Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Transfaal

*Transfaal yn de Uny fan Súd-Afrika*
**Transfaal** (Afrikaansk: *Transvaal*) wie ien fan de provinsjes fan Súd-Afrika fan 1910 oant 1994. De provinsje waard yn 1994 opdield tusken Gauteng, Noardwest, Limpopo en Mpumalanga.

## Skiednis

It gebiet wurdt al bewenne sûnt de 8e iuw troch de Fenda- en Sesotofolken. Fan 1817 ôf wiene der ynfallen troch ferskate Ngunifolken, lykas de Matabele dy't út Natal ferdreaun wiene. Letter waard it gebiet kolonisearre troch de Boeren.

Tusken de jierren 1830 en 1850 trieken de Boeren, ôfstammelingen fan Nederlânske kolonisten, it gebiet binnen yn harren Grutte Trek. Dy Foartrekkers flechten foar it Britsk bewâld fan de Kaapkoloanje. Hja oermasteren de lokale stammen sûnder muoite te dwaan, om't hja bettere wapens hienen. De Boeren stiften yn dit gebiet ferskillende Boererepubliken.

Op 17 jannewaris 1852 erkende Grut-Brittanje de ûnôfhinklikheid fan it gebiet benoarden, oer, de Faal - *Trans-faal*. Yn 1856 werneamden de Boeren harren lân de Súd-Afrikaanske Republyk, en in nije, rasistyske grûnwet waard opsteld.

*De flagge fan Transfaal*
*Magaliesberch, in berchrige by Pretoria*
De Blyderivier-canyon
Yn 1877 hie de republyk te kampen mei ekonomyske problemen en oanfallen fan Soeloes. Grut-Brittanje anneksearre Transfaal, sabeare om de Boeren te "rêden". De Boeren seagen de ynfal lykwols terjochte as in oarlochsferklearring, wat late ta de Earste Boere-oarloch. De Pretoriakonvinsje fan 1881 joech it gebiet it rjocht om himsels te regearen, ûnder de Britske flagge. Yn 1884 krige de republyk syn ûnôfhinklikheid werom. Al rillegau waard lykwols goud ûntdekt yn Wytwettersrâne (1885), wêrtroch't ôfgryslike protten nije kolonisten, de *útlanners*, it gebiet binnentrutsen. Yn 1895 besocht de premier fan de Kaapkoloanje, Cecil Rhodes, in steatsgreep tsjin it Transfaalske regear. Mar dizze Jameson Oerfal waard in fiasko. Der ûntstienen al gau geroften dat Dútslân de Boere-republyk stypje soe, wat de Britten ferûntrêste. Ut eangst foar Britske anneksaasje foelen de Boeren de Britten oan yn 1899. Sa begûn de Twadde Boere-oarloch, dy't de Boeren úteinlik ferlieze soenen.

Yn maaie 1902 joegen de lêste Boeren har oer en Transfaal waard, tegearre mei de Oranje Frijsteat, diel fan it Britske Ryk. Yn 1910 waard Transfaal in provinsje fan de nije Uny fan Súd-Afrika, in Britsk dominion. Yn 1961 stapte de uny út de Britske Steatebûn en waard de Republyk fan Súd-Afrika.

Yn 1994, nei de earste algemiene ferkiezings fan Súd-Afrika, waarden de eardere provinsjes herfoarme en waard de provinsje Transfaal ôfskaft.

Postsegel út Transfaal
### Stêden yn Transfaal

* Heidelberg
* Johannesburg
* Messina
* Nelspruit
* Pietersburg
* Pretoria
* Vereeniging
# Aldheid

Dizze side giet oer **it skiedkundige begryp âldheid**. Foar âldheid yn 'e sin fan âlderdom, sjoch: âlderdom.
De **âldheid** fan in kultuer omfet alle beskavings dy't oan de hjoeddeiske foarôfgongen binne. Yn it bysûnder omfet de Aldheid alle beskavings dy't foarrinners wienen fan de hjoeddeiske westerkse beskaving.

As begjin foar de âldheid jildt it earste foarkommen fan in oanwiisbere beskaving. Sa'n begjin kin de útfining fan it skrift wêze, mar dat hoecht net altiten sa te wêzen; ek sûnder de ûntwikling fan it skrift kin in kultuer in beskaving foarmje. De ein fan de âldheid leit by it teloargean fan de lêste beskaving foar de hjoeddeiske.

De westerske Aldheid begjint likernôch 5000 f.Kr. mei de ûntwikling fan it skrift. De ein fan de Aldheid is de ein fan de Klassike Aldheid: de fal fan it West-Romeinske Ryk yn 476.

## Sjoch ek

 **Tema:Aldheid** – Wikipedy hat ek in temaside oer de âldheid
# Fiskearn

| fiskearn |
| --- |
|  |
| Duration: 3 sekonden.0:03 |
| taksonomy |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ryk** | dieren (*Animalia*) |
| **stamme** | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| **klasse** | fûgels (*Aves*) |
| **skift** | rôffûgels (*Accipitriformes*) |
| **famylje** | fiskearnfûgels (*Pandionidae*) |
| **skaai** | fiskearnen (*Pandion*) |

 |
| soarte |
| *Pandion haliaetus* |
| Linnaeus, 1758 |
| IUCN-status: net bedrige

---

 |
| ferspriedingsgebiet |
|  |

De **fiskearn** (Pandion haliaetus) is in fûgel út it skift fan de rôffûgels. Om't hy op in tal skaaimerken dúdlik fan de rest fan de haukeftigen ferskilt is der yn in aparte famylje set.

