Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Fenus (planeet)

Fenus yn echte kleuren
De planeet **Fenus** (symboal: ), ek wol de *Moarnsstjer*, is fan de sinne ôf de twadde planeet fan ús sinnestelsel, tusken Merkurius en de Ierde yn.

## Ofstannen

Fenus stiet likernôch 108.200.000 kilometer fan de sinne, dêr't er yn 225 dagen omhinne draait. De planeet hat in trochsnee fan 12.104 kilometer, en draait yn likernôch 243 dagen om syn as. De draairjochting is oarsom as by de measte oare planeten.

## Heldere planeet

Troch de "koarte" ôfstân, en de permaninte wite wolken dy in protte sinneljocht wjerkeatse, is Fenus de helderste planeet oan ús himel. Om't Fenus tichter by de sinne stiet, liket it fan de Ierde as stiet de planeet altyd yn 'e buert fan de sinne, komt er tagelyk mei de sinne op, en giet er tagelyk mei de sinne ûnder. Oerdeis is dat net te sjen, mar de planeet is sa helder dat dy yn de skimertiid faak eachswei sichtber is. Hjirtroch hat Fenus de nammen *Moarnsstjer* en *Hjeljûnsstjer* krigen.

Fenus en ierde de fergelyking
## Matearje

Fenus hat in tichte atmosfear; foar it grutste part koalsoer mei wat stikstof, en fierders lytse bytsjes fan oare gassen. De planeet sels is út deselde materialen opboud as de Ierde, allinnich hat Fenus in gruttere izerkearn. Fierders wurdt oannaam dat Fenus gjin tektoanyske platen hat, mar dat it oerflak al feroaret, ûnder ynfloed fan fulkanen.

## Baan

De baan fan Fenus leit binnen dy fan de Ierde, mar leit net yn itselde flak. Hjirtroch komt it maar twa kear yn de likernôch 136 jier foar, dat Fenus, sjoen fan de Ierde, foar de sinne lâns giet. Dy twa kear hawwe in tuskentiid fan 8 jier. De lêste kear, en de earste fan twa, wie op 8 juny 2004.

## Moanne

Fan 1672 oant likernôch 1892 waard oannaam dat Fenus in moanne hie: Neith. Sûnt wurdt der oannaam dat Fenus net in moanne hat. Op it stuit hat de planeet al in sabeare satelyt, 2002 VE68. Om't dy net wier ynfongen is yn de swiertekrêft fan Fenus is dat lykwols net wier in moanne fan de planeet.

## Sjoch ek

* Fenus, de godheid
* moarnsstjer, plant
* moarnstjer, wapen
# Jupiter (planeet)

Jupiter sjoen troch de satellyt Cassini yn 2000. Dit is ien fan de meast detailearre kleurefoto's fan de planeet dy't ea makke is (NASA).
It twirjen yn de atmosfeer fan Jupiter
**Jupiter** (symboal: ) is de grutste planeet yn ús sinnestelsel. Fan de sinne ôf rekkenne is Jupiter de fiifde planeet, in gasreus. De planeet is ferneamd nei de Romeinske haadgod.

Yn maaie 2001 wiene sa'n 28 moannen fan Jupiter bekend. Letter is der mei help fan nije techniken en better reau noch in grut tal oare moannen ûntdutsen en yn 2018 wiene der 79 objekten identifisearre. Jupiter hat in tal ringen fan stof- en iisdielsjes, lykwols in stik tinner as dy fan Saturnus.

## Keppelings om utens

* Jupiter Fact Sheet
* Ofbyldings (NASA)
# Kelvin (ienheid)

Kelvintermometer
De **kelvin** (symboal: **K**) is de ienheid fan termodynamyske temperatuer, ien fan de sân basisienheden fan it SI.

De skaal is neamd nei de fysikus William Thomson, dy't letter adele waard ta Lord Kelvin.
De definysje fan de kelvin-temperatuerskaal bestiet út twaen:

* 0 K is lyk oan it absolute nulpunt, de leechste temperatuer dy't teoretysk berikber is (gjin molekulêre beweging mear).
* 1 K is it 1/273,16e diel fan de termodynamyske temperatuer fan it tripelpunt fan wetter. Dat tripelpunt leit 0,01  °C (graden Celsius) heger as it teipunt fan iis. Fandêr dat yn de omrekkening nei graden Celsius de wearde -273,15 brûkt wurdt, want 0 °C is definiearre as de temperatuer fan teiend iis yn wetter by *p*=*p*0.

