Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jehannesburch (Súd-Afrika)

|  |
| --- |
| Jehannesburch |
| **Plak yn Súd-Afrika** |
|  |
| **Symboalen** |
|
 |
| **Bestjoer** |
| Lân | Súd-Afrika |
| Provinsje | Gauteng |
| Gemeente | Jehannesburch |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 957.441 (2011) |
| Oerflak | 334,81 km² |
| Hichte | 1.753 m |
| **Oar** |
| Postkoade | 2000 |
| Netnûmer | +27 11 |
| Tiidsône | UCT+2 (SAST) |
| **Offisjele webside** |
| www.joburg.org.za |
| **Kaart** |
|  Lokaasje yn Súd-Afrika
 |

**Jehannesburch** (Afrikaansk en Ingelsk: *Johannesburg*, Sûlû: *iGoli*, Xhosa: *eGol*; kort: *Joburg* of *Jozi*) is in stêd yn Súd-Afrika. It is it haadplak fan de provinsje Gauteng en de grutste stêd fan it lân. Yn Jehannesburch stiet it grûnwetlik gerjochtshôf fan Súd-Afrika.

Yn 2010 wie Jehannesburch ien fan de stêden dêr't it WK fuotbal spile waard.

## Keppeling om utens

* Offisjele webstek fan de stêd Johannesburg Ingelsk

De stedssilhûet fan Jehannesburch

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Jehannesburch** fan Wikimedia Commons. |
# Publyk

It publyk by in evenemint yn Israel.
It **publyk** (gjin meartalsfoarm) is in term dy't ornaris ferwiisd nei alle persoanen dy't nei in barren of evenemint sjogge of harkje. Dêrfoar hoecht men der net fysyk by oanwêzich te wêzen, want yn 'e bredere sin hearre lju dy't thús nei de tillefyzje sjogge, ek ta it publyk fan in tillefyzjeprogramma. In publykspriis is in priis dy't útrikt wurdt op basis fan in stimming ûnder de leden fan it publyk (yn tsjinstelling ta de kar fan in faksjuery). De winner fan sa'n priis wurdt wol de publyksfavoryt neamd.

It wurd 'publyk' komt út it Latyn, fan *publicus* (komt ek foar as *poplicus*), dat "it folk" betsjut. Yn public relations en kommunikaasjekunde wurdt mei 'publyk' ferwiisd nei in beskate doelgroep. As eigenskipswurd, ta einbeslút, is 'publyk' synonym mei 'iepenbier', lykas yn 'e begripen publike wurken of publyk besit.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Wrâldbank

*It gebou fan de Wrâldbank yn Washington*
De **Wrâldbank** is it grutste ynstitút foar ûntwikkelingsgearwurking. It ferstrekt lieningen oan ûntwikkelingslannen en middenynkommenslannen, mei as foarnaamste doel it bestriden fan earmoede. De ynternasjonale bank is technysk in spesjalisearre organisaasje fan de Feriene Naasjes.

De finansjele stipe fan de Wrâldbank wurdt brûkt foar meardere saken, fan strukturele herfoarmingen fan de sûnens- en ûnderwiissektor fan in lân, oant miljeu- en ynfrastruktuerprojekten lykas damen, wegen en nasjonale parken. Dêrby stelt de Wrâldbank stringinte easken oan har kliïnten: saneamde strukturele oanpassingen wurde fereaske, wêrûnder antikorrupsjemaatregelen en fiergaande privatisearring fan oerheidstsjinsten.

## Oersjoch fan presidinten fan de Wrâldbank

*De hjoeddeiske Presidint fan de Wrâldbank Robert Zoellick*

| Namme | Nasjonaliteit | Termyn |
| --- | --- | --- |
| Eugene Meyer | Amerikaan | juny 1946 - desimber 1946 |
| John McCloy | Amerikaan | maart 1947 - juny 1949 |
| Eugene Black | Amerikaan | 1949 - 1963 |
| George D. Woods | Amerikaan | jannewaris 1963 - maart 1968 |
| Robert McNamara | Amerikaan | april 1968 - juny 1981 |
| Alden W. Clausen | Amerikaan | july 1981 - juny 1986 |
| Barber Conable | Amerikaan | july 1986 - augustus 1991 |
| Lewis Preston | Amerikaan | septimber 1986 - maaie 1995 |
| James Wolfensohn | Amerikaan | 1 july 1995 - 31 maaie 2005 |
| Paul Wolfowitz | Amerikaan | 1 juny 2005 - 30 juny 2007 |
| Robert Zoellick | Amerikaan | sûnt 1 july 2007 |

