Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Deidier

In steppe-earn (*Aquila nipalensis*) is in deidier, mei't er oerdeis jaget en nachts rêst.
In **deidier** is in bist dat by deiljocht aktyf is en nachts rêst. It byhearrende eigenskipswurd is **diurnaal**. It tsjinstelde fan in deidier is in nachtdier (eigenskipswurd: nokturnaal), dat nachts aktyf is en oerdeis rêst. Der binne ek bisten dy't inkeld yn 'e jûnsskimer en/of de moarnsdage aktyf binne; dy wurde krepuskulêr neamd. Foarbylden fan deidieren binne de measte gerskjende bisten, lykas kij, skiep en hynders, mar ek rôfdieren lykas wolven, hûnen, apen en de minske sels. Bekende foarbylden fan nachtdieren binne katten, ûlen en flearmûzen.

Wannear't in bist aktyf is en wannear't er rêst, wurdt bepaald troch in grut tal faktoaren. De wichtichsten dêrfan binne oft er by tsjuster foerazjearje kin sûnder of mei beheind gesichtsfermogen (lykas flearmûzen), oft syn gesichtsfermogen spesjaal oanpast is om ek by tsjuster it bêst mooglike sicht te leverjen (lykas katten), oft de temperatuer fan it biotoop fan it bist oerdeis te heech of nachts te leech is, en oft der oerdeis of nachts in gruttere kâns op predaasje bestiet.

## Sjoch ek

* nachtdier

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Wintersliep

In termogram fan in flearhûn yn winter-sliep. De wjukken lykje te fungearjen as in soarte fan isolaasjetekken. Ek de snút is kâlder as de rest fan it lichem.
**Wintersliep** of **hibernaasje** is in steat fan ynaktiviteit by 't winter, dy't mank giet mei oanhâldende hypotermy (in lichaamstemperatuer dy't leger is as normaal), de ûnderdrukking fan 'e stofwiksel en it ôfnimmen fan it sykheljen en de hertslach. Sa'n steat kin in langere perioade duorje. It evolúsjonêre foardiel fan in wintersliep, is dat in bist dan yn 'e midden fan 'e winter, as der frijwol gjin fretten te finen is, ek gjin ferlet hat fan fretten. Gruttere bisten ite yn 'e moannen foarôfgeande oan it winterseizoen sa'n soad, dat se fetreserves opslane foar de perioade fan 'e wintersliep.

Foarbylden fan bisten dy't in wintersliep hâlde, binne flearmûzen en stikelbargen. Ek beskate soarten reptilen (benammen skylpodden en slangen), amfibyen en guon soarten wjirms hâlde in wintersliep. Guon yn it wetter libjende bisten, lykas de readwangskylpodde, grave harsels foar har wintersliep op 'e boaiem fan in wetter yn 'e modder yn. Fan 'e nuttallnachtswel is bekend dat dy as iennichste fûgel in wintersliep hâldt.

By bearen, dy't om har wintersliep bekend steane, berêst dat krekt op in misfetting; harren sliep is net djippernôch om in wintersliep neamd te wurden, en ek guon oare kritike eleminten ûntbrekke deroan. Sa is it algemien bekend dat bearen maklik yn har "wintersliep" steurd wurde kinne; as it in echte wintersliep wie, soe dat net mooglik wêze. Biologen sprekke sadwaande by bearen fan in winterrêst ynstee fan in winstersliep. Oare bisten dy't in winterrêst hâlde, binne dassen, waskbearen en opossums.

## Sjoch ek

* simmersliep

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Hibernation fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Feepest

*Gods slaandehand over Nederland, door de pest-siekte onder het rund vee*, 1745
**Feepest** is in besmetlike sykte dy yn de 18e iuw in soad foar kaam. Tusken 1713 - 1719, 1744 - 1767 en 1768 - 1786 gie de sykte yn trije grutte weagen troch it lân. Yn de earste weach waarden mear as 61.000 kij dea. Stadichoan waard de sykte bestriden, benammen troch ynintsjen. De Boazumer predikant Eelko Alta hat hjir tige war foar dien. Yn de jierren nei de twadde feepest, fan 1744, waarden kij helle út Dútslân en Denemark. Dêrtroch feroare it fee it stadichoan fan readbûnte nei swartbûnte kij.

