Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Benelúks

**Benelúks** (Frânsk: *Bénélux*) is sûnt 1944 in ekonoamyske uny yn West-Jeropa wêryn't trije buorlannen, **Be**lgje, **Ne**derlân, en **Lúks**emboarch sitte. De namme is foarme troch de earste letters fan de lannen te bonneljen. De uny hat ta doel; iepen grinzen, mar mei de komst fan 'e Jeropeeske Uny is dat net mear fan tapassing.

De Benelúks is 74.102 km² grut, mei 27,2 miljoen ynwenners. Fan 2010 ôf, mei de yngong fan it nije ferdrach (Benelux#Benelux na 2010: Benelux Unie), sil de Benelúks net mear allinnich op ekonomysk gebiet optrede mar ek by duorseme ûntjouwing, justysje en binnenlânske saken. De offisjele benamming sil dan yn Benelúks Uny feroarje.

## Taal

Yn de Benelúks binne 5 offisjele talen, it Frysk, Dútsk, Frânsk, Lúksemboarchsk en Nederlânsk. Foar de Benelúksynstituten binne allinne it Frânsk en Nederlânsk in offisjele taal. Fan de 27,2 miljoen minsken praat 83 prosint Nederlânsk (22,5 miljoen), en binne der 4,7 miljoen Frânsk-taligen.

## Sjoch ek

* Noardske Ried

## Keppeling om utens

* Parlemint fan 'e Benelúks - Offisjele hiemside
# Surinaamsk-Kreoalsk

It **Surinaamsk-Kreoalsk** (of koartwei **Surinaamsk**) is in yn Suriname sprutsen kreoalske taal (ek wol *Sranantongo* of koartwei *Sranan* neamd).

## Namme

De namme Surinaamsk-Kreoalsk wurdt troch minsken mei in Surinaamske eftergrûn as net korrekt sjoen, omdat der ûnder de befolkingsgroepen fan Suriname oare talen sprutsen wurde dy't beskôge wurde as like belangryk as it Sranan. In oare bekende Surinaamske taal is bygelyks it Sarnami dat foaral troch Hindûstanen sprutsen wurd.

Sarnami betsjut lykas Sranan "Surinaamsk"; gebrûk fan it Surinaamsk foar allinnich it Sranan kin dus as diskriminearjend beskôge wurde. Foaral foarhinne waard de taal ek wol ynformeel oantsjutten mei *Taki Taki* of 'Negeringelsk', mar die beneamingen wurde tsjintwurdich as denigrearjend field.

## Eftergrûn

It Surinaamsk-Kreoalsk is in Kreoalske taal basearre op it Ingelsk; dat wol sizze dat de (kearn)wurdskat foar it grutste part fan it Ingelsk ôfkomstich is. De taal is lykwols net foar sprekkers fan it Ingelsk fersteanber en by in soad wurden falt de oerienkomst mei harren Ingelske orizjinelen net op. Notiids is de taal leksikaal ôfhinklik fan it Nederlânsk, wat sizze wol dat nije wurden faak út it Nederlânsk ymportearre wurde.

It Sranan jildt, tagearre mei it Nederlânsk, as de *lingua franca* fan Suriname, in wiidfersprate kontakttaal, dy't yn it aldendeiske libben troch hast alle befolkingsgroepen brûkt wurdt. In skatting út 1997 joech 300.000 twadde-taalsprekkers, oftewol 80% fan de befolking fan Suriname.
# Armenen

Wengebiet fan de Armenen yn de Kaukasus.
De **Armenen** (Armeensk: Հայեր, Hayer) binne in folk of etnyske kloft dy't har oarsprong hat yn de Kaukasus en it Armeenske Heechlân. In grut part hat dêr altyd wenje bleaun, benammen yn Armeenje, mar in protte binne ferspraat nei oare parten fan de wrâld (sjoch: Armeenske diaspora). De Armenen hienen earder wichtige minderheden yn lannen as Georgje, Iran, Ruslân en Ukraïne. Nei de Armeenske Genoside binne in grut tal oerlibjenden fuort flechten nei Frankryk, de Feriene Steaten, Argentynje, de Levant en oare lannen dêr't sy wolkom wienen. Nei skatting wenje oer de hiele wrâld 8 oant 10 miljoen Armenen.