## Keppelings om utens

* Worldbank.org
* Worldbank Boycott Europe
# Temperatuer

In termometer jout in bûten-temperatuer fan –17° C oan.
**Temperatuer** is in mjitte wêryn't útdrukt wurdt hoe kâld of waarm oft it is. Natuerkundich sjoen wurdt der lykwols mei metten wat de trochsneed gaoatyske bewegingsenerzjy per molekúl is, plus de beweging fan atomen yn molekulen. Yn it normale spraakgebrûk ferwiist it yn 'e regel nei de bûtenluchttemperatuer of nei koarts (d.w.s. de te hege temperatuer fan it minsklik lichem).

Der besteane ferskate spesifike systemen om 'e mjitting fan temperatuer yn út te drukken. Yn fierwei de grutste part fan 'e wrâld wurdt dat foar deistich gebrûk dien yn graden Celsius, almeast werjûn mei it graadteken (°) folge troch in haadletter C (sûnder punt). By dit systeem leit it friespunt fan wetter (d.w.s. by in gewoane luchtdruk fan ±1.000 millibar) op 0° C, wylst it siedpunt fan wetter op 100° C leit. (Tink derom dat by in legere luchtdruk wetter by in legere temperatuer befrieze, resp. siede sil, en as de luchtdruk heger is, by in hegere temperatuer.) De Feriene Steaten en Belize binne de iennichste lannen dêr't it folle ûnsekuerdere systeem fan Fahrenheit de noarm is. Men kin in temperatuer dy't werjûn is yn Fahrenheit omrekkenje yn Celsius troch der 30 fan ôf te lûken en him dan troch 2 te dielen. Oarsom, dus fan Celsius nei Fahrenheit, fermannichfâldiget men de temperatuer mei 2, wêrnei't men der tritich by optelt. Dus:

30° C x 2 + 30 = 90° F

(90° F – 30) : 2 = 30° C

Dizze omrekkenmetoade is net folslein sekuer, mar it is wol de simpelste en fluchste dy't der is. In oar systeem om temperatuer yn út te drukken, is dat fan Kelvin, dat werjûn wurdt sûnder graadteken, mei inkeld de haadletter K as ôfkoarting. Hjiroan wurdt yn 'e wittenskip de foarkar jûn, om't by dit stelsel de telling begjint by it absolute nulpunt, en men dus net mei positive en negative temperatueren sit, lykas by Celsius, dêr't alles ûnder it friespunt werjûn wurdt mei in min-teken derfoar. It absolute nulpunt (dan is der totaal gjin beweging yn 'e molekulen mear, en kâlder kin it dus net wurde) leit op –273,15° C of 0 K. Fierders besteane der noch de minder brûkte temperatuerstelsels Delisle, Newton, Rankine, Réaumur en Rømer.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes and References*, op dizze side. |
# Boar (elemint)

|  |
| --- |
| **Boar (B)** |
|  It griene fjoer fan in Boarferbining |
| Algemien |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Namme:* | Boar / Boarium
  |
| *Symboal:* | B
  |
| *Atoomnûmer:* | 5
  |
| *Kloft:* | Boarkloft, kloft 13
  |
| *Perioade:* | Perioade 2
 |
| *Blok:* | P Blok
  |
| *Rige:* | Metaaloïden
  |
| *Kleur:* | Swart |

 |
| Gemyske eigenskippen |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Atoommassa:* | 10,811 u
 |
| *Oksidaasjetastân:* | +3 |

 |
| Natuerwittenskiplike eigenskippen |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Tichtheid:* | 2340 kg/m3 |
| *Raanpunt:* | 2352 K
 |
| *Siedpunt:* | 3923 K
 |
| *Gewoane tastân:* | Stiif |