## Ferrin

Kowe-each oandien troch feepest
Doe't yn 1713 de feepest om Amsterdam hinne útbruts, koften in protte Hollanners om it lân te beweidzjen skiep yn Fryslân. Mar doe bliek de sykte ek al yn Fryslân te wêzen. De Steaten fan Fryslân ferbeanen dêrom it ynfieren fan fee út Hollân en Oerisel. Ek swalkers, om't dy't faak yn it hea sliepen waarden keard, om de fersprieding tsjin te hâlden. Deade kij waarden in ein bûten de doarpen begroeven yn djippe gatten en bedutsen mei ûnleske kalk. Fan besmette stâlen mocht fierders ek gjin fee mear ferkocht of ferfierd wurde. Op de hikke of de stâldoar kaam in swart krús te stean. Dochs besochten in soad boeren oan de maatregels te ûntkommen. Foar in part wie dat út ûnwittendheid: se wisten net krekt hoe't de syktme ferspraat waard. Mar it wie ek út needsaak, troch de grutte earmoede. Earst mocht it fee net slachte wurde en ek de hûden mochten net ferhannele wurde. Doe't it letter tastien waard wie de priis fan hûden in hiel ein sakke.

Sûnt de 20e iuw wurde boeren noch wolris kompensearre foar gefolgen fan rampen, mar doe barde dat hast net. Allinnich hoegden de boeren gjin hoarnjild te beteljen foar deade bisten en betellen hja gjin floreenbelesting. De stjerte fan fee wie ekstra heech omdat it fee net sa'n goede kondysje hie troch wiete riten en broei.

## Eelko Alta

Eelko Alta en de Frjentsjerter heechlearraar Petrus Camper ha de situaasje fan de kij en de sykte doe wiidweidich beskreaun. Alta die proeven mei ynintsjen fan sike kij yn syn eigen stâl mar de bisten gongen dochs dea. Mar geandewei krige hy yn de gaten dat it ynintsjen fan keallen wol resultaat joech.

## Pestboskjes

Yn it lânskip stean noch ferskate pestboskjes as stille tsjûgen yn it lân. Dêr binne soms hûnderten kij bedobbe. Ek yn de 19e iuw waard dat noch dien by feesykten as tuberkuloaze, tongblier en myltfjoer. Dizze lêste sykte kin nei hûndert jier noch besmetlik wêze.
# Wyngerd

Wyngerds yn Markgräflerland, Baden, Dútslân
In **wyngerd** is fan oarsprong in spesifyk soarte hôf, nammentlik in mei druveplanten (ek wol wynranken neamd) troch in wynboer yn kultuer brocht stik lânbougrûn. It doel dêrfan is meastal om 'e troch de druveplanten produsearre druven te brûken foar de wynbou, oftewol de produksje fan wyn. Dêrnjonken kinne se as tafeldruven foar konsumpsje oanbean wurde, ferwurke wurde ta rezinen of útparse wurde ta alkoholfrij druvesop. De measte wynstreken lizze yn gebieten mei in myld oant waarm klimaat. Fral Frankryk stiet hjirom bekend, mar ek Spanje, Itaalje, Dútslân, Grikelân, de Feriene Steaten (Kalifornje), Austraalje, Súd-Afrika en Sily binne bekende wynprodusearjende lannen. Yn Fryslân komme (frijwol) gjin wyngerds yn dizze inge betsjutting foar. Mooglik is it mei dêrom dat it Fryske wurd "wyngerd" ek faak brûkt wurdt foar túnbougrûn dêr't oare fruchten as druven produsearre wurde, lykas apels, parren of prommen. Soks wurdt dan faak wol yn 'e namme oanjûn: men sprekt dan fan in "apelwyngerd". Dêrmei is it wurd "wyngerd" yn it Frysk min ofte mear synonym wurden mei "hôf", yn 'e betsjutting fan in omsletten stik lân mei fruchtbeammen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Vineyards fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Loftfartúch

Loftfartúch: fleanmasines
In **loftfartúch** is in ferfiermiddel dat troch de loft bewege kin.

