Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Izertiid

|  |
| --- |
| **Trijeperioadesysteem** |
| **Holo- seen** | *Histoaryske Tiid* |
| **La Tène-tiidrek** |   | **Proto- histoarje** |
| **Hallstatt-tiidrek** |
| **Izertiid** |
|   Let |   |
| Midden |
| Ier |
| Brûnstiid |
| Neolitikum | Kopertiid |   |
| Let | Pre- histoarje |
| Midden |
| Ier |
| Mesoli- tikum of Epipaleo- litikum | Let |
| Midden |
| Ier |
| Pleis- toseen | Paleo- litikum | Let |
| Midden |
| Ier |
| **Stientiid** |

De **izertiid** is in tiidrek yn 'e prehistoarje nei de brûnstiid.

De izertiid is de lêste perioade fan de prehistoarje. By guon kultueren hat de izertiid wat langer duorre as by oare kultueren, dat kin ek mei it plak te krijen ha.

Ornaris is it yn West-Jeropa sa dat er begjint om 800 foar Kr. oant de Romeinen om it begjin fan de jiertelling hinne har gebiet útwreiden oan de súdgrins fan Fryslân ta. Mear nei it súd-easten fan Jeropa en it Midden-Easten ta begjint de stientiid om 1200 foar Kr. hinne.

It leit yn 'e reden en de namme izertiid tsjut oan dat der in soad gebrûk makke waard fan izeren ark en oare foarwerpen fan izer. Izer is op ferskâte mêden better as brûns:

* it is hurder, dat it is gaadlik foar wapens en ark
* it is ienfâldiger te bewurkjen
* it is maklik te reparearjen
* de grûnstof is op de meast plakken wol te finen
* langere duorsumens fan it materiaal

It duorre hiel lang eardat de minsken fan doe wisten hoe't se metaal út erts krije koenen.

De foardielen soargen derfoar dat izer brûkt waard om wapens (benammen swurden) en ark te meitsjen. It brûns wurdt dan mear brûkt foar sieraden.
# Hongaarsk

|  |
| --- |
| Hongaarsk |
| **algemien** |
| eigen namme | Magyar |
| lânseigen yn | Hongarije en troch de Hongaarske minderheden yn Roemeenje, Slowakije, Servje, Oekraïne, Kroaasje, Eastenryk en Sloveenje |
| tal sprekkers | 13 miljoen |
| skrift | it Latynske alfabet (Hongaarsk fariant) |
| **taalsibskip** |
| taalfamylje | Oeralysk
* Finsk-Oegrysk
	+ Oegrysk
		- **Hongaarsk**
 |
| dialekten | ? |
| **taalstatus** |
| offisjele status | Grut-Brittanje, Feriene Steaten |
| **taalkoades** |
| ISO 639-1 | hu |
| ISO 639-2 | hun |
| ISO 639-3 | hun |

De Hongaarske taal yn Midden-Jeropa
**Hongaarsk** (*Hongaarsk: magyar nyelv; letterlik: Hongaarske taal*) is in taal mei sa'n fyftjin miljoen sprekkers. It is de offisjele taal fan Hongarije, en dêrmei ien fan de talen fan de Jeropeeske Uny.

## Sprekkers

* Eastenryk: minderheidstaal, erkend - 14.000 sprekkers
* Hongarije: offisjele taal - 8.734.000 sprekkers
* Israel: minderheidstaal, erkend - 70.000 sprekkers
* Kanada: minderheidstaal, erkend - 75.555 sprekkers
* Kroaasje: minderheidstaal, erkend - 20.000 sprekkers
* Oekraïne: minderheidstaal, erkend - 187.000 sprekkers
* Roemeenje: minderheidstaal, erkend - 2.000.000 sprekkers
* Servje: minderheidstaal, erkend; ien fan 'e offisjele talen yn 'e provinsje Woiwodina, njonken it Servysk - 420.000 sprekkers
* Sloveenje: minderheidstaal, erkend - 9.000 sprekkers
* Slowakije: minderheidstaal, erkend - 600.000 sprekkers
* USA: minderheidstaal, erkend - 117.973 sprekkers

