Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skriuwen

*Midsiuwske yllustraaasje fan in kristlike kopyist dy't oan it skriuwen is*
**Skriuwen** is de werjefte fan in taal yn in tekstueel medium troch it brûken fan in samling fan tekens of symboalen (dat bekend stiet as in skrift). Skriuwen wurdt ûnderskieden fan yllustraasje, lykas grottekeningen skilderjen, net-symboalyske manieren om de taal te bewarjen troch gebrûk te meitsjen fan net-tekstuele media, lykas magneetbân.

Skriuwen is in útwreiding fan de minsklike taal yn de tiid en de romte. Skriuwen is grif yn âlde kultueren begûn as in byprodukt fan politike ekspânsje. Dizze âlde kultueren hienen in betrouber middel nedich foar it oerbringen fan ynformaasje fan de perifery nei it sintrum. Men hâlde in finansjele boekhâlding by, skreau histoaryske gegevens op en soksoarte aktiviteiten. Om it 4e millennium foar Kristus, ûntgroeide de kompleksiteit fan de hannel en administraasje de mooglikheden fan it minsklik ûnthâld en waard skriuwen in mear betroubere metoade foar it yn in permaninte foarm registrearjen en presintearjen fan transaksjes. Yn Meso-Amearika mar ek yn it Alde Egypte soe it skriuwen him ûntwikkelje kind hawwe út it byhâlden fan kalinders en de politike needsaak foar it registrearjen fan histoaryske en natuerlike foarfallen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * (in)  Taal, schrijven en het alfabet: in ynterview mei Christophe Rico Damqatum 3 (2007)
* (in)  Waarom schrijven? - In skiednis fan it skriuwen en it alfabet fan de British Library
* Robinson, Andrew "The Origins of Writing" yn David Crowley and Paul Heyer (eds) *Communication in History: Technology, Culture, Society* (Allyn and Bacon, 2003).

---

 |
# Utspraak

Dizze side giet oer **de klank fan wurden**. Foar eat spesifyks dat immen seit, sjoch: sitaat.
De **útspraak** fan wurden troch in persoan is de wize hoe’t de persoan de wurden klinke lit as er dy útsprekt. In wurd kin op ferskillende wizen útsprutsen wurde troch ferskate persoanen, ôfhinklik fan mannich faktoaren, lykas de tiid hoenear en it plak wêr’t se opgroeiden, it gebiet dêr’t se no wenje, de sosjale klasse en it ûnderwiis.

## Taalkundige terminology

Hoe’t in persoan in wurd útsprekt hinget yn it foarste plak ôf fan de basisienheden fan it lûd (*phones*) dy’t de persoan brûkt yn syn taal. De tûke fan linguïstyk dy’t it *aard en produksje fan lûden* yn de taal bestudearret is de fonetyk.

De stúdzje fan *taalkundige ienheden* yn it sprutsen wurd (dy’t fonemen neamd wurde) hjit fonology. De fonology groepearret de klanken nei har funksje yn in taal, en hâldt har, yn tsjinstelling ta de fonetyk, net dwaande mei de ferskillen yn útspraak salang’t wurden gjin oare betsjutting krije.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Lienwurd

In **lienwurd** is in wurd dat troch de (sprekkers fan 'e) iene taal út 'e oare taal oernommen is, sûnder dat dêrby oersetting plakfynt. Dêrmei ûnderskiedt in lienwurd him fan in lienfertaling, wêrby't net it wurd sels, mar de betsjutting oernommen wurdt yn in oare taal (bgl. "mei-lijen" fan it Latynske *com-passio*). Wol is it mooglik dat de útspraak fan in lienwurd oan 'e nije taal oanpast wurdt, in proses dat ferbastering neamd wurdt. Soms is it lienwurd dêrtroch nei ferrin fan tiid suver net mear werom te kennen (lykas it Fryske "perfoarst", dat fan it Frânske *par force* komt). Oare lienwurden binne al sa lang lyn oernommen (blg. "keatsen" fan it Frânske *chasser*), dat nimmen der noch wat efter siket.

