talen in yntinsifisearring wêze soe fan *qan* ("khan", dat "kening" betsjut), krekt sa't *qap-qara* ("inketswart") in yntinsifisearring fan *qara* ("swart") is.

In gebiet dat troch in kagan bestjoerd wurdt, is in **kaganaat**. De oarehelte fan in kagan is (krekt as by in khan) in khatûn. Behalven as "keizer" kin de titel 'kagan' ek útlein wurde as "khan der khanen", ferlykber mei kening der keningen of hege kening. Yn 'e Westerske wrâld wurdt ynstee fan 'kagan' faak de term **grutkhan** brûkt, bgl. foar Dzjengis Khan en syn opfolgers as hearskers oer it grutte Mongoalske Ryk. 'Grutkhan' is in lienfertaling fan it Mongoalske *jeche chagan*, dat eins "grutte keizer" betsjut.

## Sjoch ek

* khan

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Hadith

Koaran
De Hadith (Arabysk: أحاديث, aḥādīth (meartal) حديث, ḥadīth (inkeltal), wat betsjut: 'dat wat ferteld wurdt') binne in samling islamityske oerleveringen oer it dwaan en litten fan de profeet Mohammed. Troch dizze oerlevering kenne wy de soenna, de manieren fan de profeet. Foar de soennityske moslims foarmje de *Hadith* in oanfolling op de Koaran.

## Skiednis

Tafsir en teologen hawwe de earste trije iuwen lang diskusjearre en studearre oer de fraach hokker fan de oerlevere tradysjes, dy’t elkoar op guon punten tsjinsprekken, echt binne en hokker dêr letter by betocht binne. De Hadith is dêrnei opnaam yn talleaze samlingen, wêrfan't der yn de soennityske islam seis as betrouber beskôge wurde. Dizze binne tusken 800-850 opskreaun. De skriuwers binne: Al-Boechârie, Muslim, Abôe Dâwoed, Tirmidzi, An-Nasâ'ie en Ibn Mâdja. Dochs bestienen der ek al foar dy tiid Hadith samlingen. Dizze wienen wol minder systematysk fan opset en se foldienen net oan de strange keurings kritearia dy’t foaral Al-Boechârie en Muslim formulearren. Yn de rin fan de tiid wienen der in soad ferhalen optocht oer Mohammed. Om dy ferhalen ekstra leauwe te litten bewearden de minsken dat Mohammed it sels ferteld hie. Moslims gean der fan út dat de seis ûndersikers dizze foute ferhalen weismiten hawwe. Inkele islamologen fine dat de betrouberens fan in oerlevering net mear fêst te stellen is. Dêrom leauwe se de hiele Hadith literatuer net.

## Betingsten

In belangrike betingst foar in echte Hadiths is dat der in folsleine rige is fan trochfertellers (“isnaad”) dy’t elkoar kend hawwe en elkoar sjoen hawwe. De persoan dy’t de Hadith ferteld moat dus al syn boarnen opneame kinne. De lêste persoan yn dy rige moat in persoan wêze dy’t Mohammed persoanlik kend hawwe moat. Dêrneist moatte de trochfertellers ek bekend stean as betrouber en moatte se in sûn ferstân hawwe en sterk ûnthâld.

## Klassifikaasje

De Hadith is sa klassifisearre.

* *sahieh* ‘sear betrouber’.
* *hasan* 'goed, mar minder betrouber'
* *da'ief* 'twiveleftich' en
* *mawdoe* 'fersonnen'

Al-Boechâry wie in sear respektearre útlizzer en redakteur fan de Hadith, hy wie in soennityske gelearde. Tegearre mei Muslim, in oare Hadithgelearde sammele hy in grutte kolleksje tige betroubere Hadith. As in Hadith yn dy fan Al-Boechâri en ek yn dy fan Muslim foarkomt dan gean moslems der fan út dat it in echt ferhaal is. Beide binne tige kritysk west foar't se in Hadith optekenen. Der wienen likernôch 600.000 oerleveringen oer Mohammed yn omrin, Al-Boechâri hat der 7000 opskeaun. Al-Boechâri en Muslim hawwe in grutte ynfloed hân op de ûntwikkeling fan de islamityske wetjouwing. De Koaran en de Hadith foarmje tegearre de basis foar it leven en de lear fan de minsken dy’t harren Soennyt neame.
Ut de Koaran en de Hadith binne de islamityske wetten gearstald, de sjaria. Yn de guon islamityske lannen jildt de sjaria as basis fan in diel fan it rjocht. De measte lannen hawwe in mingd rjochtsysteem.
# Feda

Rig-Feda, eksimplaar yn it Devanagari út begjin 19e iuw
De **Feda's** (wat *witte* of *kennis* betsjut) binne fjouwer skriften dy't de grûnslaggen foarmje fan de upanishaden, de Yndiaaske filosofy en harren religys. Se bestean út religieuske hymnen oer God(en), spirituele filosofy, it universum, de natuer en de krekte wize fan libben. Dizze skriften binne ûntstien tusken 1500 en 500 f.Kr.