De skaal fan Kelvin is eins ôflaat fan de skaal fan Celsius, mei in oar nulpunt. De Celsiusskaal kin útdrukt wurde yn kelvin mar der is in wichtich ferskil. Yn de termodynamika bestiet it begryp *termyske enerzjy*. Rûchwei is dat de enerzjy dy't yn de termyske beweging fan de molekulen opslein is. Dy enerzjy is evenredich mei de *absolute* temperatuer *T*:

*E*termysk = *kT*
*William Thomson alias Lord Kelvin*
De evenredichheidskonstante *k* hjit de Boltzmannkonstante en hat as ienheid joule per kelvin [J/K]. Dat as de absolute temperatuer twa kear sa heech is, is der ek twa kear safolle termyske enerzjy oanwêzich. Dy útspraak jildt foar in absolute temperatuerskaal, lykas de kelvinskaal, mar net foar de Celsiusskaal. De Kelvin is in absolute ienheid mei in natuerlik nulpunt, krektas de joule of de ampère, en der kin mei fermannichfâldigje, dield wurde, ensfh. Mei graden Celsius kin dat net.

De ienheid fan temperatuer hjit sûnt 1967 offisjeel de kelvin, en net mear lykas dêrfoar de "graad Kelvin", sa't wy begelyks wol graden Celsius kenne. Foarbyld:

273,15 K = 0 °C
By tige hege temperatueren is der kwealik ferskil tusken de oantsjutting yn kelvin en yn graden Celsius. Yn populêre literatuer wurdt sein dat de temperatuer yn de midden fan de sinne 15 miljoen graden Celsius is. Dat skilt net folle fan 15 miljoen kelvin, sa't yn wittenskiplike literatuer stiet.

Yn de definysje fan de Kelvin wurdt referearre oan wetter mei as isotoopferhâlding:

* 0,000 155 76 mol 2H per mol 1H,
* 0,000 379 9 mol 17O per mol 16O, en
* 0,002 005 2 mol 18O per mol 16O.

Ek de kleurtemperatuer wurdt meast yn kelvin oanjûn.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * *Conversion calculator for units of temperature*
* SI-definysjes (Ingelsk)
 |
# Newton (ienheid)

De **newton** (symboal **N**) is de ôflate SI-ienheid fan krêft. De ienheid newton is definearre as de krêft dy't in massa fan 1 kilogram in fersnelling fan 1 m/s² jout:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

In massa fan 1 kg ûnderfynt op ierde op de breedtegraad fan de Lege Lannen op seenivo in krêft fan ûngefear 9,81 newton, oan de poalen is dit 9,83 N en oan de evener 9,78 N. Yn it deiske libben wurdt dit ek faak ôfrûne op 10 newton.

De newton is neamd nei Sir Isaac Newton.

## Sjoch ek

* Wetten fan Newton
* Kilogramkrêft

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Geology

Geologyske kaart fan Ingelân en Wales troch William Smith út 1815. De earste geologyske kaart dy't mei moderne metoaden makke waard.
**Geology** of *Ierdkunde* is it part fan de Ierdwittenskip dat de Ierde en syn fysike skiednis beskriuwt, benammen de prosessen dy't de Ierde foarmjûn hawwe. Om't de kearn fan de Ierde net tagonklik is foar ûndersyk, hâldt in geolooch him fral dwaande mei de stúdzje fan de ierdkoarste. Wichtich is bygelyks de stúdzje fan it driuwen fan de kontininten.

Grûnlizzer fan de (moderne) geology is James Hutton.