## Bekende Armenen

* Andre Agassi - tennisser (VS)
* Arthur Abraham - bokser (Dútslân)
* Ivan Aivazovski- keunstskilder (Ruslân)
* Charles Aznavour – sjonger (Frankryk)
* Peter Balakian - skriuwer (FS)
* Aram Chatsjatoerjan - komponist (Ruslân)
* Cher- aktrise en sjongster (FS)
* Patrick Devedjian - politikus (Frankryk)
* Hrant Dink - sjoernalist (Turkije)
* Youri Djorkaeff – fuotballer (Frankryk)
* Atom Egoyan - filmregisseur (Kanada)
* Garri Kasparov - skaker (Ruslân)
* Kirk Kerkorian – sakeman, miljardêr (FS)
* Kim Kardashian - bekende aktrise (FS)
* Marie Laforêt- aktrise, zangeres (Frankrijk)
* Gegard Mousasi- MMA Fjochter (Nederlân)
* David Nalbandian- tennisser (Argentynje)
* Andy Serkis - akteur (FK)
* System Of A Down - rockband fan fjouwer Armenen (FS)
* Sylvie Vartan- aktrise, sjongster (Frankryk)
* Francis Veber- filmregisseur en senariste (Frankryk)
* Henri Verneuil- filmregisseur (Frankryk)

## Sjoch ek

* Armeenske genoside
# Sarmaten

Grykske kaart (om 1770)
Fersleine Sarmaten op in Romeinske sarkofaach, twadde helte 2e iuw f.Kr.
De **Sarmaten** wie in Iraansktalich nomadefolk, dat tusken sa'n 300 f.Kr. en 270 nei Kr. de steppen benoarden de Swarte See behearske.

Oarspronklik wennen sy mear nei it easten ta, mar likernôch 300 f.Kr. ferdreaunen of oermasteren sy de Skyten en fêstigen hja yn harren gebiet.
Op de Krim hannelen de Sarmaten mei de Griken en Romeinen.

Inkele Sarmatyske stammen, lykas de Jazygen, lutsen oan de begjin fan de jiertelling noch fierder nei it westen ta, nei de Hongaarske leechflakte. Dy stammen hawwe destiids yn de Markomannenoarloch fan 165 - 180 mei Markomannen en Kwaden tsjin de Romeinske legioenen fan keizer Marcus Aurelius fjochten.

De Sarmaten yn de steppen tusken de Dnjestr en Don hawwe faaks lange tiid hearske oer de benoarden harren wenjende foarfaren fan de Slaven, itjinge de protte Iraanske lienwurden yn de Slavyske talen ferklearje soe.

Om-ende-by 270 waarden de Sarmaten sels ferslein troch de Goaten dy't fanút it lettere Pommerellen, West-Prusen en Danzig nei it suden lutsen. De Sarmaten waarden doe in soartemint fan fazallen fan de Ostrogoaten.
Doe't de Hunnen yn 376 it Ostrogoatyske ryk ferneatigen, waarden de Sarmaten fazallen fan de Hunnen. In grutte kloft Sarmaten, de Alanen neamd, binne doe nei it westen lutsen en berikten úteinlik it noardwesten fan Spanje dêr't sy ûnderhearrich oan de Fisigoaten waarden. Oare Sarmatyske kloften binne nei alle gedachten letter opgean yn Turkstalige steppefolken.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Sarmatians fan Wikimedia Commons.
  |
# Fahrenheit

*Termometer mei de temperatuer yn Fahrenheit op de bûtenrâne en dy yn Celsius dêrbinnen*
(*Klik op de kaart foar in gruttere ferzje.*)
██ Lannen dêr't Fahrenheit brûkt wurdt.