## Sibskip

Hongaarsk heart by de Oegryske talen fan de Finsk-Oegryske taalfamylje. Hongaarsk is dêrmei besibbe oan it Finsk en it Estysk.
# Nasjonale Bibleteek fan Israel

De **Nasjonale Bibleteek fan Israel** (*National Library of Israel - הספרייה הלאומית*), oprjochte yn 1892, is in bibleteek wijd oan it sammeljen fan de kultuerskatten fan Israel en fan it joadsk kultuer erfgoed. De bibleteek hat mear as 5 miljoen boeken en leit oan de Givat Ram-kampus fan de Hebriuwske Universiteit fan Jeruzalem.

## Galery

* It gebou
* De lêsseal fan de bibleteek

## Keppelings om utens

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory National Library of Israel fan Wikimedia Commons.
  |

* Nasjonale Bibleteek fan Israel
# Bakû

|  |
| --- |
| Bakû |
|  |
| Bakû yn 2011 |
| **Bestjoer** |
| Lân | Azerbeidzjan |
| Boargemaster | Hajibala Abutalybov |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 2.300.500 (2021) |
| Oerflak | 2130 km² |
| Befolkingsticht. | 1.075/km² |
| Hichte | - 28 m |
| **Oar** |
| Postkoade | AZ1000 |
| Tiidsône | AZT (UTC+4) |
| **Offisjele webside** |
| BakuCity.az |

Plak fan Bakû oan de Kaspyske See
**Bakû** (Azerbeidzjaansk: *Bakı*, Perzysk: *Badkuba*/*باکو*) is de haadstêd en wichtichste havenstêd fan Azerbeidzjan. De stêd, dy't oan de Kaspyske See leit, is mear as 1500 jier âld. De stêd hie 1.900.000 ynwenners yn 2003 en 2.039.700 yn 2009.

## Skiednis

Archeologen hawwe resten fûn dy't datearre fan in pear iuwen foar Kristus. Bakû waard foar it earst neamd yn 885. De stêd waard wichtich neidat de stêd Shemaka troch in ierdskodding ferwoaste waard. De doedestiidske Persyske hearsker Shirvanshah Ahistan I makke fan Bakû syn nije haadstêd.

Yn 1805, ûnder de Earste Russysk-Iraanske oarloch, waard Bakû troch de Russen op Iran ûnder de Kadjaren-dynasty oerweldige.

## Nijsgjirrich

De histoaryske stedsmuorre fan Bakû is op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO set. Ek de Maagdentoer út de 11e iuw stiet op dizze list.

Bakû is it begjin fan de Bakû-Tbilise-Ceyhanpiiplieding, dy't oalje fan de Kaspyske See nei de súdkust fan Turkije bringt.

De Maagdentoer yn it âlde part fan Bakû

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Syrillysk alfabet

Brûkme fan it Syrillyske alfabet
It **Syrillyske alfabet** (Russysk: кириллица, kirillitsa) is in alfabet wêrmei't seis Slavyske talen skreaun wurde: Russysk, Oekraynsk, Wytrussysk, Servysk, Masedoanysk en Bulgaarsk. Troch de ynfloed fan de Russen wurdt it Syrillyske alfabet ek brûkt foar net-Slavyske talen lykas it Kazachsk en Tataarsk (Turkske talen), it Oedmoertysk en Komy-Syrjeensk (Finsk-Oegryske talen), Tsjetsjeensk en Avaarsk (Noardeastkaukazyske talen), Abgazysk en Sirkassysk (Noardwestkaukazyske talen) en it Mongoalsk.