## Fakgebieten

Fakgebieten binnen de Ierdkunde binne ûnder oaren:

* Endogene geografy
* Eksogene geografy
* Fulkaankunde
* Kristallografy
* Mineralogy
* Ofsettingskunde
* Petrology
* Skiedkundige ierdkunde
* Stratigrafy
* Tektonyske geology
# Katolisisme

It **katolisisme** is de grutste streaming yn sawol it westersk kristendom, as it kristendom as gehiel. De namme is ôflaat fan it wurd katolyk en komt út it Gryksk (καθολικός-ή-όν - katholikos), wat algemien of universeel betsjut.

It katolisisme is foaral oriïntearre op de Roomsk-Katolike Tsjerke. By de Roomsk-Katolike Tsjerke hearre teffens ferskate mei de paus yn ferbân steande eastersk-katolike tsjerken, bygelyks de Koptysk-Katolike Tsjerke en de Maronityske Tsjerke. Al dizze tsjerken beskôgje de paus as plakferfanger fan Jezus Kristus op ierde en gean der fanút dat der mar ien en deselde roomsk-katolike lear dy't yn de rin fan de iuwen troch dogmaferklearrings en dekreten op konsilys fêstlein is.

### Yn it Westen

Der binne in protte fan Rome ûnôfhinklike tsjerken dy't ek by it katolisisme rekkene wurde. Dizze tsjerken binne rjochtstreeks of net rjochtstreeks ûntstien út de Uny fan Utert (1889). Dizze tsjerken binne stean net yn ferbining mei de paus fan Rome, en jilde dêrtroch as skismatysk. Yn harren lear wike sy nochal ôf fan de Roomsk-katolike. Der wurdt noch in liturgy brûkt dy't basearre is de Tsjerke fan Rome, mar lykwols harren eigen evolúsje troch makke hat. Dizze tsjerken binne û.o.:

* Ald-Katolike Uny fan Utert
	+ Ald-Katolike Tsjerke (yn Nederlân; sûnt 1723)
	+ Ald-Katolike Tsjerke yn Dútslân
	+ Ald-Katolike Tsjerke fan Eastenryk
	+ Ald-Katolike Tsjerke yn Tsjechje
	+ Kristlik Katolike Tsjerke fan Switserlân
* guon oare katolike tsjerken
	+ Ald-Katolike Mariavityske Tsjerke
	+ Ald-Katolike Tsjerke fan Amearika
	+ Ald-Roomsk-Katolike Tsjerke yn Jeropa
	+ Ald-Roomsk-Katolike Tsjerke yn Noard-Amearika
	+ Filipynske Unôfhinklike Tsjerke
	+ Katolike Mariavityske Tsjerke yn Poalen
	+ Meksikaansk-Katolike Tsjerke
	+ Poalsk-Katolike Tsjerke
	+ Poalske Nasjonale Katolike Tsjerke (yn de Feriene Steaten en Kanada)

### Yn it Easten

De Roomsk-katolike tsjerke en de ferskate Eastersk-ortodokse Tsjerken gongen útinoar yn 1054, neidat der in splitsing kaam tusken de paus fan Rome en de patriarch fan Konstantinopel.

De Easterske kristenen dy't de posysjes fan de patriarch fan Konstantinopel diele, wurde wol tegearre de Ortodoksen neamd. Hja neame harsels de 'ortodoksen' of de rjochtsinnigen. Sy akseptearje net de oanspraken fan de paus op it primaat fan jurisdiksje oer de hiele wrâldtsjerke. Boppedat binne sy ûnderling sterk ferdield. Op bepaalde essinsjele punten komt it leauwen lykwols oerien mei dat fan de Roomsk-katoliken.

De measte Easterske kristenen neamme harren útsein ortodoks ek *katolikos* of katolyk, om dêrmei oan te jaan dat sy, neffens eigen opfettings, yn de tradysje steane fan de iene tsjerke fan Kristus, dy't katolyk, - dus algemien of universeel jildich is. Hjirmei wurdt lykwols net fuortendaliks de ienheid en ferbûnens mei de Hillige Stoel fan Petrus yn Rome bedoeld, lykas de westlike ynterpretaasje fan it wurd katolyk trochstrings is.