██ Lannen dy't sawol Fahrenheit as Celsius brûke

██ Lannen dêr't Celsius brûkt wurdt.

**Fahrenheit** is in temperatuerskaal betocht troch Daniel Gabriel Fahrenheit. It is gjin SI-ienheid.
Neffens in artikel dat Fahrenheit sels skreau yn 1724, is syn skaal basearre op trije referinsjepunten. It nulpunt waard krigen troch de termometer yn in mingsel fan iis, wetter en ammoniumgloride (in sâlt) te setten. Dit wie yn dy tiid in soad brûkte metoade om in lege temperatuer te krijen. It twadde referinsjepunt, 32 °F fûn hy troch de termometer yn suver wetter te setten wêrop iisfoarming barde. It tredde en lêste referinsjepunt, 96 °F, waard bepaald troch de lichemstemperatuer fan in sûn persoan, mjitten yn de mûle of ûnder de oksel.
Sa bedroech it ferskil tusken it teipunt fan iis (32 °F) en de lichemstemperatuer (96 °F) 64 graden, wat him taliet syn skaal op syn ynstruminten oan te bringen troch it ynterfal 6 kear yn de helt te ferdielen.

Fahrenheit kaam mei syn skaalferdieling yn 1724, earder dus as Anders Celsius, dy't yn 1742 de temperatuerferdieling yn graden Celsius definiearre. Fahrenheit basearre syn temperatuerskaal op earder wurk fan Ole Christensen Rømer, dy't yn 1701 de Rømer-skaal ûntwikkele.

Temperatuermjitting yn graden Fahrenheit wurdt hast allinnich noch mar brûkt yn de Feriene Steaten fan Amearika. Graden Fahrenheit wurde ek noch wol brûkt troch de âldere generaasje fan it Feriene Keninkryk, Austraalje, Súd-Afrika, Kanada, Ierlân, Yndia en Jamaika omdat de temperatuerskaal fan Fahrenheit earder ek yn dizze lannen brûkt waard. Yn oare lannen wurdt de temperatuer yn graden Celsius útdrukt.
# Komeet fan Halley

Alde ôfbylding fan de komeet fan Halley op it Tapyt fan Bayeux út 1068.
De komeet **1P/Halley**, better bekend as de **komeet fan Halley**, is ien fan de bekendste en helderste periodike kometen. De komeet is ferneamd nei Edmond Halley, de persoan dy't foar it earst fêststelde dat eardere kometen út de skiednis, neffens in seker patroan hieltyd werom komme en sadwaande deselde wêze moatte. Hy foarsei dat de komeet yn 1758 werom keare soe.

Dy foarsizzing kaam út. Op it eilân Hawaii wie de ferskining yn 1758 grut nijs: dêr waard de komeet sjoen as de oankundiging fan de takommende hearskippij fan kening Kamehameha I.

De komeet Halley hat in omrintiid fan likernôch 76 jier. De lêste kear dat er de ierde foarby kaam wie yn 1986, alhoewol't de komeet doe amper te sjen wie mei it bleate each. Troch de romtesonde Giotto binne der doe foto's makke dêr't de kearn op te sjen is.

Yn 2061 komt de komeet wer tichteby ús planeet.

Foto fan de Komeet fan Halley, makke op 8 maart 1986 (W. Liller)
# Severn

De Severn mei sydrivieren (ljochtblau)
De Severn by de mûning
De **Severn** (Welsk: *Afon Hafren*, Latyn: *Sabrina*) is mei 354 km de langste Britske rivier. Hy ûntspringt op in hichte fan 610 meter op de Plynlimon ûnder Llanidloes, yn de Kambryske Bergen, Midden-Wales, en rint troch in tal Ingelske greefskippen en troch ûnder oaren de stêden Worcester, Gloucester en Shrewsbury. De Severn giet oer yn it Kanaal fan Bristol, yn syn estuarium en mûnet letter út yn de Ierske See en de Atlantyske Oseaan.