 |
| Periodyk systeem |

**Boar** is in gemysk elemint mei symboal **B** en atoomnûmer 5. It is in swart metaaloïde.

## Untdekking

Minsken wisten al fan boarferbinings sûnt de aldheid. De namme komt fan it Arabyske *Buraq*, dat boaraks betsjut. Boaraks is in mineraal dat brûkt wurdt as erts foar boarwinning. Boaraks is in boaraat, in sâlt fan boarsoer. It elemint is dêrút net sa maklik frij te meitsjen, om't dat sterke reduktoaren fereasket, lykas magnesium of aluminium. It elemint wie dêrom pas yn 1808 troch Sir Humphrey Davy, Louis Gay-Lussac en Louis Jacques Thénard klearmakke. Op dizze manear wurdt Boar ûntreinige troch it metaal.
# Frijheidsbyld

Frijheidsbyld
 Dizze side giet oer **it Frijheidsbyld yn New York**. Foar oare betsjuttings, sjoch: Frijheidsbyld (betsjuttingsside).
It **Frijheidsbyld** yn is in stânbyld yn de haven fan New York City. It stânbyld wie in geskink fan Frankryk, ornearre foar it feest dat holden waard foar de hûndertste jierdei fan de Unôfhinklikensferklearring (1776-1876). Lykwols wie de bou fan it frijheidsbyld pas yn 1886 dien.

De earste stien foar de sokkel waard op 5 augustus 1884 dellein. Yn itselde jier waard it byld yn Parys as test yn elkoar set. Dêrnei folge de boatreis fan 350 ûnderdielen yn 214 kisten nei New York. Op 17 juny 1885 kamen de ûnderdielen fan it stânbyld oan yn de haven fan New York.

Yn Frankryk is der in lytser byld dat makke is troch deselde artyst. It byld dat yn New York stiet is 46,05 meter heech (93 meter as de sokkel meirekkene wurdt).
# Gewicht

*De fektoriële oantsjutting fan* FG *op in massaleas en ûnrekber tou, wêroan't in ring mei massa* m *hinget.*
It **gewicht** fan in foarwerp is de krêft dy't dat foarwerp op syn ûndersteuning of ophinging útoefent.

It gewicht **FG* fan in foarwerp t.o.f. in koördinatestelsel is de krêft dy 't dat foarwerp op syn ûndersteuning of ophinging útoefenet, as dizze ûndersteuning of ophinging gjin fersnelling hat yn it koördinatestelsel.
It gewicht per Massa-ienheid is lyk oan de fersnelling fan frije fal yn it koördinatestelsel, en it tsjinstelde fan de g-krêft dy't útoefene wurde moat op it foarwerp om it stasjonêr te hâlden yn it koördinatestelsel, en dus ek wat in fearskealing dêrby mjit.

Der jildt dus **F**G = *m* (**g** - **a**) mei *m* de massa, **g** de falfersnelling en **a** de fersnelling fan it koördinatestelsel (beide fektors).

It **rêstgewicht** is het gewicht t.o.v. een ynertsjaalstelsel: in stelsel dat 'yn rêst' is, of mei in konstante snelheid én op ien rjochte line beweecht (wy sizze dat it foarwerp in E.R.B., in **i**enpearich, **r**jochtlinige **b**eweging, in beweging op in rjochte line oan in konstante snelheid, útfiert).

Der jldt no dus **F**G = *m* **g**.

## Massa

Yn it deistich taalgebrûk wurde de begripen gewicht en massa soms troch elkoar brûkt, mar dat is út it stânpunt fan de wittenskip út ferkeard. Dizze misfetting is goed te begripen as wy witte hoe't de massa bepaald wurdt mei help fan in skealje. De skealje mjit de krêft dy't derop útoefene wurdt, dy't lyk stiet oan de swiertekrêft dy't ynwurket op it foarwerp. Omdat duzze (as it foarwerp yn rêst is of in I.R.B. útfiert) like grut is as it gewicht fan it foarwerp, kin sa de massa gau berekkene wurde troch gebrûk te meitsjen fan de formule **F**G = *m* **g**. De skealje dielt de grutte fan de krêft dy't se mjit (en dy't deseklde is as de grutte fan it gewicht) troch de grutte fan **g**, dy't yn Nederlân ûngefear lyk stiet oan 9,81 m/s², en dit jout de massa fan it foarwerp dat op deskealjes stiet.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Gravitation fan Wikimedia Commons.
  |
# Bloedsomrin

