Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Konfusianisme

*Konfusiaansk alter*
It **konfusianisme** is in Sineesk etysk en filosofysk systeem, dat de lear fan Konfusius (551 – 479 f.Kr.) folget. It konfusianisme hat grutte ynfloed hân op de skiednis en de kulltuer fan East-Aziatyske lannen oant yn de 21ste iuw. Troch de skiednis fan it Sineeske keizerryk hinne wie it konfusianisme de offisjele ideology en hie dêrtroch grutte ynfloed op de befolking.

Yn lanne en gebieten mei in protte Han-Sinezen, útsein yn de Folksrepublyk Sina, besteane der in soad konfusianistyske basisskoallen en konfusianistyske skoallen foar it foarset ûnderwiis.

### Seis Deugden

It konfusianisme hat seis basiswearden:

* *Ren* - minsklikheid
* *Xiao* - Berlike ûnderhearichheid
* *Yi* - Rjochtfeardigens
* *Li* - Fatsoen
* *Chung* - Trou
* *Shu* - Wjerkearigens

## Sjoch ek

* Konfusius
* Petearen fan Konfusius
* Skiednis fan de Sineeske filosofy
* Neo-konfusianisme
* Gouden regel
* Filosofy

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Confucianism fan Wikimedia Commons.
  |
# Blomlêzing

In **blomlêzing** of **karlêzing** is in literêre term foar in samling fan 'e moaiste en bêste stikken út 'e poëzij of proaza fan in beskaat literêr mêd. Synonimen binne **antology** (fan it Grykske *anthologia*), **florilegium** (Latyn foar "blomlêzing") en **analekta** (Gryksk foar "útlêzen stikken"). Yn it Nederlânsk kaam it wurd *bloemlezing* yn 'e achttjinde iuw yn 'e mode as letterlike oersetting fan it Grykske *anthologia*; foartiid brûkte men al wol de oantsjutting *bloemkrans*. Ut it Nederlânsk wei waard it Fryske 'blomlêzing' oernommen.

Blomlêzings besteane yn 'e regel út wurk fan mear as ien auteur, mar it is ek mooglik dat se út it oeuvre fan ien skriuwer gearstald binne. Se kinne wurk omfiemje út in beskate (literêre) perioade, fan in beskate literêre streaming of fan in beskaat sjenre. Ek kinne se tematysk fan aard wêze. Der wurdt ornaris keazen foar it bêste wurk fan in auteur, mei as beheining dat de smaak fan 'e gearstaller, de saneamde **blomlêzer**, fansels beskiedend is foar de gearstalling. Dêrfandinne dat blomlêzings in rol spylje by de foarming fan literêre kanons. By tematyske blomlêzings komt it trouwens ek faak foar dat skriuwers spesifyk frege wurde om dêrfoar in koart ferhaal of gedicht oan te leverjen. Yn sokke gefallen hoecht it fansels net om it bêste wurk fan 'e oangeande skriuwer te gean.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Oersetting

De stien fan Rosetta
In **oersetting** is it oersetten fan in wurd of tekst yn in oare taal as de oarspronklike.

Om goede oersettings meitsje te kinnen is mear nedich as kennis fan beide talen. Fan de boarnetaal moatte net allinnich de letterlike betsjutting, mar moate ek de nuânses, grapkes en wurdboarterijen begrepen wurde (sjoch it foarbyld hjirûnder). Yn de doeltaal moat ek in sadanige behearsking oanwêzich wêze dat de oersetter sûnder muoite wat op in grut oantal ferskillende wizen sizze kin. Eltse taal hat in eigen idioom, stylkonstruksjes dy't net ien op ien oer te setten binne. Ek mei de kultuer fan it lân fan de boarnetaal moat de oersetter einliks goed yn thús wêze. Foar ien dy't net twatalich grutbrocht is, is meastentiids net mooglik om folslein yn in taal te skriuwen dy't net de memmetaal is.

In goede oersetting lit in tekst sjen dy't wat kontekst oangiet de bêste kar is, dy't it bêst oerienkomt mei de betsjutting yn de oarspronklike taal, en dêr't net oan te sjen is dat it in oersetting is. Meastentiids is der diskusje oer hoe letterlik oft oerset wurde moat. De doelgroep dêr't foar oerset wurde moat, spilet in grutte rol by de beslissingen dy't de oersetter nimme moat by it oersetten. Hjir spilet ek it medium in wichtige rol: by de ûndertiteling fan in bûtenlânsk programma moat útsein oersetten de sinnen meastentiids sterk bekoarte wurde.