## Oarsprong

Nei alle gedachten is de âldste Feda, de Rigfeda, ûntstien by de Ariërs, in Yndo-Jeropeesk folk dat sûnt de 15e iuw f.Kr. Yndia ynloek. De lettere Feda's wurde beskôge as iepenbieringen fan saneamde rishy's of wize stamhaden dy't harren kennis opdienen troch direkte waarnimming yn suver bewust wêzen. Dêrmei hearre sy ta de alderearste religieuske teksten fan de wrâld.

De Feda binne pas frij let nei de útfining fan it skrift opskreaun. Dat hie te krijen my de iuwenâlde tradysje om kennis út de holle te learen. Dat oanlearen fan dizze kennis barde troch spesjale persoanen (pandits) dy't traind wienen de hymnen út de holle te learen. By de religieuske kaste fan de Brahmanen waard dizze kennis faak troch famylje trochjûn. Spesjale fersstruktueren en ritmes soargen derfoar dat de teksten yntakt bliuwe koenen, hoewol't in protte teksten yn de rin fan de tiid toch ferlearn gean soenen.

## Ynhâld

De fjouwer wichtichste Feda's binne:

* de Rigfeda: basisfeda mei hymnen dy't ek yn de oare diels brûkt wurde
* de Samafeda: sangfoarm
* de Yajurfeda: swarte en wite
* de Atharvafeda: rituelen

Fierders binne der ek noch wat sub-Feda's, lykas de Ayurfeda dy't oer genêskunde giet, de Gandharvafeda oer muzyk en de Sthapatyafeda oer de boukeunst. Al dizze skriften hawwe gjin religieuske ynhâld. Bekender as de Feda's binne de Upanisjaden, dêr't útlis yn jûn wurdt oer de filosofy efter de Feda's.

De Feda's binne skreau yn it tige âlde foarm fan it Sanskryt. In grut oantal wurden dy't brûkt wurde kinne hjirtroch ferskate betsjuttings hawwe, wêrtroch ferskate ynterpretaasjes fan ien tekst mooglik binne.

Midsiuwske kommentaren op de Feda's binne skreaun troch û.o. Sayana en Mahidhara. Resinte kommentaren binne opsteld troch de Arya Samaj, dy't har benammen basearre op tige âlde kommentaren en troch Sri Aurobindo, dy't foarstanner is fan in mear spirituele ynterpretaasje. Der binne ek moderne oersettingen makke troch westerske yndologen krektas Max Müller, Wilson en Griffith dy't harren mar diels basearre op midsiuwske kommentaren. Lykwols hawwe in protte hindoes krityk op dizze oersettingen.

## Literatuer

* Angot, M. *L'Inde classique*, Soc. éd. Les Belles Lettres, Paris, 2001.

## Keppeling om utens

* Sacred-Texts.com - Oersettingen troch yndologen
* ynformaasje oer de Feda's en sitaten
# Logika

De **logika** is de wittenskip fan redenearring. De logika stipet minsken om harren kar te meitsjen wannear't eat wier of net-wier is.

In populêr foarbyld jûn troch Aristoteles:

1. Elts minsk sil in kear stjerre.
2. Aristoteles is in minsk.
3. Dêrom sil Aristoteles ek stjerre.

## Logyske symboalen

* WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 wurdt lêzen as "en"; betsjut beide fan twa.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 wurdt lêzen as "of"; betsjut op syn minst ien fan 'e twa.
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 wurdt lêzen as "ymplisearret" of "as... dan...".
* WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 wurdt lêzen as "net" of "it is net it gefal dat...".

Hjir itselde foarbyld yn logyske symboalen:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
En dizze symboalen binne itselde foarbyld yn algemiene tekens:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
## Klausulen

Ta beslút, sprekt men oer *logika*, sprekt men oer *logyske klausulen*. In klausule is ienfâldich eat as "Aristoteles is in minsk" of "Elts minsk sil stjerre". De klausulen binne of wier of net-wier, mar se kinne wier en tagelyk net-wier wêze.

Der bestean ferklearringen dy't altyd wier binne. WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 is altyd wier. it wurdt in tautology neamd (bygelyks: "it reint, of it reint net").

Kompjûters brûke de logika yn algoritmen. In algoritme is in soart fan resept foar it itensieden; it fertelt de kompjûter hokker aksje it dwaan moat en wannear.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Logic fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Teravada

It **Teravada** (Paly, letterlik '**Tradysje fan de Aldsten'**) is de tradysje dy't de oarspronklike boeddhistyske lear en konvinsjes folget. Soms wurdt it Teravada ek it 'Boeddhisme fan it Suden' neamd, omdat it him út Yndia wei nei it suden (Sry Lanka) ferspriede. It Teravada wurdt benammen oanhongen yn Sry Lanka, Myanmar, Tailân, Kambodja en Laos. Ek yn Yndoneezje en Chittagong (East-Bingalen) wurdt it Teravada sûnt lange tiid praktisearre, mar dêr is it in minderheidsbeweging. Tsjintwurdich ferspriedt it Teravada him ek mear en mear yn de westerske lannen.

## Skiednis

De skiednis fan it Teravada giet werom op de Sanga (de mienskip fan boeddhistyske mûntsen) yn de tiid fan de Boeddha. Nei it Parinibbana (ferstjerren) fan de Boeddha ûntstienen der troch splitsingen yn de Sanga achttjin ferskillende skoallen; de iere boeddhistyske skoallen. It Teravada wie de haadstreaming, dêr't de oare skoallen út fuortkamen troch ôfsplitsingen. It Teravada is de ienige fan dizze iere boeddhistyske skoallen dy't noch altiten bestiet.

It Teravada stie soms ek bekend ûnder de nammen Staviravāda en Vibajyavāda. 'Sthavira' is Sanskryt foar it Paly-wurd 'Thera', en waard brûkt yn de Sanskryt literatuer oer de iere boeddhistyske skoallen. 'Vibhajya' referearret oan 'analyze', en waard foar relatyf koarte tiid brûkt, yn de perioade fan kening Asoka.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Suttas.net Nederlânske oersettings fan teksten fan it Teravada
* *Sleutel tot Inzicht* Teksten fan it Teravada yn it Nederlânsk
* (in) Theravada Boeddhism
* (in) Access to Insight In soad learingen fan it Teravada
* (in) Forest Sangha Learingen en ferwizingen nei siden fan Teravada kleasters.
 |
# Alawiten

Fersprieding fan de Alawiten yn it Midden-Easten
De **alawiten** of **alaviten** (Arabysk: alawiten/علوي) (earder ek **noesairys** of Turksk: *Fellah* neamd) foarmje in mienskip fan leauwigen dy't ûntstean is út in ôfsplitsing fan de sjyityske islam. Alawiten wenje yn Noardwest-Syrje, Turkije (Hatay) en Libanon. It alawisme is in streaming binnen de islam dy't yn de 10e iuw stiften waard troch Hosain ibn Hamdan Chasibi († 957 of 968 te Aleppo). Etnysk sjoen binne alawiten benammen Arabieren. De alawiten leauwen dat de sjyityske imams godlik binne en út en troch op ierde ferskine om leauwigers te ferlossen. Oars as alevityske cemevi yn Turkije hat it alawityske leauwen gjin eigen gebedshuzen.

Alawiten hawwe as minderheid iuwenlang ferfolge west troch de soennityske mearderheid; harren maatskiplike emansipaasje yn Syrje sette útein ûnder it Frânske Mandaat fan Syrje (1920-1946) mar berikte benammen troch de opkomst fan de non-sektaryske Ba'ath-partijyin Syrië en de staatsgreep troch de offisier en letter presidint presidint Hafez al-Assad yn 1970 in folweardich plak. Polityk-sosjaal sjoen binne de alawiten tsjintwurdich meastentiids sekulier en modernisearre, fral ûnder de jeugd hâld men der faak in liberale libbenshâlding op nei.

## Namme

De namme alawiten komt fan de Imam Aly, de neef en skoansoan fan de profeet Mohammed. It waard algemien de leauwigen as alawiten oan te tsjutten doe't Syrje Frânsk mandaatgebiet waard (1920). Tradisjoneel wurde de alawiten oantsjutten as *Nusayrīs* (نصيريون), *Namiriyya* en *Ansariyya*. Nusayriyya komt fan Mohammed ibn Noesair Namiri Abdi († 900), de earste teolooch dy't yn ferbân brocht wurdt mei de aleviten, en wurdt troch soenniten en oaren sjyiten as oantsjutting brûkt. De alawiten jouwe sels de foarkar oan de namme *Alawiyya* foar de ferwizing nei Aly.