Loftfartugen ferskille ûnderling neffens gewicht, neffens opdriuwing en neffens flechtkonstruksje. Dat jout dizze opdieling:

|  |  |
| --- | --- |
| **Opdriuwing** | **Gewicht fan de konstruksje** |
|   | **Likelicht as lucht** | **Swierder as lucht** |
| **Wjokken** | **Rotor** |
| **Motor** | Loftskip | **Fêst** | **Slaand** | Giselwjuk |
| Fleanmasine | Ornitopter | Autogiro |
| **Gjin** | Loftballon | Sweeffleanmasine |  |
| **Minske** |   | Loftfyts |   |   |
# Hardcover

In steapeltsje *hardcovers*.
In hardcover ("hurdkaft", fan it Ingelske *hard*, "hurd", en *cover*, "kaft") is in boek dat ynbûn is tusken twa hurde, beskermjende kaften. Sokke kaften binne ornaris fan karton makke en bedutsen mei stevich papier (dat gauris plestifisearre is), mei in weve stof, of inkeld ek wol mei lear. De rêch fan in *hardcover* kin bûchsum wêze, sadat it boek yn iepene tastân plat op in oerflak lizze kin, mar it kin ek fêstlime wêze.

Yn 'e regel is de kaft fan in *hardcover* noch fierder beskerme troch de tafoeging fan in papierrene omslach. Oarspronklik wie dy bedoeld om 'e mei weve stof oerdutsen kaften stoffrij te hâlden (dêrfandinne de Ingelske term *dust jacket*, "stofjaske"), mar tsjintwurdich tsjinje omslaggen fral as ûndergrûn foar artistike ôfbylden op 'e foarkant, dy't it boek oantrekliker meitsje moatte foar de keaper. De efterkant fan 'e omslach wie foarhinne it plak dêr't men de *blurb* ôfdrukte, in koarte gearfetting fan 'e ynhâld fan it boek, mar tsjintwurdich wurdt dy, fral by fiksje en faak mei in koarte libbensbeskriuwing fan 'e auteur derby, op 'e beide nei binnen ta (om it kaft hinne) tearde dielen fan 'e omslach ôfprinte. De efterkant fan 'e omslach is dan reservearre foar sitaten út loovjende resinsjes. It komt lykwols ek wol foar, benammen by berneboeken, dat sokke ôfbylden streekrjocht op 'e kaft printe wurde en dat de omslach ûntbrekt.

*Hardcovers* binne faak printe op soerfrij papier, en binne folle duorsumer as *paperbacks*, dy't bûgbere papierrene kaften hawwe dy't maklike skansearre reitsje. Hoewol't *hardcovers* marginaal djoerder binne om te produsearjen, binne se yn 'e boekhannel oer it algemien wol twa oant twa en in heal kear sa djoer as *paperback*-edysjes fan deselde titels. Der falt foar útjouwers dus folle mear te fertsjinjen oan in *hardcover* as oan in *paperback*.

Wêr't in útjouwer foar kiest, hinget yn 'e regel ôf fan 'e ferwachte ferkeapsifers. As ferwachte wurdt dat in boek in bestseller wurde sil, of alteast bêst ferkeapje sil, dan wurdt it ornaris útbrocht as in *hardcover*. In healjier oant in jier letter folget dan in twadde edysje yn 'e foarm in *trade paperback*, dy't itselde formaat as de hardcover hat, en noch in healjier letter in trêde edysje yn 'e foarm fan in *mass market paperback*, dy't folle lytser fan formaat is, mei tinner papier en in lytser lettertype. Ferwachtet men lykwols net dat in boek it bysûnder goed dwaan sil, dan wurdt it ornaris daliks al as in *paperback* útbrocht.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Barkoade

**Streekjeskoade** of **barkoade** is de beneaming foar in rige linen dy't in koade fertsjintwurdigje dy't roch in skenner lêzen wurde kin.
Ofhinklik fan it kodearrinssysteem kin dizze koade allinnich út sifers bestean, of út in kombinaasje fan siders, letters en lêstekens. Op de streekjeskoade waard patint ferliend op 7 oktober 1952.