## Keppeling om utens

* Nederlânske biskopskonferinsje
* Nederlânsk sykporteal
* Flaamske biskopskonferinsje
* Flaamsk sykporteal
# Jeraazje

**Jeraazje** is de grutste lânmassa op ierde. Hy omfettet de wrâlddielen Jeropa en Aazje.

De grins tusken Jeropa en Aazje wurdt meast lein op de Oeral, de Oeralrivier, de Kaspyske See, de Kaukasus, de Swarte See en de Bosporus, wêrby de westkant fan de grins Jeropa is. Hoewol't de Oeral yndie in 300 miljoen jier lyn ûntstien is troch it gearkommen fan twa lânmassa's, is de reden foar de opdieling yn Jeropa en Aazje histoarysk: Foar de Griken wie Jeropa harren eigen kant fan de Egeyske See, en alles wat dêr oan fêst siet, wylst Aazje de tsjinoerlizzende, eastlike kant wie, mei Lyts-Aazje en alles wat dêr oan fêst siet.

Jeraazje foarmet tegearre mei Afrika it grutste eilân yn 'e wrâld.

## Sjoch ek

* Philip Johan von Strahlenberg
# Mockumentary

In **mockumentary** (útspr.: [mɔkju'mɛntəɹi], likernôch: "mokjûmenturry") is in film of tillefyzjeprogramma wêryn't fiktive foarfallen presintearre wurde yn 'e styl fan in dokumintêre, sadat der in soarte fan parody ûntstiet. De term 'mockumentary' is in gearlûking fan 'e Ingelske wurden *to mock*, dat "bespotte" betsjut, en *dockumentary*, "dokumintêre". Mockumentarys kinne sawol komysk as dramatysk fan aard wêze, hoewol't de komyske foarm fierwei it measte foarkomt. Dramatyske mockumentarys lykje der in protte op, mar moatte net betize wurde mei it dokudrama, wêryn't wiere foarfallen beskreaun wurde mei in kombinaasje fan dramatyske en dokumintêre eleminten.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Paranormal romance

Paranormal romance, wat oerset wurde kin as "boppenatuerlike romantyk", is in literêr en filmysk subsjenre dat romantyske fiksje kombinearret mei ien of mear sjenres dêr't boppenatuerlike (of bûtenierdske) eleminten yn foarkomme, lykas fantasy, horror of science fiction. Dêrby is it wichtich dat foar de opbou fan it ferhaal de klam lein wurdt op it romantyske elemint, wylst it boppenatuerlike elemint fral fan belang is foar de eftergrûn fan it ferhaal. Hoewol't mear tradisjonele fantasy-, horror- en science fiction-ferhalen mei in romantyske subplot soms ek wol oanmurken wurde foar *paranormal romance*, is dat eins net wat it sjenre echt ynhâldt.

Yn 'e regel giet it by *paranormal romance* om in romantyske relaasje tusken in minske en in fampier, in wearwolf, in geast of in oar, soartgelikens boppenatuerlik wêzen, al wurde der ek romantyske relaasjes ta rekkene mei bûtenierdske wêzens of mei oare minsken út histoaryske tiidrekken dy't troch tiidreizgjen berikt wurde. Minder faak foarkommend binne romantyske relaasjes mei minsken dy't boppenatuerlike krêften hawwe, lykas telepaty of telekineze.

*Paranormal romance* is in sjenre dat syn woartels hat yn in oar literêr sjenre, dat fan 'e Goatyske roman, de direkte foarrinner fan 'e hjoeddeiske horror. Hoewol't *paranormal romance* yn syn moderne foarm al teminsten sûnt de 1930-er jierren bestiet, is de grutte populariteit derfan in relatyf resint ferskynsel, dat om it jier 2000 hinne fasilitearre waard troch de groei fan it ynternet en de ûntwikkeling fan it elektroanysk útjaan fan teksten. Tusken 2002 en 2004 allinnich al waard it tal útjûne *paranormal romance*-titels yn 'e Feriene Steaten ferdûbele oant 170 per jier. Fan in populêr boek fan dit sjenre kinne yn Amearika allinnich al maklik 500.000 eksimplaren ferkocht wurde. Anno 2015 is *paranormal romance* noch altyd ien fan 'e fluchst groeiende romantyksjenres.