## Skiednis

Syrillus en Metoadius makken yn de 9e iuw it Glagolitysk alfabet omdat it Grykske alfabet net foldie foar de Slavyske talen. Wa't it Syrillyske alfabet makke hat is net wis. It Syrillyske alfabet ferwiist wol nei *Kyrillos*, mar neffens akademisy ûntstie it alfabet healwei de 10e iuw yn it easten fan Bulgarije. Dêrom kin it neffens dy akademisy net sa wêze dat Kyrillos de betinker fan it Syrillyske alfabet is. It Grykske alfabet waard wol as basis brûkt foar it Syrillyske alfabet. Lûden dy't it Gryksk net hie, krigen spesjaal omtinken yn it Glagolityske en Syrillyske alfabet.

## Letters

It Syrillyske alfabet sa't dat tsjinstwurdich brûkt wurdt foar it Russysk:

As dyn blêder de Syrillyske tekens net lêze kin, sjoch dan op dizze side.| а | б | в | г | д | е | ё | ж | з | и | й | к | л | м | н | о | п | р | с | т | у | ф | х | ц | ч | џ | ш | щ | ъ | ы | ь | э | ю | я |
| *а* | *б* | *в* | *г* | *д* | *е* | *ё* | *ж* | *з* | *и* | *й* | *к* | *л* | *м* | *н* | *о* | *п* | *р* | *с* | *т* | *у* | *ф* | *х* | *ц* | *ч* | *џ* | *ш* | *щ* | *ъ* | *ы* | *ь* | *э* | *ю* | *я* |
| à | b | v | g | d | è | e | zj | z | i | j | k | l | m | n | o | p | r | s | t | oe | f | ch | ts | tsj | dj | sj | sjtà | - | y | - | e | joe | ja |

De **ъ** en **ь** wurde as lêstekens brûkt, respektivelik in hurd teken en in sêft teken.

## Keppeling om utens

 **Commons: Syrillysk alfabet** – foto, fideo en harktriemmen
* Learn to read the Russian Alphabet in 75 Minutes *Ingelsk*
# CD

In CD fan it gongbere formaat
De **CD** (ek skreaun as **cd**), in ôfkoarting foar it Ingelske *compact disc*, of **kompaktskiif** is in optyske drager foar lûd, byld en it bewarjen fan in kompjûtergegevens.

It systeem fan de CD waard ûntwikkele foar bylddragers, mar de earste grutte tapassing wie as lûddrager. Yn in pear jier tiid waard de grammofoanplaat foar in grut part ferkrongen troch de CD. Fierder bouwend op dat sukses kamen de byld-CD en CD-rom út. De lêste waard wer ynhelle troch ien dêr't jo op skriuwe kinne. Dy CD-Rewrite jout jo krekt as de lytsere skyfkes de mooglikheid in soad kompjûtertriemmen fêst te lizzen. As it no om muzyk, byld of tekst giet, der is romte foar hûnderten Megabytes al gau sa'n 5 miljard bitten.

Yn it Frysk wie ek de namme **lûddrager** ûntstien, om't er earst allinne foar de werjefte fan muzyk brûkt waard. Der binne dan ek party minsken dy't efkes wat 'eigen' muzyk opsette ûnder it kompjûterjen. Wolle jo de muzyktriemmen fan in befeilige CD nei de fêsteskiif en dêrnei op in MP3-spiler sette, dan kinne jo dy CD rippe.

Gewoanwei hat in CD in diameter fan 120 mm. Der is lykwols ek in lytsere ferzje, de miny-CD, fan 80 mm en 21 minuten muzyk. De CD bestiet foar it grutste part út in transparante keunststof beskermlaach fan 1,2 mm. Dêrop leit in aluminium laach mei oan de kant fan de beskermlaach hiel lytse dobkes, net djipper as 125 nm. Oer de oare kant fan dy aluminiumlaach leit in hurde laklaach, dêr't faak tekst en ôfbylden op oanbrocht binne. De dobkes foarmje in 5,4 kilometer lange spiraal dy't fan it midden út ôftaasd wurdt mei in ljochtstriel.