## Keppeling om utens

* GS1 Nederlân foarhinne EAN Nederland
# Non-fiksje

| L I T E R Ê R E   S J E N R E S  |
| --- |
| In mooglike yndieling  |
| – Taalsituaasje | (monolooch, dialooch) |
| – Abstrakte ynhâld | (al of net narratyf) |
| – Tematyk | (reisferhaal, filosofysk,…) |
| – Styl | (proaza, poëzij, symboalysk,…) |
| – Lêshâlding | (hat te krijen mei de resepsje) |
| Yndieling neffens ferheljend proaza  |
| *Op basis fan lingte* | *Op basis fan ynhâld* |
| – Iendielich | – Aventoereroman |
|    – Koart ferhaal | – Science fiction |
|    – Novelle | – Westernroman |
|    – Roman | – Skriller |
| – Meardielich | – Autobiografy |
|    – Ferhalesyklus | – Fantastyske fertelling |
|    – Romansyklus | – Grizelferhaal |
|    – Fúljeton | – Ridderroman |
|  |    – Karelroman |
|  |    – Arthurleginde |
|  | – Goatyske roman |
|  | – Detektiveroman |
|  | – Kollektive roman |
|  | – Sentimintalistyske roman |
|  | – Briefroman |
|  | – Skelmeroman |
|  | – Bildungsroman |
|  | – Famyljeroman |
|  | – Streekroman |
|  | – Tendinsroman |
|  | – Histoaryske roman |
|  | – Psychologyske roman |
| Yndieling neffens poëzij  |
| – Epyk | – Lyryk |
|    – Epos |
|    – Roman yn fersen |
| Yndieling neffens drama (toaniel)  |
| – Trageedzje | – Mystearjespul |
| – Komeedzje | – Passyspul |
| – Klucht | – Mirakelspul |
| – Tragikomeedzje | – Moraliteit |
| Yndieling neffens mingsjenres  |
| – Mei muzyk: libretto, liettekst | – Harkspul |
| – Mei byld: Tekenteltsje | – Skript of senario foar film / tv |
| Net-ferheljend proaza  |
| – Ynformatyf | – Betogend |
|    – Artikel |    – Essay |
|    – Ferslach |    – Ferhanneling |
|    – Biografy |    – Traktaat |
|    – Wurdboek |    – Opinystik |
|    – Ensyklopedy |    – Kollum |
|    – Hânboek |    – Resinsje |
|   |   |
| – Persoanlik | – Dialogen |
|    – Brief |    – Fraachpetear |
|    – Memoires |    – Enkête |
|    – Autobiografy |    – Diskusjefoarum |
|    – Deiboek |
|    – Lochboek |
|    – Bloch |
| Sakrale teksten  |
| – Profetyske tekst |
| – Gebed |

**Non-fiksje** is ien fan 'e beide haadferdielings fan proaza, en it tsjinstelde fan fiksje, sa't al yn 'e term besletten leit. Non-fiksje bestiet út ferslaggen dy't útslutend basearre binne op feitlike foarfallen. Sokke beskriuwings en bewearings kinne lykwols ûnwier wêze, benammen op punten dêr't ynformaasje ûntbrekt en dêr't de auteur oannames meitsje moat, of op punten dêr't de auteur betrouwe moat op âldere boarnen dy't mooglik net sekuer binne. Soks komt bygelyks gauris foar yn 'e skiedkunde, wêrby't men faak lang net alles mear persiis neigean kin. Ek komt it foar dat de auteur ienfâldichwei de mienings of leauwensoertsjûgings fan trêden trochjout, bygelyks as it oer mytology of religy giet. Non-fiksje hoecht tsjintwurdich net mear needsaaklikerwize út skreaune tekst te bestean, mei't men likegoed gebrûk meitsje kin fan media as tillefyzje en film.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Non-fiction fan Wikimedia Commons.
  |

 |