In technyske hantlieding moat meastentiids letterliker oerset wurde as in romantysk ferhaal. Ferskillen yn kultuer liede faak, of altyd ta begripen yn de oarspronklike taal dy't foar de doelgroep sûnder ekstra útlis net te folgjen binne, sokke ekstra útlis wurde *realia* neamd. De oersetter moat yn sokke gefallen kieze foar mear útlis, of foar it substituere fan in oar mar ferlykber begryp in de doeltaal. In manier fan oersetten dy't troch in protte as ideaal sjoen wurdt, is in tekst sa ôf te leverjen dat it foar de lêzer krekt sa liket dat de skriuwer yn de eigen taal fan lêzer skreaun hat.

Berucht binne wurden dy't wat foarm oan giet in soad lykje op (meastentiids etymologyske besibbe) wurden yn de oare taal, mar in oare betsjutting hawwe. In foarbyld: it Fryske wurd 'dreech' hat in folslein oare betsjutting as it Nederlânske *droog*.

## Foarbyld: idioom

* Ingelsk
	+ *it's raining cats and dogs*
* Nederlânsk
	+ *het regent pijpenstelen*/ *het is hondenweer*)
* Frysk
	+ *it reint eidetinen*

## Sjoch ek

* Hiëronymus fan Stridon, skutspatroon fan oersetters
* Foarbyld fan in stikje literêre fertaling: [[J. D. Salinger#Eerste zin|Earste sin út *The Catcher in the rye* fan J.D. Salinger]].
# Kleaster

De Sint-Willibrordabdij yn Doetinchem.
Kleaster fan Sint Nilus op Stolbny-eilân yn it Seligermar by Ostasjkov yn Ruslân om 1910.
(Foto: Sergej Prokoedin-Gorski)
In **kleaster** (fan it Latynske *claustrum*, ôfsletten romte) is de mienskiplike wenning fan muontsen of monialen.

## Kristendom

Yn de westerske kultuer binne fral de kleasters fan de katolike en de ortodokse tsjerken bekend. Yn it kristendom wie it kleasterlibben ynearsten bedoeld foar minsken dy't harren weromlûke woenen út de wrâld dy't as sûndich beskôge waard om harren oan God te wijen.

Yn de Midsiuwen wienen kleasters, en dan benammen de selsstannige abdijen, faak yntellektuele en ekonomyske sintrums.

Somtiids hie in kleaster it bewâld of bestjoer oer in gebiet; sa'n kleaster waard dan ek wol in sticht neamd.

Der binne ferskate soarten fan kleasters. In kleaster dêr't in abt (of abdis) oan it haad stiet is in abdij. In kleaster mei in prior (of priorinne) oan it haad is in priorij.

## Boedisme

Yn it Theravada boedisme yn Tailân is der in tradysje fan boskkleasters, dy't Taiske Bosktradysje neamd wurdt.

## Sjoch ek

* Muonts
* Kleasters yn Fryslân
# Literatuer

Alde boeken
**Literatuer** is in oantsjutting foar lykfol hokker samling fan skreaune teksten. De term wurdt lykwols faak yn ingere sin brûkt foar it skriuwen as keunstfoarm, en dêrmei ta ûnderskie fan lektuer, it skriuwen allinnich om in ferhaal oer te bringen. Mar in beskate foarm fan lektuer, bgl. teksten oangeande ien fakgebiet, wurdt dan wer "fakliteratuer" neamd (en net "faklektuer"). It by de term "literatuer" hearrende eigenskipswurd is **literêr**. De tûke fan 'e wittenskip dy't ûndersyk docht nei de literatuer (as keunstfoarm) is de **letterkunde** (of de **letteren**).

## Etymology

It wurd "literatuer" is in lettere ôflieding fan it Latynske *littera*, de „boekstêf“. It meartal *litterae* betsjutte dêrneist sawat as „it skreaune, „dokuminten“, „brieven“, „wittenskip(pen)“. Yn it Frânsk en Ingelsk bleau fan de wurden *lettres* en *letters* de wurdbetsjutting „wittenskippen“ bestean.

## Literêre foarmen

Njonken de bekende literêre foarmen as it gedicht, poëzy, proaza en toaniel binne der ek oare teksten dy't as literêr skaaimerke wurde kinne. Dat binne: filmteksten, proazateksten dy't optocht binne (de roman), proaza dat ferwiist nei echte ferhalen of persoanen (lykas it brief, it essay, de autobiografy) en tekenteltsjes.

## Fryske literatuer

It Fryske taalgebiet fan eartiids en no. Fan it histoarysk gebiet West-Fryslân oant It Swin binne gjin Frysktalige teksten oerlevere.
Frysk literatuer begjint ornaris mei de 12e-iuwske wetboeken, yn de Sân Seelannen dat fan Fly nei Weser rûn (provinsje Fryslân, Grinslân en East-Fryslân). Tusken 500 en 800 waarden yn it gebiet fan it eardere Fryske Ryk, Anglofryske runen fûn.