By de yntroduksje fan in nije standert foar CD's is keazen foar de nije namme DVD.
# Sjetlâneilannen

*Flagge fan de Sjetlâneilannen.*
*Kaart fan de Sjetlâneilannen.*
De **Sjetlâneilannen** (Skotsk-Gaelysk: *Sealtainn*, Ingelsk: *Shetland Islands*) binne in eilannekloft yn de Atlantyske Oseaan, noardlik fan it fêstelân fan Skotlân. De eilannen berinne in oerflak fan 1.426 km²; it haadeilân Mainland beslacht dêrfan in twa treddepart. It plak Lerwick op Mainland is it bestjoerlike sintrum fan de Sjetlâneilannen. Yn 'e mande mei de súdliker leine Orkney-eilannen foarmje de Sjetlâneilannen de Noardlike Eilannen fan Skotlân. Sûnt 1975 is Sjetlân fierders ek ien fan 'e Skotske riedsgebieten.

## Geografy

De hiele eilannekloft bestiet út likernôch 100 eilannen dêr't fyftsjin fan bewenne binne. Op dy fyftjin bewenne eilannen wenje om ende by 23.167 minsken yn 2011, dêr't 17.750 fan op it haadeilân Mainland wenje (2005).

De oare bewenne eilannen binne:

* Bressay (400 ynwenners)
* Burra
* Fetlar (60 ynwenners)
* Foula
* Muckle Roe
* Papa Stour
* Trondra
* Unst (806 ynwenners)
* Vaila
* Whalsay (sa. 1.000 ynwenners)
* Yell (sa. 960 ynwenners)

By de eilannen yn de Sjetlânkloft wurde ek rekkene: Fair Eilân yn it suden, en Housay en Bruray yn de Out Skerries yn it easten.

De Sjetlâneilannen steane bekend om de grutte koloanjes seefûgels dy't dêr te finen binne. Under oare de seepappegaai en Mallemok briede der yn grutte oantallen. De eilannekloft leit op deselde breedtegraad (60° NB) as de súdpunt fan Grienlân, Kaap Farwel.

## Skiednis

Yn de begjin fan de Midsiuwen waarden de eilannen beset troch Wytsingen; de spoaren fan harren oanwêzigens binne noch oeral te sjen. Sjetlân waard yn 1472 by Skotlân foege as ûnderdiel fan in keninklike breidskat.

Op de Sjetlâneilannen stean in protte oerbliuwsels út eardere tiden. Alde forten lizze ferspraat oer de eilannen en kinne besichtige wurde. Yn Jarlshof op Mainland is in doarp út de Brûnstiid opgroeven.

## Literatuer

* Wolfgang Schlick:*Die Orkney und Shetland-Inseln : Landschaft und Kultur im Nordatlantik*. DuMont, Keulen 1989, 298 siden (DuMont Kultur-Reiseführer) ISBN 3-7701-2174-0
* Elizabeth Balneaves: *The windswept isles: Shetland and its people*. Londen: Gifford, 1977. (328 siden)

## Keppeling om utens

 **Commons: Sjetlâneilannen** – foto, fideo en harktriemmen
* Webside fan de Rie fan de Sjetlâneilannen
* Visit Shetland op de webside fan *Visit Scotland*
# Skald

In **skald** wie fan âlds in hofdichter yn 'e Wytsingkultuer fan it Midsiuwske Skandinaavje. Sokken skreaune benammen goade- en heldedichten yn alliterearjende fersfoarm, dêr't de Germaanske mytology in grutte rol yn spile. Skalden wurde tsjintwurdich ek wol sjoen as skiedskriuwers, om't in protte aspekten oangeande de Germaanske mytology en it deistich libben yn it Midsiuwske Skandinaavje tanksij harren geskriften bewarre bleaun binne. De patroangod fan 'e skalden wie Bragy, dy't dichterlike ynspiraasje belicheme. Fierwei de meast ferneamde skald wie de Iislanner Snorri Sturluson, de skriuwer fan 'e Proaza-Edda.