It Frysk hat fral in protte lienwurden oernommen út:

* it Dútsk, bgl. abseilen, krimy, langlaufen
* it Frânsk, bgl. fúljeton, horloazje, keatsen, sjoernalist
* it Gryksk, bgl. amnesty, dialooch, mûnts, panteön
* it Ingelsk, bgl. kompjûter, plestik, science fiction, thriller
* it Latyn, bgl. yndustry, kamera, konsulaat, rekreaasje

Ek oare talen hawwe har bydrage levere oan it hjoeddeistige Frysk, lykas:

* it Arabysk, bgl. admiraal, algebra, alkohol, almenak
* it Azteeksk, bgl. kakao, patat, tomaat
* it Finsk, bgl. sauna
* it Iislânsk, bgl. geiser
* it Italjaansk, bgl. kasino
* it Japansk, bgl. haikû, karaoke, tsûnamy
* it Jiddysk, bgl. klezmer, mazzel, mesjogge
* it Lakota, bgl. tipy
* it Polynezysk, bgl. taboe, tatoeaazje
* it Russysk, bgl. tolk, tsaar
* it Swahily, bgl. safary

## Sjoch ek

* lienfertaling

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side. |
# Morfeem

In **morfeem** (meartal: morfemen) is in elemint fan in wurd mei in eigen betsjutting/funksje, dat net opdield wurde kin.

Der binne twa typen morfemen:

* Dy't as selsstannich wurd bestean.
* De net selsstannich foarkommende wurdfoarmjende eleminten (affiksen). Affiksen binne der yn twa haadsoarten, de prefiks en de suffiks.

In ferbiningslûd (of bynmorfeem) is in tusken -s- of in tusken -e-: doarp-s-tsjerke, bern-e-boek.

## Foarbyld

It wurd **doarpstsjerkje** hat de neikommende morfemen:

1. Selsstannich morfeem 'doarp'
2. It ferbiningslûd 's'
3. Selsstannich morfeem 'tsjerke'
4. De suffiks '-je'

It wurd **berneboekje** hat de neikommende morfemen:

1. Selsstannich morfeem 'bern'
2. It ferbiningslûd 'e'
3. Selsstannich morfeem 'boek'
4. De suffiks '-je'

## Sjoch ek

* Morfology
# Standertmandarynsk

Sineesk ferkearsboerd yn it Mandarynsk
It **Standertmandarynsk** is in standardisearre foarm fan it Sineesk-mandarynsk. Wurden yn it mandarynsk wurde net bûgd, ynstee dêfan binne der fjouwer toanen. It mandarynsk hat lûdrike wurde, lykas **gǒu** (foar *hûn*) en **māo** (foar *kat*). De mandarynske wurden yn dit artikel binne yn it Pinyin skreaun, mar de taal wurdt yn Sina mei it tradisjonele skrift skreaun, of mei in ienfâldigere ferzje fan dat skrift.

## Simpele sin

Der is gjin bûgingsferskaat yn it mandarynsk, dat in simpele sin is yn it mandarynsk sa opboud: ûnderwerp + it stelde + foarwerp.

Foarbyld:
**Gǒu shòuliè miányáng.** betsjut **De**/**in hûn jaget**/**it skiep.**, mar letterlik oerset **Hûn jaget skiep.**

## Freegjende sinnen

Hjir binne in pear foarbylden fan freegjende sinnen yn it mandarynsk:

**Zhè shì shénme?** (letterlik oerset **Dat wêze wat?**) betsjut **Wat is dat?Zhè shì shénme dòngwù?** (letterlik oerset **Dat wêze wat dier?**) betsjut **Hokfoar in dier is dat?Shénme síhòu?** (letterlik oerset **Wat tiid?**) betsjut **Wannear?**

At der oars gjin freegjend foarnamwurd yn de sin sit, brûkt men **ma** efter de freegjende sin, om sjen te litten, dat dy sin in freegjende sin is:

**Nǐ gàosù.** (letterlik oerset **Do prate.**) betsjut **Do praatst.Nǐ gàosù ma?** betsjut **Praatsto?**

## Toanen

De fjouwer toanen.
De earste toan is heech, de twadde toan is opgeand, de tredde is djip (earst ôfgeand, dan wer opgeand) en de fjirde toan is hiel koart en ôfgeand. At men in wurd mei in oare toan útsprekt, dan betsjut dat gauris wat oars. Bygelyks it wurd "ma":

1. Toan:**mā** of māma betsjut **mem**

2. Toan:**má** betsjut **himp**

3. Toan:**mǎ** betsjut **hynder**

4. Toan: **mà** betsjut **skelle**

De toanleaze **ma** brûkt men oan 'e ein fan in fraach, as der oars gjin freegjend foarnamwurd is. (it foarbyld stiet hjir!)