Bloedsomloop by de minsk. Read: bloedfetten mei in protte soerstof yn it bloed, blau: bloedfetten mei soerstofearm bloed.
It **bloedfettestelsel** of de **bloedsomrin** by de minsk is it sletten systeem fan fetten dêr't it bloed trochhinne streamt. Der binne twa bloedsomrinnen, de lytse en de grutte. De fetten ferbine it hert en de organen en soargje foar de oanfier fan soerstof en fiedingsstoffen en foar de ôffier fan ôffalstoffen lykas koalstofdiokside. De bloedsomrin soarget ek foar sirkulaasje fan hormoanen en ôfwarstoffen en waarmte.

It **fettestelsel** is it gehiel fan bloedfetten yn it lichem. Dat stelsel is opdield yn de oanfierende slachieren (arterieel stelsel) en de ôffierende ieren (feneusk stelsel).
De grutste mannichte bloed hawwe de ieren. Yn it ierstelsel is de bloeddruk relatyf leech. Yn de slachieren (arteriën) sit in relatyf lyts part fan it bloed, mar dêr hearsket in folle hegere druk. Dat is de bloeddruk dy't by de dokter metten wurdt. Om reden fan dy hege druk kin by in slachierlike blieding rillegau in soad bloed ferlern wurde en dy't ta de slimme tastân shock late kin.

## Sjoch ek

* bloed
* bloeddruk
* bloedfet
* hert

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Circulatory system fan Wikimedia Commons.
  |
# East-Aazje

De lizzing fan East-Aazje.
**East-Aazje** is de loskes definiëarre eastlike geografyske regio fan it wrâlddiel Aazje. It omfiemet yn elts gefal Japan, Taiwan, Noard- en Súd-Koreä, Mantsjoerije, Hongkong, Makau en eastlik en sintraal Sina. Oare dielen fan Sina wurde der soms, krekt as Mongoalje, ek ta rekkene, mar oer it algemien komme Mongoalje en Sinkiang-Oeigoerje faak better ta har rjocht yn Sintraal-Aazje (dêr't se in protte kulturele en ekologyske oerienkomsten mei hawwe), wylst Tibet soms ta Súd-Aazje en soms ta Sintraal-Aazje rekkene wurdt.

As Mongoalje en hiel Sina ta East-Aazje rekkene wurde, hat it gebiet in oerflak fan sa'n 12 miljoen km², wat 28% fan Aazje is, en 15% grutter as hiel Jeropa. Fierders hat East-Aazje sa'n 1,5 miljard ynwenners, wat 38% fan 'e befolking fan Aazje is en 22% fan 'e wrâldbefolking. Dêrmei komt it gebiet op in befolkingstichtens fan 133 minsken de km², wat in protte is yn ferhâlding ta it wrâldgemiddelde fan 45 minsken de km² (mar as de tige tinbefolke gebieten yn West-Sina en Mongoalje net meirekkene wurde, sjit dat sifer noch folle fierder de hichte yn).

Kultureel kin East-Aazje fierhinne lykslein wurde mei de saneamde sinosfear, it gebiet dat histoarysk sjoen ûnder tige sterke Sineeske kulturele ynfloed stie (al heart Fjetnam dêr dúdlik ek ta). Dy ynfloed docht û.m. bliken út de fersprieding fan it Sineeske skrift en de Sineeske kalinder en fan 'e gewoante om 'e efternamme foar de foarnamme te setten (dy't bûten de sinosfear inkeld foarkomt yn Hongarije). De grutte godstsjinsten fan East-Aazje binne it boedisme, mei yn Sina en Taiwan dêrby it Sineeske tradisjonele leauwe, it konfusianisme en it taoïsme, yn lannen as Mongoalje en Súd-Koreä it sjamanisme en yn Japan it sjintoïsme.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory East Asia fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# L

Normaal en kursyf skreaun.
De **L** is de tolfde letter fan it Latynske alfabet. De letter komt nei de K en foar de M.