## Sjoch ek

* bard
* jongleur (sjonger)
* minnesjonger
* minstreel
* trûbadoer

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Karrharder Frysk

De noardfryske dialekten
It **Karrharder Frysk** is in noardfrysk dialekt, dat yn de gemeente Stedesand en Enge-Sande (*Ding-Sönj*) yn Amt Karrharde sprutsen wurdt. It Karrharders wurdt op it fêstelân fan Noard-Fryslân sprutsen, mar wurdt tige mei útstjerren bedrige. Yn Karrharde wurdt ek noch Nederdútsk en Sønderjysk (in deensk dialekt) sprutsen.
# Midheechdútsk

It **Midheechdútsk** is de histoaryske foarm fan it Dútsk sa't dat tusken likernôch 1200 en 1500 sprutsen waard. It wie in sterk troch it Frânsk beynfloede taal op in Frankysk-Allemannyske basis, al waard der yn it súdeasten fan it Dútske taalgebiet in troch it Keizerlik Hof beynfloede skriuwtaal op Beiersk-Swabyske basis brûkt, it saneamde *gemeine deutsch*.

It Midheechdútsk moat net betize wurde mei it Middeldútsk, in beneaming dêr't de dialekten yn sintraal Dútslân mei oantsjut wurde, dy't de oergong foarmje tusken it Heechdútsk yn it suden en it Nederdútsk yn it noarden.
# Bokmål

It **Bokmål** (*boektaal*) en it Nynorsk binne de twa Noarske standerttalen. Fan dy twa is it Bokmål it meast brûkt. Beide standerttalen fungearje yn 'e haadsaak as skriuwtaal. De sprektaal yn Noarwegen is net echt standerdisearre en fertoant frij grutte regionale ferskillen. It Bokmål stiet ticht by de Deenske skriuwtaal. It Bokmål wurdt foaral yn it oasten fan Noarwegen brûkt.
# Epos

In klaaitablet dêr't in fragmint fan it *Epos fan Gilgamesj* op te lêzen stiet.
In **epos** (fan it Grykske ἔπος, *epos*, dat "wurd", "ferhaal" of "gedicht" betsjut), **epysk gedicht** of **epyk** is in literêr sjenre yn 'e foarm fan in lang ferheljend gedicht, dat yn 'e regel in earnstige ferhaalstof omfettet, lykas de dieden fan in beskate held of de foarfallen út 'e skiednis fan in kultuer of folk.

## Oerlevering

In epos kin skriftlik fêstlein wêze, mar kin ek mûnling oerlevere wurde. Yn 'e oarsprong waarden alle epossen mûnling oerlevere, en fan alle skriftlike literêre sjenres hat it epos noch it meast mei de oerlevering gemien. De earste, oarspronklike epossen wurde *primêre* of *orizjinele epossen* neamd; dy fan letter datum, dy't dêrop weromgripe, binne de *sekundêre* of *literêre epossen*.

## Foarbylden

Guon fan 'e meast ferneamde epossen geane werom op 'e Klassike Aldheid: de *Ilias* en de *Odyssee* fan Homêros, *Wurken en Dagen* fan Hesiodos, de *Georgica* fan Fergilius en de *Metamorphoses* fan Ovidius.

Fan foàr dy perioade binne dan noch it Sûmearyske *Epos fan Gilgamesj* en it Babyloanyske *Enuma Elisj*.

Ut Ynje komme it hindoeïstyske *Ramayana* en *Mahabharata*.

Yn 'e Midsiuwen ûntstiene it Aldierske *Táin Bó Cúailnge*, de Aldingelske *Beowulf*, de Aldiislânske *Poëtyske Edda*, it Aldfrânske Roelantsliet (*Chanson de Roland*, it Midheechdútske *Nibelungenlied*, it Aldspaanske *El Cantar de Mio Cid*, en it Italjaanske *La Divina Commedia*.