Auteurs dy't harren yn it *paranormal romance*-sjenre spesjalisearre hawwe, binne bygelyks Stephenie Meyer (bekend fan 'e ferfilme *Twilight*-rige), Dani Harper, Richelle Mead, Kerrelyn Sparks, Jessica Bird, Kresley Cole, Christine Feehan en Kelley Armstrong. Neffens statistiken dy't yn 2013 troch de Amerikaanske fantasy- en science fiction-útjouwerij Tor Books frijjûn waarden, binne fan 'e skriuwers fan *pararnormal romance* 57% froulju en 43% manlju, wylst yn oare subsjenres fan fantasy en science fiction de auteurs foar likernôch 67% manlju en 33% froulju binne.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Italjaansk neorealisme

In sêne út *Rome, città aperta*
In sêne út *Riso amaro*
It **Italjaansk neorealisme** is in filmstreaming dy’t begûn yn 1943 mei Ossessione en einige yn 1952 mei Umberto D.

De streaming wurdt skaaimerke troch ferhalen dy’t har ôfspylje ûnder de earme, arbeidzjende klasse, filme yn lange shots, op lokaasje. Faak wurde net-profesjonele akteurs brûkt foar byrollen en inkeld foar haadrollen. Yn de film *Ladri di biciclette* (1948) spilet bygelyks gjin inkelde profesjonele akteur.

## Bekende neorealistyskee films

* *Ossessione* (Luchino Visconti, 1943)
* *Roma, città aperta* (Roberto Rossellini, 1945)
* *Sciuscià* (Vittorio De Sica, 1946)
* *Paisà* (Roberto Rossellini, 1946)
* *Germania anno zero* (Roberto Rossellini, 1948)
* *Ladri di biciclette* (Vittorio De Sica, 1948)
* *La terra trema* (Luchino Visconti, 1948)
* *Riso amaro* (Giuseppe de Santis, 1949)
* *Stromboli* (Roberto Rossellini, 1950)
* *Umberto D.* (Vittorio De Sica, 1952)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Megan Ratner yn Green Cine: Italian Neo-Realism
 |
# Lowbudgetfilm

In **lowbudgetfilm**, ek stavere as **low-budget film** (Ingelsk foar "leechbudgetfilm"), is in film dy't makke wurdt mei in lyts budget en sûnder finansiering of oare stipe fan in grutte filmstudio. In protte ûnôfhinklike films binne feitliks lowbudgetfilms. Dit type film wurdt faak makke troch jonge, debutearjende filmmakkers, dy't noch net de reputaasje opboud hawwe om it mooglik te meitsjen stipe fan in filmstudio te besetten. Almeast krije se, nei't se har talinten mei ien of mear lowbudgetfilms bewiisd hawwe, de lieding oer gruttere filmprojekten taskood. Der binne lykwols ek regisseurs dy't harren hiele wurkpaad troch lowbudgetfilms meitsje, om't se de foarkar jouwe oan eigen sizzenskip dy't troch finansiering fan bûtenôf beheind wurde soe. Yn Nederlân is bygelyks Pim de la Parra sa'n filmmakker.

In lowbudgetfilm is net itselde as in B-film; dat is in filmproduksje fan in grutte studio dy't mei opsetsin goedkeap makke is hoewol't der ek mear jild yn pompt wurde kinnen hie, wylst in lowbudgetfilm goedkeap makke wurdt omreden fan gebrek oan middels. In protte lowbudgetfilms binne horrorfilms, mei't dy maklik te meitsjen wêze kinne, en fans fan it sjenre oer it algemien net male om in goedkeap makke film as se mar goed bangmakke wurde. Ek skrillerfilms binne wol lowbudgetfilms, om't dat sjenre him taleit op 'e plot, en de filmmakker sels bepale kin wat dy plot is, sadat er roeie kin mei de rimen dy't er hat. Science fiction-films, in sjenre dêr't yn 'e 1950-er jierren in protte B-films fan makke waarden, binne minder gaadlik foar moderne lowbudgetfilms, mar as it senario him taleit op ferhaal- en karakterûntwikkeling ynstee fan futuristyske technyk kinne ek dat soarte films lowbudgetfilms wêze. Boppedat komme der hieltyd mear goedkeape doch-it-sels-special effects beskikber foar wa't goed mei de kompjûter oer de wei kin.