In stik fan tsien kilometer fan de Severndelling yn Shropshire, mei de namme de Ironbridge Gorge, is yn 1986 troch UNESCO oanwiisd as Wrâlderfgoed. It histoarysk belang dêrfan komt troch syn rol as sintrum fan de izeryndustry yn it begjin fan de Britske Yndustriële Revolúsje. De namme *Iron Bridge* komt fan de brêge oer de Severn, boud yn 1779, dy't de earste jitizeren brêge ea wie.

In nuveraardich ferskynsel yn de benedenrin de Severn is de floedbrâning (Ingelsk: *bore*). It estuarium, in diel fan it Kanaal fan Bristol, hat it op ien nei grutste tijferskil fan de wrâld – likernôch 15 meter (allinne yn de Fundybaai yn Kanada is it ferskil grutter) – en by sommige kombinaasjes fan tijen ûnstiet in oerflakteweach dy't him tige fluch tsjin de sream yn ferpleatst. Der wurdt sels op sa'n weach surfe, ek al riedt de havenautoriteit fan Gloucester, dy't dat part fan de rivier beheart, dat mei klam ôf. Dy *Severn Bore* is in foarbyld yn de natuer fan in himsels fuortsterkjende solitêre weach, in soliton.

## Plakken yn it streamgebiet

De Severn streamt troch de folgjende stêden en doarpen:

* Newtown
* Welshpool
* Shrewsbury
* Ironbridge
* Bridgnorth
* Bewdley
* Stourport
* Worcester
* Upton
* Tewkesbury
* Gloucester
* Newnham

* *De Severn yn Shrewsbury*
* *Floedbrâningsurfen by Over Bridge*
* *New Severn bridge*
* *High Town, Bridgnorth*

## Sjoch ek

* List fan rivieren yn Grut-Brittanje

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory River Severn fan Wikimedia Commons.
  |
# Liverpool and Manchester Railway

Iepeningsrit fan de *Liverpool and Manchester Railway*, skilderij fan A.B. Clayton.
It trasee fan de L&M
De **Liverpool and Manchester Railway** (L&MR) wie it earste passazjiersspoar yn de wrâld. Alle treinen waarden ynroastere en waarden op it grutste part fan it trajekt troch stoomlokomotiven lutsen.

De line waard iepene op 15 septimber 1830 en rûn tusken de stêden Liverpool en Manchester yn noardwest-Ingelân yn it Feriene Keninkryk. By de feestlike iepeningsrit waard de Britske parlemintariër William Huskisson by it oerstekken fan de spoarbaan oanriden troch de stoomlokomotyf, de *Stephenson's Rocket*. Hy stoar in tal oeren letter oan syn ferwûnings.

De L&MR waard yn it foarste plak oanlein om wis te wêzen fan in flugger ferfier fan grûnstoffen en ôfwurke produkten tusken de haven fan Liverpool en de fabriken in Manchester en de stêden yn de omkriten. Yn 1845 waard de L&MR troch har wichtichste sakepartner, de Grand Junction Railway (GJR) oernaam; fan 1846 ôf wie de GJR diel fan de Londen and North Western Railway.

It spoartrajekt wurdt noch brûkt, mar hat safolle net mear te betsjutten as earst troch in parallel rinnend spoar.

* De L&MR
* Replika LMR-wein en *Rocket*
* It earder stasjon Liverpool Street yn Manchester
* Stephenson's fiadukt oer de Sankey Brook en -kanaal, wurdt noch altyd brûkt

## Literatuer

* Robert E Carlson: *The Liverpool and Manchester railway project 1821-1831*. David and Charles, Kelley, 1978. ISBN 0-678-05540-8.
* Anthony Coulls: *Railways as World Heritage Sites* = Occasional Papers of the World Heritage Convention. ICOMOS 1999, s. 19en f.
* Frank Ferneyhough: *Liverpool and Manchester Railway, 1830-1980*. Robert Hale Ltd, London 1980. ISBN 0-7091-8137-X.
* Simon Garfield: *The Last Journey of William Huskisson*. Faber and Faber, 2002. ISBN 0-571-21048-1.