Foarbylden út letter tiden binne: it Portegeeske *Os Lusíadas* (*De Lusiaden*) fan Luís de Camões, *The Faerie Queene* fan Edmund Spenser, *Paradise Lost* fan John Milton, *Faust* fan Johann Wolfgang von Goethe, *The Lady of the Lake* fan sir Walter Scott, *Alastor* fan Percy Bysshe Shelley, de Finske *Kalevala* fan Elias Lönnrot, en *Idylls of the King* fan Alfred Lord Tennyson.

Dit is fansels mar in lytse greep út it totaal fan 'e epyk; epossen binne bekend út frijwol alle grutte Jeropeeske talen en klassike talen lykas it Aldgryksk, Latyn, Sanskryt en Sûmearysk, mar ek út it Arabysk, Armeensk, Fjetnameesk, Georgysk, Hawajaansk, Japansk, Jiddysk, Koreaansk, Perzysk, Tamil, Tibetaansk en Turksk.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Bibliography*, op dizze side. |
# West-Jeropa

De read kleure lannen wurde de West-Jeropeeske lannen neamd.
**West-Jeropa** is de geografyske namme fan it westlike part fan Jeropa.

De lannen dy't meastens ta West-Jeropa rekkene wurde binne:

* Nederlân
* Belgje
* Lúksemboarch
* Frankryk
* It Feriene Keninkryk
* Ierlân

Ek Dútslân, Switserlân, Eastenryk, Monako en Lychtenstein wurde somtiden ta West-Jeropa rekkene, mar meastentiids wurde dizze lannen Sintraal-Jeropeeske lannen neamd, útsein Monako, dat ta Súd-Jeropa rekkene wurdt. Frankryk, mei namme Súd-Frankryk, wurdt troch syn kultuer ek wol ta Súd-Jeropa rekkene.

## Definysjes

Der binne mear as ien definysje fan hokker lannen no krekt by West-Jeropa hearre.

Sa is de definysje fan de Feriene Naasjes dat Dútslân, Lychtenstein, Switserlân, Eastenryk en Monako wol ta West-Jeropa rekkene wurde, mar dat it Feriene Keninkryk en Ierlân der net by hearre.

Mei de Kâlde Kriich waard mei West-Jeropa ek wol bedoeld alle Jeropeeske lannen dy't bewesten it Izeren Gerdyn leinen, it oare part fan Jeropa waard yn dy tiid East-Jeropa neamd. Dizze dieling is mei it oansluten fan in grut part fan de eardere Eastblok-lannen ta de Jeropeeske Uny net mear sa skerp. Tsjintwurdich wurdt der dan ek meast sprutsen oer West-Jeropa, Noard-Jeropa, East-Jeropa, Sintraal-Jeropa en Súd-Jeropa.

## Sjoch ek

* East-Jeropa
* Noard-Jeropa
* Noardwest-Jeropa
* Sintraal-Jeropa
* Súd-Jeropa
# Bismarck (Noard-Dakota)

|  |
| --- |
| Bismarck |
|  |
| Kapitool fan Noard-Dakota |
| **Bestjoer** |
| Lân | Feriene Steaten |
| Steat | Noard-Dakota |
| County | Burleigh County |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 61.272 (2010) |
| Oerflak | 71 km² |
| Befolkingsticht. | 797,4 / km² |
| Stêdekloft | 108.779 |
| Hichte | 514 m |
| **Oar** |
| Stifting | 1872 |
| Tiidsône | CST (UTC-6) |
| Simmertiid | CDT (UTC-5) |
| **Offisjele webside** |
| Offisjele webstee fan Bismarck |

Lizzing fan Bismarck yn Noard-Dakota
**Bismarck** is de haadstêd en op ien nei grutste stêd, nei Fargo, fan de Amerikaanske steat Noard-Dakota. De stêd is ferneamd nei de Dútske steatsman Otto von Bismarck. Yn 1872 waard de stêd stifte en wie sûnt 1889 haadstêd fan Noard-Dakota. Yn 2000 hat it plak 55.532 ynwenners.