In foarbyld fan in bekende lowbudgetfilm is de aksjefilm *El Mariachi* fan Robert Rodriguez, dy't yn 1992 foar $7.225 produsearre waard (hoewol't de postproduksje mear koste). Ek de horrorfilm *The Blair Witch Project*, út 1999 hie in tige lyts budget fan mar $25.000. Troch in slimme marketingkampanje hellen de makkers úteinlik it tsientûzenfâldige dêrfan op, $250 miljoen. Pornofilms binne hast altyd lowbudgetfilms, mar *Deep Throat*, út 1972, hie tsjin in budget fan minder as $25.000 in opbringst fan mear as $100 miljoen. Oare bekende foarbylden fan lowbudgetfilms binne *Night of the Living Dead* (1968), *The Texas Chainsaw Massacre* (1974), *Monty Python and the Holy Grail* (1975), *Halloween* (1978), *Mad Max* (1979), *The Evil Dead* (1981), *Clerks* (1994), *Cube* (1997), *Open Water* (2003), en *Paranormal Activity* (2007).

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Searjefilm

Net te betiizjen mei in **filmsearje**.
In **searjefilm** (fan it Ingelske *serial film*) is in foarm fan in yn 'e bioskoop fertoande spylfilm dy't populêr wie yn 'e earste helte fan 'e tweintichste iuw. In searjefilm wie in spylfilm dy't opdield wie yn in stikmannich segminten, dy't yn gronologyske folchoarder yn 'e bioskopen te sjen wiene, ornaris ien yn 'e wike, oant de hiele film fertoand wie. It kin dêrmei beskôge wurde as in foarrinner fan 'e ferfolchsearje op 'e tillefyzje. De ûnderskate segminten fan in searjefilm waarden ek wol oantsjut as haadstikken.

Ynhâldlik wie it ferskil tusken in gewoane spylfilm en in searjefilm dat de plot yn in searjefilm op sa'n wize staljûn wie, dat by de filmmontaazje de opdieling yn koarte segminten mooglik waard. Om derfoar te soargjen dat de besikers eltse wike weromkomme soene om it folgjende segmint te sjen, einige elts segmint yn 'e regel yn in cliffhanger, wêrby't de protagonist(en) har yn in nuodlike sitewaasje befûnen. Om te sjen hoe't se harsels dêrút rêden, moast men dan de wyks dêrop wer delkomme om it folgjende segmint te sjen. Searjefilms wiene yn 't bysûnder populêr by bern en de jongerein, en se waarden gauris fertoand op 'e sneontemiddei, yn in matineefoarstelling, yn 'e mande mei tekenfilms, nijsbylden en twa spylfilms.

Searjefilms holden oer it generaal in fêst stramyn oan, dat koart gearfet wurde kin as: in dappere held befjochtet in boasaardige smjunt en rêdt dêrby in jonkfrou yn need. In protte searjefilms hearden sadwaande ta de sjenres fan 'e misdiefilm, aventoerefilm, western of science fiction-film. Faak wiene it yn wêzen lowbudgetfilms, mar guon waarden foar in oansjenlik budget makke. De trettjindielige searjefilm *Flash Gordon* (1936) en de ferskate ferfolgen dêrop, bygelyks, wiene doedestiden grutte produksjes.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further Reading*, op dizze side. |
# Telefyzjeprogramma

In **telefyzjeprogramma** of **tillefyzjeprogramma** is in útstjoering op 'e telefyzje. Dêrby kin it gean om in útstjoering foar ien kear of om in weromkearende útstjoering. In oar ûnderskie tusken telefyzjeprogramma's is dat in protte yn 't foar opnommen binne, wylst oaren *live* útstjoerd wurde.