## Keppeling om utens

* Skiednis fan de Liverpool and Manchester Railway (*ingelsk*)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Normaalspoar

In spoarline mei normaalspoar
Mei **normaalspoar** wurde spoar- en tramwegen bedoeld, mei in spoarwiidte fan almeast 1435 milimeter, oarspronklik 4 Ingelske foet en 89 Ingelske tomme. Dat is oer de hiele wrâld de meast foarkommende spoarwiidte. Dy spoarwiidte giet werom ta houten spoaren dy't yn de Ingelske mynbou brûkt waarden om de weinen te lieden. George Stephenson brûkte deselde spoarwiidte doe't er yn 1825 de Stockton and Darlington Railway iepene. Sûnt dy tiid is dy spoarwiidte útgroeid ta in soarte fan standert foar spoarwegen, earst yn Ingelân, letter ek op oare plakken yn Europa, dêr't earst noch ûnderskate maten breedspoar brûkt binne. Yn guon lannen, wêrûnder yn Spanje, Portegal en de eardere Sovjet-Uny wurdt noch hieltyd breedspoar brûkt. Yn Nederlân bestean (ôfsjoen fan in tal museumlinen op smelspoar) allinnich noch mar normaalspoarige spoar-, metro- en tramlinen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Wikipedy:NL
 |
# China National Space Administration

|  |
| --- |
|  国家航天局 China National Space Administration |
|  |
| **algemiene ynformaasje** |
| ôfkoarting | CNSA |
| lân |  Sineesk |
| haadkertier | Peking |
| oprjochte | 1993 |
| falt ûnder | SASTIND |
| doel | it ûntjaan fan in nasjonaal     romtefeartprogramma |
| jierliks budget | $500 miljoen (offisjeel) $1,3 miljard (eins, nei skatting) |
| **offisjele webside** |
| www.cnsa.gov.cn |

**China National Space Administration** (Ingelsk foar "Sineesk Nasjonaal Bestjoer foar de Romtefeart"), ornaris ôfkoarte ta **CNSA**, is de offisjele ynternasjonaal brûkte namme fan 'e nasjonale romtefeartorganisaasje fan 'e Folksrepublyk Sina. De namme yn it Sineesk is 国家航天局 (ferienfâldige Sineeske karakters) of 國家航天局 (tradisjonele Sineeske karakters); pinyin-transliteraasje: *Guójiā Hángtiān Jú*; letterlike betsjutting: "Nasjonaal Romtefeartburo". De CNSA waard yn 1993 oprjochte. It haadkertier is fêstige yn Peking.

## Skiednis

De CNSA ûntstie yn 1993, doe't it eardere Sineesk Ministearje fan Romtefeartyndustry opspjalten waard yn twa nije organisaasjes (de oare wie de China Aerospace Corporation, CASC). Fan dat stuit ôf waard it belied oangeande romtefeart makke troch de CNSA en útfierd troch de CASC. Dat bliek in ûnbefredigjende regeling te wêzen, mei't de opspjalting fral op papier bestie en de beide organisaasjes yn 'e praktyk fierhinne itselde personiel en deselde fasiliteiten omfetten.

Sadwaande folge yn 1998 in nije reorganisaasje, wêrby't de CASC fierder opspjalten waard yn in stikmannich lytsere steatsbedriuwen. It liket de bedoeling west te hawwen om 'e wenstige sitewaasje yn 'e Westerske wrâld nei te bearen, wêrby't de oerheid militêre kontrakten útbesteget oan partikuliere bedriuwen. It is ûndúdlik hoe goed sa'n systeem funksjonearret as ek de bedriuwen dy't de kontrakten krije winliken eigendom fan 'e oerheid binne.

In hichtepunt yn 'e skiednis fan 'e CNSA wie de lansearring, op 15 oktober 2003, fan 'e *Shenzou 5*, it earste Sineeske bemanne romteskip.