## Untjouwing

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Proto-Semityskeen kneppel om bisten te driuwen | Fenisyske Lamed | Grykske Lambda | Etruskyske L | Latynske L |
# Earste Frânske Keizerryk

*Napoleontysk ryk yn 1811*
Ingres: *Napoleon op syn keizerlike troan*
It **Earste Frânske Keizerryk** begûn formeel yn 1804, en einige tsien jier letter yn 1814.

Napoleon Bonaparte hie feitlik al de macht krigen by de steatsgreep fan 18 Brumaire op 9 novimber 1799, mar koe dy macht earst útfiere nei’t er himsels yn 1804 ta keizer kroane hie.

Fan 1810-1813 wie Nederlân part fan it Earste Frânske Keizerryk. It wie de lêste faze fan de Frânske tiid yn Nederlân.

De perioade fan *Le Premier Empire* hie as skaaimerken in grutte modernisearring op maatskiplik gebiet, bygelyks de Code Napoleon yn it rjocht, en tagelyk in pasifikaasje mei de oanhingers fan it Ancien Régime .

By de delfal fan Napoleon Bonaparte beneamde er syn soan Napoleon II ta keizer. Dy waard lykwols net erkend troch de grutmachten en waard ôfset yn it foardiel fan it Bourbondynasty, dat it Earste Frânske Keizerryk hat twa keizers hân.

De noardlike departeminten yn 1811

## Keppelings om utens

* Napoleon, syn leger en fjildslagen
* Earste Keizerryk Magazine mei de skiednis, krigen en uniformen fan it Napoleontysk tiidrek
# 1801

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1801 *MDCCCI*  |
| Ab urbe condita | 2554 |
| Armeenske kalinder | 1250
*ԹՎ ՌՄԾ* |
| Etiopyske kalinder | 1793 – 1794 |
| Hebriuwske kalinder | 5561 – 5562 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1856 – 1857 |
| - *Shaka Samvat* | 1723 – 1724 |
| - *Kali Yuga* | 4902 – 4903 |
| Iraanske kalinder | 1179 – 1180 |
| Islamityske kalinder | 1216 – 1216 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4497 – 4498
丁申 – 戊酉 |

**1801** is in gewoan jier dat begjint mei in tongersdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1801.*)

## Foarfallen

* 4 augustus - In nije Frânske grûnwet jout Napoleon mear macht.
* 21 septimber - Frankryk anneksearret de Italjaanske regio Piemont.
* 23 oktober - Frankryk anneksearret de Italjaanske hartochdommen Parma en Piacenza.

## Berne

* 6 febrewaris - Marten Jans van Houten, Frysk evangelist en mystikus († 1879)
* 11 febrewaris - Elte Beima, Frysk astronoom, wiskundige en bibliofyl († 1873)
* 26 juny - Rein Baukes Windsma, Frysk skoalmaster en dichter († 1862)
* 19 july - Taco Roorda, Frysk letterkundige († 1874)
* 24 july - Tjeert Eernstman, Frysk keunstskilder en tekenlearaar († 1886)
* 21 augustus - Guillaume Groen van Prinsterer, Nederlânsk politikus († 1876)
* 3 novimber - Vincenzo Bellini, Italjaansk komponist († 1835)
* 6 desimber - Hearke Tjerks Witteveen (Sterke Jerke), Frysk fjildwachter en sterke man († 1890)

## Ferstoarn

* 14 juny - Benedict Arnold, Amerikaansk militêr en ferrieder (\* 1741)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 | 1800 | 1801 | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1801 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Koreografy

**Koreografy** of **goreografy** is it betinken en ûntwerpen fan dûns, dûnsfoarmen en beweging. Immen dy't soks by de ein hat, is in koreograaf (of goreograaf) of koreografe (of goreografe). Dêrby kin om ballet gean, mar ek foar in protte oare teäterfoarstellings (lykas opera) wurdt in koreograaf ynset om it poadiumgebrûk troch de artysten te begelieden. Ek by moderne dûnsfoarmen sprekt men fan koreografy.