## Keppeling om utens

* Ynternet kursus mandarynsk
* Wurdboek *Dútsk-Mandarynsk; Mandarynsk-Dútsk*
# Lienfertaling

In **lienfertaling** of **lienoersetting** is in wurd of útdrukking dy't troch ien taal út in oarenien oernommen is troch it letterlike, wurd-foar-wurd-oersetten fan 'e betsjutting. Yn sokke gefallen hie de lienende taal yn 'e regel noch gjin eigen wurd foar it oangeande begryp, dat lykwols maklik werjûn wurde koe yn deselde foarm as wêryn't it al yn in oare taal foarkaam.

It is soms dreech om te bewizen dat in beskaat wurd in lienfertaling is, mei't besibbe talen faak ek fan natuere deselde wurden omfiemje. Mei gearstallings dy't net algemien brûkt wurdt, lykas it wurd 'lienfertaling', om mar in foarbyld te neamen, is dat lykwols folle makliker. Lytse talen lykas it Frysk sitte fol mei lienfertalings, dy't yn 'e regel oernommen wurde út 'e dominante taal binnen it taalgebiet wêrfan't sokke lytse talen besteane (yn it gefal fan it Frysk is dat dus it Nederlânsk). Mar ek grutte talen as it Nederlânsk omfiemje in protte lienfertalings. Sa komt is it wurd *leenvertaling* in lienfertaling út it Dútsk, fan *Lehnübersetzung*. Oare foarbylden binne *driehoek* (fan it Latynske *triangulum*), *tijdverdrijf* (fan it Frânske *passe-temps*) en *kettingroker* (fan it Ingelske *chain smoker*).

Der besteane twa oare manearen om in begryp út in oare taal oer te nimmen, ntl. troch simpelwei it frjemde wurd te brûken (eventueel mei in oanpaste stavering), dat dan in lienwurd wurdt (bgl. "kompjûter", út it Ingelsk), en troch in lienbetsjutting oan in besteand eigen wurd ta te foegjen (bgl. by "himel", dat oarspronklik yn it Frysk inkeld de betsjutting fan 'loft' hie, mar der yn 'e tiid fan 'e ynfiering fan it kristendom út it Latyn wei de homonime betsjutting fan 'hjirneimels' of 'godsferbliuw' by krige).

## Sjoch ek

* lienwurd

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side. |
# Telefoan

Ericsson syn earste telefoan fan bakelyt (1931)
In **telefoan** of **tillefoan** is in foarm fan telekommunikaasje wêrby't men troch it gebrûk fan twa apparaten dy't mei-inoar yn ferbining steane in petear fiere kin mei immen dy't oars te fier ôf is om mei te praten. Telefoanen kinne mei in snoer oansletten wêze op in netwurk (in 'fêste' telefoan), mar se kinne ek 'los' wêze. Sokke losse apparaten wurde mobile telefoans neamd. De telefoan waard yn 1876 útfûn troch Alexander Graham Bell.

## Skiednis yn Fryslân

Foar de telefoan falle de grinzen fan it distrikt Ljouwert gear mei dy fan de provinsje Fryslân. Konsesjes foar in pleatslik net waarden yn 1882 oanfrege troch de Nederlânske Bell Maatskippij en yn 1883 ferliend oan de firma Ribbink van Bork yn Amsterdam foar 15 jier, yn 1900 waard it ferlinge.

De sintraalpost siet yn de begjinjierren op de souder fan de haadwacht, 1900 yn Telefoanburo Iewâl 55. Doe kaam oansluting op it ynterlokale net, wêrtrocht it tal abonnees hurd oprûn ( 1885:90, 1899:169, 1900:206 en 1910:645 ). It earste kantoar yn it ressort Ljouwert wie Berltsum (1907) en rillegau dêrnei folge Gytsjerk-Oentsjerk. It Ljouwerter net is ( mei dat fan 9 oare Nederlânske plakken) op 1 jannewaris 1919 oernomd troch it Ryk. Yn 1930 folge automatisearring mei de sintraalpost yn it Post- en Tillegraafkantoar op Twibaksmerk 25, de distriktsadministraasje siet op nûmer 27.

De measte lokale netten yn Fryslân binnne sûnttiids automatisearre. Ein 1957 kaam de administraasje yn gebou Twibaksmerk, hoeke Droevendal (arsjitekt P.de vries). Der wienen yn 1956 30.400 oanslutings, wêrfan 7150 op it lokale net Ljouwert. Yn dat jier waarden 20.500.000 lokale en 12.500.000 ynterlokale gesprekken fierd.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Brouwer, J.H., en oaren (red.), *Encyclopedie van Friesland*, Amsterdam: Elsevier 1958, *Telefoon*.
 |