Guon Friezen teagen al yn de 7e en 8e iuw nei Noard-Fryslân en setten har nei dêr wenjen op de eilannen. Yn de 11e en 12e iuw wie der in twadde weach fan Friezen dy't nei Noard-Fryslân teagen, de twadde groep sette har nei wenjen op it fêstelân fan Noard-Fryslân. Om it jier 1600 fine wy it earste bewyske fan Noardfryske literatuer.

Yn de hjoeddeiske provinsje Fryslân is der mei troch Gysbert Japiks sprake fan in trochgeande Fryske literatuer fan de midsiuwen oant hjoed de dei ta. It Fryske taalgebiet yn Grinslân en East-Fryslân waard aloan lytser, hjoed de dei wurdt der yn it Sealterlân noch Frysk praat en skreaun. Dat ferklearret de skieding tusken de trije Fryske literaturen:

* Fryske literatuer
* Noardfryske literatuer
* Sealterfryske literatuer

## Sjoch ek

* Dútske literatuer
* Nederlânske literatuer
* Oersjoch fan literatuerprizen
* Westjeropeeske literatuer

## Keppeling om utens

* Wikiboarne

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Literature fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Haadwurd

**Haadwurden** binne in wurdsoarte. Mei haadwurden beneame wy de wrâld om ús hinne; it binne de wurden/nammen foar minsken, bisten, planten, dingen en abstrakte begripen, lykas: Eekma, Jeltsje, bakker, hurdfytser, beam, iik, stien, boerelienbank, definysje, slûgens, hearlikheid. Haadwurden kinne selsstannich foarkomme en oare wurdsoarten passe har, troch bûging of morfology, oan it haadwurd oan. Haadwurden kinne in meartal hawwe of ferlytse wurde. Troch in s ta te heakjen oan it haadwurd kin men in besitsferhâlding oanjaan Haadwurden binne ûnder te ferdielen yn:

* eigennammen: Jan, Tjerk, waadsee;
* stofnammen: fleis (wy ite hjoed fleis);
* foarwerpnammen: man, frou, bern;
* sammelnamme: berchte, wâld.

## Keppeling om utens

 **Wikiwurdboek: haadwurd** – betsjutting, etymology, synonimen, besibbe wurden, oersetting en grammatika
# Eigenskipswurd

**Eigenskipswurden** binne in wurdsoarte. Eigenskipswurden jouwe, sa’t it wurd al seit, in eigenskip, skaaimerk, hoedanichheid of in oare bysûnderheid oan (hast altiten) in haadwurd. De neikommende wurden kinne ta de bynwurden rekkene wurde: dreech, nuver, read, djoer. Om noch spesifiker oan te jaan wat foar eigenskip bedoeld wurdt, of om in noch bettere nuânse te jaan, kin der gebrûk makke wurde fan bywurden. Yn ‘in tige griene beam’ is in it lidwurd, tige it byword, griene it eigenskipswurd en beam it haadwurd. Eigenskipswurden kinne ferskillende dingen oanjaan:

* eigenskip of kwaliteit;
* in stofnamme;
* in geografyske namme;
* in persoansnamme;
* oantsjutting fan plak, tiid, rjochting, djoer.

Eigenskipswurden kinne dêrneist ek abstrakt brûkt wurde, lykas yn ‘in steande resepsje’ wêrby net de resepsje stiet, mar de minsken stean.

In eigenskipswurd kin op twa manieren brûkt wurde: attributyf en net-attributyf. Net-attributyf hat wer twa ûnderskate kategoryen: predikatyf en bywurdlik.

* **Attributyf**: at it foar it haadwurd stiet.
* **Predikatyf**: at it eigenskipswurd efter it haadwurd stiet, stellend.
* **Bywurdlik**: at it brûkt wurdt as bywurd.

## Keppeling om utens

 **Wikiwurdboek: eigenskipswurd** – betsjutting, etymology, synonimen, besibbe wurden, oersetting en grammatika
# Tiidwurd

It **tiidwurd** (Latynsk: *verbum*) is in wurdsoarte dy't suver yn elke taal brûkt wurdt. Yn it Frysk binne der eins gjin sinnen sûnder tiidwurd. Tiidwurden drukke in tastân, hanneling of proses út dy't tiidsôfhinklik is en kinne ferbûn wurde mei beskate oare wurden en dan yn syn foarm ek dêrmei in ôfhinklikheidsrelaasje oangean.