In weromkearende útstjoering wurdt in **telefyzjesearje** of **telefyzjerige** neamd. Faak besteane searjes út fiksje skreaun troch senarioskriuwers. Searjes besteane yn 'e regel út ferskate seizoenen, dy't yn Nederlân rinne fan septimber oant juny. Dêrby kinne it ferfolchsearjes wêze, wêrby't it ferhaal fan 'e iene nei de oare útstjoering trochrint, of searjes mei op harsels steande ôfleverings. Ferfolchsearjes einigje gauris mei in cliffhanger om 'e sjoggers te bewegen om ek de folgjende kear wer te sjen.

Foarbylden fan ferskillende soarten telefyzjeprogramma's binne:

* aktualiteiterubryk
* berneprogramma
* dokumintêre
* drama
* infomercial
* keunstprogramma
* komeedzje
* kwis
* *live*-ferslach
* minysearje
* nijsbulletên
* praatprogramma
* realityprogramma
* soapsearje
* sportrubryk
* tekenfilm
* telefyzjefilm

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Manohla Dargis

|  |
| --- |
| Manohla Dargis |
| **persoanlike bysûnderheden** |
| echte namme | Manohla June Dargis |
| nasjonaliteit |  Amerikaansk |
| berne | ±1965 |
| berteplak | New York (New York) |
| **wurkpaad** |
| berop/amt | filmkritika, publisiste |
| jierren aktyf | 1988 – no |
| **offisjele webside** |
| Manohla Dargis op Twitter |

**Manohla Dargis** (útspr.: [məˈnoʊlə ˈdɑːɹɡɪs], likernôch: "muh-noo-luh daar-gis"; folút: **Manohla June Dargis**; New York, ±1965) is in Amerikaansk sjoernaliste, filmkritika en publisiste. Hja is ien fan 'e wichtichste filmkritisy fan 'e foaroansteande krante *The New York Times*. Dargis hat fiif kear nominearre west foar de Pulitzerpriis foar Krityk.

## Libben en karriêre

### Jonkheid en oplieding

Dargis waard mids 1960-er jierren berne yn New York, dêr't se opgroeide yn 'e wyk East Village yn 'e borough Manhattan. Yn har jonkheid wie se allegeduerigen te finen yn St. Mark's Cinema and Theater. Se folge fuortset ûnderwiis oan 'e Hunter College High School en learde neitiid fierder oan 'e Steatsuniversiteit fan New York te Purchase, dêr't se yn jannewaris 1985 ôfstudearre mei in bachelorgraad yn letterkunde. Yn 1988 behelle Dargis in mastergraad yn filmstúdzjes oan 'e Skoalle foar Keunsten en Wittenskippen fan 'e Universiteit fan New York.

### Karriêre

Dargis begûn har karriêre as filmkritika foar de krante *The Village Voice*, dêr't se twa kollumns hie oer avant-gardesinema, mei as titels *CounterCurrents* en *Shock Corridor*. Letter wie se de haadfilmkritikus fan 'e *Los Angeles Times*, foar't se yn 'e twadde helte fan 'e 2000-er jierren yn 'e mande mei har kollega A.O. Scott haadfilmkritikus by *The New York Times* waard. De resinsjes fan Dargis binne opnommen yn ferskate boeken, wêrûnder *Women and Film: A Sight and Sound Reader* en *American Movie Critics: An Anthology from the Silents Until Now*, útjûn troch de Library of America.

Dargis skreau ek in essay oer de film *L.A. Confidential* fan regisseur Curtis Hanson foar it Britsk Filmynstitút (BFI). Fierders tsjinne se ferskate jierren as foarsitter fan 'e Los Angeles Film Critics Association (LAFCA). Yn 2012 waard oan Dargis de Nelson A. Rockefeller Award takend troch it Purchase Kolleezje, in ûnderskieding foar lju dy't tige by tige bydroegen hawwe oan 'e ûntjouwing fan 'e skiene keunsten. Se wie ek fiif kear finaliste foar de Pulitzerpriis foar Krityk, te witten yn 2013, 2015, 2016, 2018 en 2019.

### Priveelibben

Yn 1994 troude Dargis mei wynkenner Lou Amdur. Hja wenje yn Los Angeles.

## Keppelings om utens

* (in)  Manohla Dargis op Twitter
* (in)  Folsleine filmografy fan Manohla Dargis yn 'e Internet Movie Database (IMDb)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |