Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hout

Brânhout
**Hout** is de wichtichste substânsje yn houterige planten lykas beammen en strûken. It wurdt benammen foarme troch de ksyleemfetten dy't wetter opnimme yn de plant. Hout wurdt brûkt om gebouwen en meubels te meitsjen, foar keunstprojekten, foar papier en as brânstof.

Hout is ienfâldich te kapjen, mar it is ek tige sterk. Houtbalken kinne mei spikers, skroeven of lym oan elkoar fêstmakke wurde om bygelyks in houten ramt te meitsjen.

Der binne ferskillende houtsoarten, bygelyks iik, fjurrenhout (fan de spjir), grenenhout (fan de din), bûk, bjirk, ensafh.
# Nôt

Hjouwer, garst en produkten makke fan nôt.
**Nôt** is de sammelnamme foar iensieddige kultuergewaaksen dy't meiïnoar rûnom op de wrâld de wichtichste fiedselboarne foarmje foar de minsk.

Dizze groep befettet ûnder oaren:

* koarn
* garst (nôt)
* hjouwer
* stynske weet
* rogge
* weet
* rys
# McDonald's

It logo fan McDonald's.
McDonald's Kosher yn Buenos Aires (Argentynje).
**McDonald's**, of eins de McDonald's Corporation is in keatling fan Amerikaanske *fastfood*restaurant. Wrâldwiid binne der 31.000 filialen, dy't mei-inoar 47 miljoen klanten deis betsjinje. McDonald's hat yn it earstoan fral súksesfol west mei de ferkeap fan hamburgers, cheeseburgers en milkshakes. Nei 2000 binne dêr ek fruit en salades by kaam.

## Skiednis

Yn 1937 begûn Patrick McDonald mei in hotdogkream, ûnder de namme *Airdrome*, op it fleanfjild fan Monrovia, yn 'e steat Kalifornje. Yn 1940 iepenen syn soannen Maurice ("Mac") en Richard ("Dick") McDonald it earste McDonald's-restaurant yn San Bernardino. Yn 1948 waard it restaurant bekend doe't se der selsbetsjinning ynfierden. Neil Fox waard yn 1953 de earste dy't ûnder franchise fan 'e bruorren McDonald in restaurant iepene (yn Phoenix). Yn 1954 oppenearre de milkshake-mikserferkeaper Ray Kroc him oer it iepenjen fan mear McDonald's-restaurants. Hy wie tige ûnder de yndruk en besocht Walt Disney, ien fan syn freonen út 'e oarlochstiid, safier te krijen om McDonald's-restaurants te iepenjen yn it ferdivedaasjpark Disneyland, dêr't se doe noch mei oan it bouwen wienen. Doe't Disney neat mei Kroc syn útstel dwaan woe, iepene Kroc syn earste eigen restaurant yn Des Plaines, yn Illinois, ûnder de reek fan Chicago. Yn 1968 wiene der al tûzen McDonald's-restaurants. Yn 1971 waard it earste restaurant yn Jeropa iepene, wêrnei't de oare kontininten folgen. Yn 1974 waard it earste Ronald McDonald Hûs iepene yn Pennsylvania, om in "thús yn 'e frjemdte" te skeppen foar de âldelju en oare famyljeleden fan bern dy't opnommen binne yn sikehuzen.

McDonald's yn ferskate lannen.
Yn 1988 iepene McDonald's yn Belgrado (Joegoslaavje, no Servje) syn earste restaurant yn in kommunistysk lân. Yn Boedapest (Hongarije) waard letter dat jiers noch in McDonald's iepene. Op 31 jannewaris 1990 waard in restaurant iepene yn Moskou. Troch de spanningen fan 'e Kâlde Kriich waard it restaurant opset mei stipe fan McDonald's Kanada. De fêstiging yn Moskou wie hiel populêr, mei oerenlange wachtrigen yn 'e earste dagen nei de iepening. De earste McDonald's in Fryslân waard yn desimber 1988 te Ljouwert, oan 'e Wurdumerdyk iepene. Yn it begjin waarden de produkten noch twatalich oantsjutten.

Hjoed de dei sit McDonald's yn 120 lannen. De restaurantkeatling is ek it symboal fan 'e globalisaasje wurden. Sa mjit it Amerikaanske tydskrift *The Economist* de keapkrêft yn 'e ferskillende lannen neffens de "Big Mac Yndeks".

## Keppeling om utens

* McDonald's Corporation

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory McDonald's fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Proaza

**Proaza** is in taalfoarm en literêr sjenre dat de gewoane grammatikale struktuer en de natuerlike spraakritmen tapast ynstee fan 'e keunstmjittige kandânzen dêr't de poëzij gebrûk fan makket. Hoewol't der oer de krekte opbou fan proaza yn wittenskiplike fermiddens noch diskusjes geande binne, hat de ienfâld en ûnopdienens derfan makke dat it hjoed de dei brûkt wurdt foar de grutte mearderheid fan sawol it minsklik spraakgebrûk as de mei lettertekens fêstleine taal. Skreaune proaza omfettet sawol fiksje as non-fiksje, lykas literatuer, kranten en tydskriften, ensyklopedyen, wetsteksten, ensfh.