Bismarck leit oan de eastigge fan de rivier Missoury, fuort tsjinoer it plak Mandan. De twa stêden binne it hert fan it Metropolitan Statistical Area Bismarck-Mandan .

It Kapitool fan Noard-Dakota is it heechste gebou fan steat, it stekt fier boppe it sintrum fan Bismarck út. De steatsoerheid hat goed 4000 minsken yn it wurk. Sûnensoarch, lyts- en middenbedriuw binne fan belang; Bismarck is it ekonomysk sintrum fan in grut part fan it midssúd Noard-Dakota en it midsnoarden fan Súd-Dakota.

## Klimaat

Sintrum Bismarck; Patterson Place (boud yn 1911 as it McKenzie Hotel) wie it heechste gebou yn de steat foardat it nije Kapitool set waard. It hat no âldereinwenten en in restaurant.
Yn jannewaris is de temperatuer trochstrings -6 °C en yn july is dat 29 °C. Yn de stêd falt by 't winter wol in protte snie.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Landkreis

|  |
| --- |
|
Fertikale bestjoersstruktuer yn Dútslân |

In **Landkreis** is in regionale bestjoersienheid (distrikt) yn de Bûnsrepublyk Dútslân. It giet dan om in gemeenteferbûn en rjochtspersoan (fan publykrjocht), ien bestjoerlik nivo boppe de gemeente. Yn Noardryn-Westfalen en Sleeswyk-Holstein hjit dy bestjoerslaach **Kreis**, lykas eartiids yn Prusen.

In Landkreis is sels wer part fan in *Regierungsbezirk* of fuortendaliks fan in dielsteat. De lêste wiziging yn de yndieling fan de distrikten yn Dútslân wie op 1 july 2007. By dy twadde weryndieling fan Saksen-Anhalt is it totaal oan Dútske kreisen werombrocht nei 313.

In Landkreis is ferantwurdlik foar saken as sikehuzen, ôffalferwurking, oerlanging fan rydbewizen, oerlanging fan jachtaktes ensafuorthinne.

Stêden mei mear as 100.000 ynwenners hearre meastentiids net by in *Landkreis* en binne sels foar dy tsjinsten ferantwurdlik. Sokke stêden wurde *Kreisfreie Stadt* of soms *Stadtkreis* neamd, en binne in stedsdistrikt.

## Sjoch ek

* Regierungsbezirk
* Kreisfreie Stadt
# Talen fan de Jeropeeske Uny

De offisjele talen fan de ynstituten fan de Jeropeeske Uny binne:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * Deensk
* Dútsk
* Ingelsk
 | * Estlânsk
* Finsk
* Frânsk
 | * Gryksk
* Hongaarsk
* Italjaansk
 | * Kroatysk
* Letsk
* Litousk
 | * Malteesk
* Nederlânsk
* Poalsk
 | * Portegeesk
* Sloveensk
* Slowaaksk
 | * Spaansk
* Tsjechysk
* Sweedsk
 | * Iersk-Gealik
* Bulgaarsk
* Roemeensk
 |

Alles wat besletten wurdt troch de ynstellings, wurde oerset yn alle offisjele talen. Jeropeeske boargers hawwe dêrnjonken it rjocht harren memmetaal by de Jeropeeske ynstellings te brûken at dy ek erkenning hat. Yn de Jeropeeske Ried en it Jeropeeske Parlemint mei yn alle offisjele talen sprutsen wurde. Dokuminten fan it Jeropeeske hôf fan Justysje wurde yn alle offisjele talen oerset. It Malteesk hat in spesjale posysje. Besluten wurde fan de Ried fan Ministers en it Jeropeesk Parlemint wurde al yn it Malteesk oerset, mar dy fan it Jeropeeske hôf fan Justysje net. Dit hat foar it grutste part te krijen mei tekoart oan Malteeske oersetters. De Ried fan Ministers komt ta besluten oangeande hokker taal in offisjele Jeropeeske taal wurdt, mei help fan in Jeropeeske oardering.