Yn natuerlike talen wurde der ornaris ferskate foarmen fan itselde tiidwurd brûkt. De foarm fan it tiidwurd dy't ôfhinklik is fan 'e tiid en fan de deroan ferbûne persoan, hyt de *persoansfoarm*. De persoan of saak dêr't de persoansfoarm fan ôfhinklik is, ferfollet yn de sin de funksje fan ûnderwerp. Dy wjersidige ôfhinklikens tusken ûnderwerp en persoansfoarm drukke wy út troch te sizzen dat der oerienstimming is tusken dy beide.

## Kearn- en helptiidwurd

By mear tiidwurden yn in sin wurdt in ûnderskie makke tusken kearntiidwurden en helptiidwurden.

Foarbyld:

* It famke *sjocht* de jonge oan.
* It famke *hat* de jonge *oansjoen*.
* It famke *kin* de jonge *oansjen*.
* It famke *liket* de jonge *oan te sjen*.
* It famke *liket* de jonge *oansjoen te hawwen*.
* It famke *soe* de jonge *oansjoen hawwe kinne*.

It giet yn boppesteand foarbyld hieltyd om it oansjen; it oansjen is it kearntiidwurd dat hieltyd weromkomt. Help helptiidwurden wurdt brûk om beskate nuânses of fariaasjes mei oan te jaan. Yn in sin mei mear tiidwurden stiet it kearntiidwurd nei it lêste wurd dat gjin tiidwurd is. Dat wol sizze dat it, yn gefal fan in tiidwurdgroep mei mear as ien tiidwurd, foaroan stiet yn dy tiidwurdgroep.

## Tiidwurdlike begripen

* ynfinityf: *rinne*
* persoansfoarm: *do rinst, wy rûnen*
* ôfslutend mulwurd: *rûn*
* fuortsettend mulwurd: *rinnend*
* doelfoarm of n-foarm: *(te) rinnen*
* hjittende wize: *rin*
* notiid: *wy rinne*
* doetiid: *wy rûnen*

## Tiid

Yn hast alle talen kinne tiidwurden yn in notiid of in doetiid stean:

* Unfolsleine notiid: *ik rin*
* Folsleine notiid: *ik ha rûn*
* Unfolsleine doetiid: *ik rûn*
* Folsleine doetiid: *ik ha rûn*
* Unfolsleine kommende dantiid: *ik sil rinne*
* Folsleine kommende dantiid: *ik soe rûn ha*
* Unfolsleine diene dantiid: *ik soe rinne*
* Folsleine diene dantiid: *ik soe rûn ha*

## Keppeling om utens

* **Wikiwurdboek: tiidwurd** – betsjutting, etymology, synonimen, besibbe wurden, oersetting en grammatika
* Fryske Tiidwurden
# Onomatopee

In onomatopee fan in bats neibeard yn in strip.
In **onomatopee** (fan it Aldgrykske ὄνομα, *onoma*, "namme", en ποιὦ *poiéō*, "ik meitsje") of **klankneibearing** is in wurd dat op fonetyske wize in net-fokaal lûd neibeart of suggerearret, en dat diel útmakket fan 'e wurdskat (sa't dy fêstlein is yn wurdboeken) fan ien of mear talen. In onomatopee of **onomatopoësis** is ek in stylfiguer, wêrmei't yn ien of mear al of net besteande wurden in lûd neibeard wurdt.

In protte onomatopeeën jouwe de lûden wer dy't bisten meitsje: piipje, kwêkje, mêkje, gnoarje, miaukje, siizje, tsjilpe, roekoeje, tsjotterje, gûnzje, ensfh. Yn it ferlingde dêrfan wurde guon soarten fûgels oantsjut mei in onomatopee fan it lûd dat se meitsje, lykas koekoek, tsjiftsjaf, skries en oehoe. Ek lûden fan foarwerpen en foarfallen wurde faak werjûn mei in onomatopee: "tiktak" foar (it lûd fan) in wekker, "dingdong" foar in klok of doarbel, "tring" foar in fytsbel of doarbel, "toet" of "tút" foar in klakson, "boem" foar wat dat delkomt of earne tsjinoan botst, "bats" foar eat dat yn it wetter falt, ensfh.

Bernetaal bestiet faak foar in grut part út onomatopeeën. Mei't lytse bern faak de echte oantsjuttings foar dingen noch net witte, neame se dy faak nei it lûd dat se hearre. In kat wurdt dan "miau", in hûn "waf", in auto "toet-toet" en in rjochtingoanwizer "tiktak". Aldelju geane dêr faak in skoftke yn mei, mar úteinlings besykje se ornaris om it bern de echte wurden oan te learen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Onomatopoeia fan Wikimedia Commons.
  |

 |