Proaza wurdt ornaris ferkeazen boppe de folle formelere dichterlike opbou fan 'e tradisjonele poëzij. Gedichten omfetsje yn 'e regel in metrum en/of rymskema, wylst proaza bestiet út folsleine, grammatikale sinnen, dy't mei-inoar alineä's foarmje en dêrby estetyske aspekten fierhinne negearje, fral as it op sprutsen taal giet. Guon proazawurken omfetsje wól spoaren fan metrum of oare dichterlikens, en besykje beide sjenres mei sin trochinoar te mjuksjen; soks stiet bekend as proazapoëzij. Lykstrekich dêrmei bestiet der poëzij dy't fan hast alle wenstige regels ûntdien is; dat wurdt frij fers neamd.
# Alkalymetaal

Alkalymetalen
In **alkalymetaal** is in elemint út de earste groep fan it periodyk systeem, dêr't litium, natrium, kalium, rubidium, sesium en fransium ta hearre. Wetterstof wurdt lykwols net ta de alkalymetalen rekkene, om't wetterstof mar ien elektron befettet en net de gemyske eigenskippen fan in alkalymetaal hat. Fan Fransium, dat in sterk radio-aktyf elemint mei in healtrochtiid fan 21,8 minuten foar de langst libjende isotoop is, is te min bekend om te bepalen oft it wol of net as in alkalymetaal gedraacht.

## Namme

It wurd *alkalymetaal* komt fan it Arabyske wurd *al kalja*, dat potjiske betsjut. Potjiske is de âlde namme foar kaliumkarbonaat, dat wûn wurdt út houtjiske. Sir Humphry Davy rette yn 1807 foar it earst it elemint kalium ta, dat er troch elektrolyze fan raande kaliumhydrokside út potjiske krige. It Ingelske wurd foar kalium, *potassium* (fan *pot ash*), ferwiist dêrnei.

## Skaaimerken

Alkalymetalen hawwe in elektroanekonfiguraasje fan [X]ns1, dêr't X in edelgas is. Hja hawwe yn de bûtenste skyl mar ien elektron yn de s-orbitaal. Dêrom hawwe alkalymetalen in frij lege ioanisaasje-enerzjy, sa't se maklik ienweardige positive ioanen foarmje kinne om yn de edelgaskonfiguraasje te kommen. Hja foarmje ek maklik sâlten mei halogenen, sa as bygelyks keukensâlt. (NaCl). It binne tige goede reduktors en reagearje maklik mei elektronegative eleminten lykas soerstof en joadium.

De eleminten litium, natrium, kalium en rubidium binne sêfte sulverwite metalen mei in typyske metaalglâns. Dy eleminten reagearje maklik mei soerstof en oksidearje dus fluch.

## Eleminten

Hjirûnder steane de eleminten, dêr'tljocht pears alle alkalymetalen binne:

|  |
| --- |
| 1 H |
| 3 Li |
| 11 Na |
| 19 K |
| 37 Rb |
| 55 Cs |
| 87 Fr |

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Alkalymetalen fan Wikimedia Commons.
  |
# Edmund Burke

Edmund Burke
**Edmund Burke** (Dublin, 12 jannewaris 1729 – Beaconsfield, 9 july 1797) wie in Iersk filosoof en politikus dy’t as grûnlizzer fan it moderne konservatisme beskôge wurdt.

## Biografy

Edmund Burke kaam yn 1750 nei Londen om dêr jurist te wurden, mar de rjochtswittenskip fûn er dôchs mar neat. Hy begûn politike stikken te skriuwen foar it krekt oprjochte tydskrift “The Annual Register". In skoftke letter soe Burke sels ek de polityk yngean as lid fan de Whigpartij.

Burke wie in fûl bestrider fan de Frânske revolúsje dêr't er de Ingelske Glorious revolution en de Amerikaanske revolúsje tsjinoer sette.

Burke seach de rol fan de steat wat de maatskippij oanbelanget foaral as dy fan in túnman mei syn tún. De túnman besocht de tún te ûnderhalden. Progressiven en revolúsjonairen seagen Burke as boukundige dy't de boel hieltiten oan de fan blaudrukken en utopyen feroarje woe. Burke wiisde it utopysk radikalisme fan de hân. Hy foarseach al yn syn “Reflection on the Revolution in France’ dat de Frânske revolúsje op in diktatoriaal skrikbewâld útrinne soe. Ûnder lieding fan Robespierre ûntwikkele de Frânske revolúsje har yndie yn dy rjochting.

Yn Nederlân komt de Edmund Burke Stifting op foar de konservative saak. Yn Belgje is dat de Deltastifting, as útjouwerij fan it blêd TeKos. (teksten, kommentaren en stúdzjes).

Edmun Burke skriuwt yn 1757 syn ûndersyk. In filosofysk ûndersyk nei de oarsprong fan ús tinkbylden oer it sublime en it skjinne. Yn dit ûndersyk stelt hy dat skoanderens en oerweldiging inoars tsjinpoalen binne. Hy jout formele skaaimerken fan wat minsken as moai erfare. Bygelyks rûn en sêft.

Edmund Burke wie lid fan de Frijmitselderij.

## Sjoch ek

* Burkeriaansk konservatisme

## Keppelings om utens

* (in)  Folsleine tekst fan *Reflections on the Revolution in France*
* (ned)  Edmund Burke: *Het sublieme en het schone* KABK De Haach 18 juny 2012

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Edmund Burke** fan Wikimedia Commons. |
# 310 f.Kr.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 9e fK | 8e fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e iuw fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e |
| Jierren: | 315 fK | 314 fK | 313 fK | 312 fK | 311 fK | 310 f.Kr. | 309 fK | 308 fK | 307 fK | 306 fK | 305 fK |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder | 310 f.Kr. *CCCX a.C.* |
| Ab urbe condita | 444 |
| Hebriuwske kalinder | 3451 – 3452 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Kali Yuga* | 2792 – 2793 |
| Sineeske kalinder | 2387 – 2388
丁戌 – 戊亥 |

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 315 fK | 314 fK | 313 fK | 312 fK | 311 fK | 310 f.Kr. | 309 fK | 308 fK | 307 fK | 306 fK | 305 fK |
| Iuwen: | 9e fK | 8e fK | 7e fK | 6e fK | 5e fK | 4e iuw fK | 3e fK | 2e fK | 1e fK | 1e | 2e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 310 BC fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Skrikkeljier

In **skrikkeljier** of *stokkejier* is in metoade om it ferskil op te heinen tusken in kalinderjier en it sinnejier. Om't de ierde yn likernôch 365,2422 dagen om 'e sinne hinne rint, soe in kalinder fan 365 dagen in hieltyd gruttere ôfwiking krije. Dêrom hawwe de Gregoriaanske en Juliaanske kalinders ien kear yn de fjouwer jier in skrikkeljier; in jier mei in febrewarismoanne fan 29 dagen, dy't it jier 366 dagen lang makket.

It probleem foar de Juliaanske kalinder wie dat dizze korreksje te grut is. Dêrom is der yn de Gregoriaanske kalinder gjin skrikkejier yn it jier dat in iuw ôfslút, lykas 1800 of 1900, útsein it jiertal is dielber troch 400. It jier 2000 wie dus al in skrikkeljier.

Yn sinnemoannekalinders wurdt yn in skrikkeljier in hiele moanne tafoege, om't in jier dêr altyd op itselde stuit yn in moannesyklus begjinne moat, meast nijmoanne.
Sa hat de hebriuwske kalinder sân kear yn eltse njoggentjin jier in skrikkeljier, mei efter Adar de skrikkelmoanne Adar Sheni, *twadde Adar*.
# 16 jannewaris

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Werom— | healjier | fearnsjier | moanne | Alle dagen | moanne | fearnsjier | healjier | —Fierder |
|   | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 jannewaris | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |   |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **Jannewaris** | >> |
| mo | ti | wo | to | fr | so | si |
|  |  |  | 01 | 02 | 03 | 04 |
| 05 | 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 |
| 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 |
| 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 |   |
| **2026** |

**16 jannewaris** is de 16e dei fan it jier op de Gregoriaanske kalinder. Der folgje noch 349 dagen oan 'e ein fan it jier ta (yn in skrikkeljier 350).

## Foarfallen

* 1219 - De Sint-Marsellusfloed soarget foar grutte oerstreamings yn Fryslân.
* 1362 - De stêd Rungholt op it eardere waadeilân Strân ferdwynt yn see by de Sint-Marsellusfloed ("Grutte Mandraeke", grutte ferdrinking fan minsken).
* 1547 - De 17-jierrige Ivan IV mei de bynamme *de Ferskriklike*, wurdt ta (earste) Tsaar fan alle Russen kroane.
* 1556 - Philip II wurdt kening fan Spanje en fan de Nederlannen.
* 1795 - De Frânsen besette Utert.
* 1972 - Atje Keulen-Deelstra wurdt Jeropeesk kampioene yn Ynzell

## Berne

* 1504 - paus Pius V († 1572)
* 1626 - Lucas Achtschellinck, Flaamsk keunstskilder († 1699)
* 1840 - Edmond Guerrier, Amerikaansk keapman en tolk († 1921)
* 1853 - André Michelin, Frânsk ûndernimmer († 1931)
* 1875 - John Dykstra, Amerikaansk politikus († 1959)
* 1902 - Eric Liddell, Skotsk hurdrinner († 1945)
* 1918 - Nel Benschop, Nederlânsk dichteresse († 2005)
* 1920 - Kor Ket, Frysk fioelist en dirigint († 1955)
* 1923 - Willem Aantjes, Nederlânsk politikus († 2015)
* 1932 - Dian Fossey, Amerikaansk biologe en natoerbeskermster († 1985)
* 1957 - Jan van der Kooi, Nederlânsk keunstner

## Ferstoarn

* 1957 - Arturo Toscanini, Italjaansk dirigint (\* 1867)
* 1971 - Philippe Thys, Belgysk hurdfytser (\* 1889)
* 1982 - Jan Kostelijk, Frysk sportbestjoerder (\* 1900)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 jannewaris | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 |   |
| Werom— | healjier | fearnsjier | moanne | Alle dagen | moanne | fearnsjier | healjier | —Fierder |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 16 January fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Fantasia (film út 1940)

**Fantasia** is in Amerikaanske tekenfilm produsearre troch Walt Disney. De film waard útbrocht op 13 novimber 1940 en is de trêde jûnfoljende tekenfilm dy't makke waard troch de Walt Disney Productions.

De film duorret ûngefear 125 minuten. Yn 1999 kaam in ferfolch op de film út ûnder de namme *Fantasia 2000*.
# Muzyk

**Muzyk** yn de brede sin fan it wurd, is in oansprekkend arranzjement fan lûd en stilte. De úteinlike definysje fan muzyk is swier bediskusearre. Wannear't lûd akseptearre wurdt as muzyk, is ôfhinklik fan kultuer en histoarje. Yn it algemien kin steld wurde dat it lûd op syn minst troch ien of mear persoanen bewust organisearre wêze moat. It meitsjen fan muzyk hjit **musisearjen**.

### Basiseleminten

De measte muzyk bestiet út toanen mei in beskate hichte (frekwinsje). Ferskillende toanen efter-in-oar spile, foarmje in meldij, wylst ferskillende toanen dy't tagelyk spile wurde yn akkoarden en harmony of disharmony resultearje. De tempo-gewize organisaasje fan dizze eleminten én stilte is ritme.

### It skriuwen fan muzyk

Muzyk kin foar't it útfierd wurdt, skreaun wurde troch in komponist of lieteskriuwer. Yn sokke gefallen sille de muzikant of muzikanten dy't dat stik letter spylje, oer it generaal de ynstruksjes dy't de komponist, meast yn noaten as blêdmuzyk, oanjûn hat, folgje. In oare mooglikheid is dat de útfierders spyljenderwize in eigen slinger oan it stik jouwe (ynterpretaasje/ymprovisaasje).

### It útfieren fan muzyk

Muzyk kin ta klinken brocht wurde troch ien muzikant, mar ek troch mear as ien dy't meiinoar in groep foarmje lykas in rockgroep of in orkest. De muzyk dy't makke is of wurdt, kin op ferskate wizen beharke wurde: de meast tradisjonele manier is de muzyk direkt, yn it bywêzen fan de muzikanten (*live*), te beharkjen. It is mooglik dy *live*-muzyk út te stjoeren fia radio, telefyzje of oer it ynternet, alhoewol't it belibjen fan de muzyk dan ticht by it belústerjen fan fêstleine muzyk komt. Bytiden kin it ôfspyljen fan earder opnommen muzyk (fan oare artysten) ûnderdiel útmeitsje fan in útfiering.
Sels sjonge, fluitsje, in ynstrumint bespylje of in muzykstik komponearje binne ek foarmen fan muzyk meitsjen.

Dôve minsken kinne muzyk belibje troch it fielen fan de fibraasje yn harren lichem. In bekend foarbyld is de komponist Ludwig van Beethoven dy't doe't er al folslein dôf wie, noch ferskate as masterstikken erkende komposysjes makke.

### Muzyk en ûnderwiis

Minsken nimme les as se leare wolle om muzyk te meitsjen. Muzikology omfiemet in breed fjild fan histoaryske en wittenskiplike stúdzje oer muzyk, muzykteory en muzykhistoarje ynbegrepen.

### Sjenres

Omdat muzyk in oerâlde keunstfoarm is, is der in ekstreem grut tal muzyksjânres ûntstien. De grutste streamings binne klassike muzyk, populêre muzyk (moderne popmuzyk en Hiphop ynbegrepen) en folksmuzyk. Fierder kinne de Jazz en de Blues neamd wurde.

## Sjoch ek

* Muzykynstrumint