### Oare talen yn de Jeropeeske Uny

It Spaanske regear sil meikoarten mei it útstel komme it Katalaansk as semy-offisjele taal te brûken foar de takomstige Jeropeeske grûnwet.

It Poalske parlemintslid Małgorzata Handzlik hat in lobby foar it ynfieren fan de ynternasjonale taal Esperanto as twadde taal yn Jeropa. Op 1 april 2004 waard hjiroer stimd. Fan de 626 leden wienen der 346 net oanwêzich, en fan de 280 oanwêzigen hat 43% foar stimd.

Oare talen dy't yn de Jeropeeske Uny sprutsen wurde, mar (noch) gjin offisjele erkenning krigen hawwe troch de Jeropeeske Uny binne:

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| * Asturysk
* Baskysk
* Bretonsk
 | * Kornysk
* Korsikaansk
* Faeröersk
 | * Frysk
* Galisysk
* Yslânsk
 | * Jiddysk
* Judeo-Spaansk
* Kasjûbysk
 | * Lúksemboarchsk
* Nedersaksysk
* Oksitaansk
 | * East-Frysk
* Russysk
* Skotsk-Gealik
 | * Skotsk
* Sorbysk
* Welshk
 |
# Deenske kroan

De **Deenske kroan** (Deensk: *danske krone*) is de muntienheid fan it lân Denemark en de autonome gebieten Grienlân en de Faeröer. De munten wurde yn alle trije gebieten brûkt, mar op it stuit brûke de Faeröer eigen papierjild. Grienlân hat dit earder ek hân en it wie de bedoeling dat dit yn 2008 wer ynfierd wurde soe. Lykwols soe dat jild dan allinnich yn Grienlân brûkt wurde kinne, wat in grûn wie om soks net te dwaan. In kroan kin opdield wurde yn 100 øre. Troch ynflaasje binne der lykwols gjin munten mear fan minder as 50 øre. De ISO 4217-koade is DKK.

De kroan is yn 1873 ynfierd as mienskiplike munt fan gâns Skandinaavje. By it loslitten fan de goudstandert yn 1914 is dy munt lykwols opsplitst yn de *Deenske kroan*. de Noarske kroan en de Sweedske kroan. Sûnt dy tiid hat de Deenske kroan altiten de offisjele Deenske munt west.

De kroan is keppele oan de euro fia ERM II, it wikselkoerssysteem fan de Jeropeeske Uny. Foar't de Deenske kroan oan de euro keppele wie, wie der keppele oan de Dútske mark. Denemarken hat betongen dat it net daalks meidwaan hoegde mei de yntroduksje fan de Euro. Oant no ta is der tefolle wjerstân ûnder de befolking om der op oer te gean.

## Bankbiljetten

| Wearde (S/.) | Afmetingen | Kleur | Foarkant | Efterkant | Datum fan útjefte |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 50 kr. | 125 × 72 mm |  | Sallingsundbrêge | Skarpsalling-faas | 11 augustus 2009 |
| 100 kr. | 135 × 72 mm |  | Alde Kleine Beltbrêge | Hindsgavl-dolk | 4 maaie 2010 |
| 200 kr. | 145 × 72 mm |  | Knippelbrêge | Langstrup-gasp | 19 oktober 2010 |
| 500 kr. | 155 × 72 mm |  | Keninginne Aleksandrinebrêge | Keldby-amer | 15 febrewaris 2011 |
| 1.000 kr. | 165 × 72 mm |  | Grutte Beltbrêge | Sinnestriidwein fan Trundholm | 24 maaie 2011 |