## Bestjoer

It haadkertier fan 'e CNSA is fêstige yn it Haidian-distrikt fan 'e Sineeske haadstêd Peking. De organisaasje ressortearret ûnder de State Administration for Science, Technology and Industry for National Defence (SASTIND), in buro fan it Sineesk Ministearje fan Yndustry en Ynformaasjetechnology. It haad fan 'e CNSA wurdt beneamd troch de Steatsried fan 'e Folksrepublyk Sina.

## Keppelings om utens

* (zh) Offisjele webside fan 'e CNSA

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Unbekend fleanend objekt

*ûfo*
In **ûnbekend fleanend objekt** (*unidentified flying object*) is in waarnaam objekt yn de loft, dêr't net bekend fan is wat at it is. Dit is yn de loftfeart fansels net ûngewoan; fan de measte objekten wurdt letter dúdlik wat it krekt is. Der bliuwt lykwols in lytse groep objekten oer dêr't net fan fêststeld wurde kin wat it west hat. In wichtige, mar min bewiisbere teory oer dizze objekten is dat it romteskippen wêze koenen. Benammen giet it dan om romteskippen stjoerd troch bûtenierds libben.

De omskriuwing wurdt ek wol ôfkoarte ta *UFO* as *ûfo*.

## Keppelings om utens

### Ufo-meldpunten

België
* ufo-meldpunt België

Nederlân
* UFO Meldpunt Nederlân
* Artikelen fan stichting Skepsis
* Top 100 Europeeske hotspots
# 1764

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |
| Jierren: | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1764 *MDCCLXIV*  |
| Ab urbe condita | 2517 |
| Armeenske kalinder | 1213
*ԹՎ ՌՄԺԳ* |
| Etiopyske kalinder | 1756 – 1757 |
| Hebriuwske kalinder | 5524 – 5525 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1819 – 1820 |
| - *Shaka Samvat* | 1686 – 1687 |
| - *Kali Yuga* | 4865 – 4866 |
| Iraanske kalinder | 1142 – 1143 |
| Islamityske kalinder | 1178 – 1178 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 11 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4460 – 4461
庚未 – 辛申 |

**1764** is in skrikkeljier dat begjint mei in snein. (*Gregoriaanske kalinder foar 1764.*)

## Foarfallen

* Joazef II wurdt in Frankfurt ta Roomsk-Dútsk kening keazen.
* James Hargreaves bout syn spinmasine, *spinning jenny*.

## Berne

* 1 jannewaris - Johannes Kinker - Nederlânsk dichter, filosoof, advokaat († 1845)
* 17 april - Rudolf Ackermann - ynfierder fan de litografy yn Ingelân.
* Marten Joukes - skoalmaster en skriuwer.
* Keimpe Heines (nei 1811 Kempenaar), kastlein op De Westerein. Syn herberch spile yn febrewaris 1797 in haadrol yn it Kollumer Oproer.

## Ferstoarn

* 15 april - Madame de Pompadour, Jeanne-Antoinne Poisson maîtresse fan de Frânske kening Loadewyk XV (\* 1721)
* 26 july - Jacobus Deketh, Frysk marine-ofsier (\* 1726)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1764 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# West-Afrika

De lizzing fan West-Afrika yn it wrâlddiel Afrika (Mauretaanje ynbegrepen).
**West-Afrika** is de loskes definiëarre westlike geografyske regio fan it wrâlddiel Afrika. Dit gebiet wurdt yn 'e regel begrepen as besteande út 15 ûnderskate lannen, deselden dy't mei-inoar de Ekonomyske Mienskip fan Westafrikaaanske Steaten (ECOWAS) foarmje. Soms wurdt dêr Mauretaanje noch oan tafoege, mar meastal net.

Lannen dy't ornaris ta West-Afrika rekkene wurde:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Benyn
* Boerkina Faso
* Gambia
* Gana
* Guinee
* Guinee-Bissau
* Ivoarkust
* Kaapverdje
 |  | * Libearia
* Maly
* Nigearia
* Niger
* Senegal
* Sierra Leöane
* Togo
 |

Inkeld komt dêr noch by:

* Mauretaanje

Mei-inoar hat West-Afrika in oerflak fan krapoan 5.113.000 km², en in befolking fan likernôch 340 miljoen minsken, mei in befolkingstichtens fan 49,2 minsken de km². Hoewol't der hûnderten ferskillende talen sprutsen wurde, binne der mar trije offisjele talen: Ingelsk, Frânsk en Portegeesk. West-Afrika hat fierders in mienskiplike skiednis dy't tebek giet op 'e grutte riken dy't yn it prekoloniale tiidrek yn it gebiet fêstige wiene, fia de kolonisaasje troch Grut-Brittanje, Frankryk en Portegal (behalven yn it gefal fan Libearia) en fierder sûnt de dekolonisaasje oan 'e eins fan 'e jierren fyftich en yn 'e jierren sechtich en santich fan 'e tweintichste iuw.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Western Africa fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Standerttaal

In **standerttaal** is de fariëteit fan in taal dy't oer it heechste maatskiplike prestiizje beskikt en dêropta faak in wetlike of oare offisjele status hat. Hoewol't poer taalkundich sjoen alle taalfariëteiten gelyk binne, wurdt binnen hast alle taalmienskippen ien fariant ta standerttaal makke om as in ynstitúsjonalisearre noarm te tsjinjen foar doelen lykas it ûnderwiis en it taalgebrûk yn 'e media. Taalfarianten dy't har net oan dy noarm konformearje, wurde dan dialekten fan 'e standerttaal neamd. Yn it ferline waard op sokke taalfoarmen delsjoen en waard sels aktyf besocht en rûgje se út, om't se as breklike farianten fan 'e standerttaal beskôge waarden.

Yn in protte gefallen is it ûntstean fan in standerttaal it gefolch fan in faak iuwenlang en relatyf natuerlik ferrinnend proses fan standerdisaasje, wêrby't ien dialekt fan in groepke soartgelikense dialekten stadichoan wint oan prestiizje, yn 'e regel om't it sprutsen wurdt yn in gebiet dat ekonomysk woltieriger of polityk sterker is as de omlizzende kontreien. Soms wurdt der lykwols aktyf en rjochte troch de minske yn dit proses yngrepen om in standerttaal te skeppen dêr't dy earder noch net bestie. It komt foar dat men dan eleminten út ferskate dialekten mei-inoar besiket te ferranen, om 'e sprekkersmienskippen fan alle dialekten by de nije standerttaal te belûken. Yn seldsume gefallen kin in taal mear as ien standerttaal hawwe. Sa hat it Noarsk mar leafst fjouwer konkurrearjende standertskriuwtalen, wêrfan't twa, it Bokmål en it Nynorsk, in offisjele status hawwe.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Crystal, David, *The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)*, Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163, s. 318.
 |
# 15e iuw

De **15e iuw** of **fyftjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1401 oant 31 desimber 1500.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409 | 1410 |
| 1411 | 1412 | 1413 | 1414 | 1415 | 1416 | 1417 | 1418 | 1419 | 1420 |
| 1421 | 1422 | 1423 | 1424 | 1425 | 1426 | 1427 | 1428 | 1429 | 1430 |
| 1431 | 1432 | 1433 | 1434 | 1435 | 1436 | 1437 | 1438 | 1439 | 1440 |
| 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | 1449 | 1450 |
| 1451 | 1452 | 1453 | 1454 | 1455 | 1456 | 1457 | 1458 | 1459 | 1460 |
| 1461 | 1462 | 1463 | 1464 | 1465 | 1466 | 1467 | 1468 | 1469 | 1470 |
| 1471 | 1472 | 1473 | 1474 | 1475 | 1476 | 1477 | 1478 | 1479 | 1480 |
| 1481 | 1482 | 1483 | 1484 | 1485 | 1486 | 1487 | 1488 | 1489 | 1490 |
| 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499 | 1500 |

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 15th century fan Wikimedia Commons.
  |

 |