## Foarkommen

De fiskearn is sa'n 56-60 sm grut. It mantsje wagen sa'n 1,4 kg, it wyfke is wat swierder mei om en by 2 kg. De fiskearn is oan de boppekant donkerbrún en oan de ûnderkant meast wyt fan kleur. Oan de wjukken sitte ek noch wol donkerbrune stikken en streken. De kop is wyt mei in donkerbrune maskerstreek op 'e hichte fan de eagen. De wjukspanwiidte is sa'n 1,60 m. Foar it fangen fan fisk hat de fiskearn lange krûme klauwen, ek kin hy syn bûtenste tean nei efteren bûge sadat er fisken better pakke kin.

Jonge fiskearnen op it nêst
## Fersprieding

De fiskearn komt hast oer de hiele wrâld foar. Hy briedt allinnich net yn Súd-Amearika en yn parten fan Afrika hoewol't er dêr winterdeis wol hinnelûkt. Yn Europa komt der it meast foar yn it noarden en easten. Yn Nederlân is de fiskearn as briedfûgel ferdwün, mar yn de Biisbosk binne yn 2019 twa briedpearen waarnommen. As trekfûgel binne der yn maitiid en hjerst sa'n 100-200 fiskearnen yn Nederlân te sjen, ek yn Fryslân. Dizze fûgels briede meast in Skandinaavje.

De Europeeske fiskearnen oerwinterje yn Afrika. De fûgels út Noard-Amearika oerwinterje yn Súd-Amearika wylst de fûgels yn Aazje en Austraalje it hiele jier op itselde plak bliuwe.

Fiskearne-aai.
## Iten

De fiskearn is hielenal spesjalisearre yn it fangen fan fisk. By it fangen fan syn proai stoart de earn him mei de poaten nei foarren yn it wetter wêrby't er syn klauwen yn de fisk slacht. Hy kin hjirby fisken fange dy't oant in meter under wetter swimme. At der in fisk yn syn klauwen hat lit der net maklik wer los. It komt sels foar dat fiskearnen fersûpe at se in fisk pakke wolle dy't te swier is om út it wetter te tillen.

## Fuortplanting

De fiskearnen binne net sa sinnich by it bouwen fan in nêst. Meastentiids meitsje se in horst fan takken yn beammen of op in rotsrichel. Mar yn it easten fan Noard-Amearika en yn noardeast-Afrika briede se sels yn koloanjes mei nêsten op de grûn. Wol sykje se altyd in plak wêrwei se harren fiskwetter sjen kinne. De fûgels brûke meast itselde nêst har hiele libben lang en hâlde ek deselde partner.

It wyfke leit meast yn april 3-4 aaien. De aaien binne ûngefear sa grut as hinne-aaien. Meast nei 5 wike komme de aaien út, wêrnei de jonge fûgels sa'n acht wike nedich hawwe oant se fleane kinne.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Sovon - oer de fiskearn op sovon.nl
 |
# Martinyk

| Martinyk *Martinique* |
| --- |
| flagge | wapen |
|  |  |
|  |
| geografyske lokaasje |
|  |
| algemien |
| **gebietsdiel fan** |  Frankryk |
| **pol. status** | oerseeske kollektiviteit |
| **haadstêd** | Fort-de-France |
| **offisjele taal** | Frânsk |
| sifers |
| **ynwennertal** | 364.508 (2019) |
| **befolkingstichtens** | 323 / km² |
| **oerflak** | 1.628,43 km² |
| bykommende ynformaasje |
| **muntienheid** | Euro (€) (EUR) |
| **tiidsône** | UTC -4 |
| **tillefoan** | +596 |
| **ynternetekstinsje** | .mq |
| **webside** |  |

**Martinyk** is in eilân en Frânsk oerseesk departemint yn de Karibyske See, sa likernôch 700 kilometer súdeastlik fan de Dominikaanske Republyk. It leit súd fan Dominika en noard fan Sint-Lusia, en heart ta de Boppewynske Eilannen fan de Lytse Antillen. Martinyk telde by de lêste folkstelling 364.508 (2019) ynwenners.

## Geografy

It totale oerflak is 1.101 km, en de befolkingstichtens bedraacht 357 ynwenners yn 'e km. Martinique is fan noardwest nei súdeast sa likernôch 60 kilometer lang. It heechste punt is de fulkaan Mont Pelée (1397 meter).

### Bestjoerlike yndieling

Martinyk hat fjouwer arrondisseminten:

| # | Arrondissemint | Grutte (km²) | Ynwennertal (2018) |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Fort-de-France | 171 | 154.706 |
| 2 | La Trinité | 338 | 76.433 |
| 3 | Le Marin | 409 | 115.068 |
| 4 | Saint-Pierre | 210 | 22.576 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |

|                **Frankryk**  |  |
| --- | --- |
| regio's yn Jeropeesk Frankryk |
| Auvernje-Rône-Alpen | Boergonje-Franche-Comté | Bretanje | it Grutte Easten | Île-de-France | Korsika | Lân fan de Loire | Nij-Akwitaanje | Normandje | Oksitaanje | Opper-Frankryk | Provâns-Alpen-Côte d'Azur | Sintrum-Loiredelling |
| oerseeske regio's |
| Frânsk-Guyana | Gûadelûp | Majot | Martinyk | Reünion |
| histoaryske regio's |
| Akwitaanje | Auvernje | Boergonje | Bretanje | Elzas | Franche-Comté | Languedoc-Roussillon | Limousin | Loataringen | Midy-Pyreneeën | Neder-Normandje | Noarden-Nau fan Calais | Opper-Normandje | Pikardje | Poitou-Charentes | Rône-Alpen | Sjampanje-Ardinnen  |
|  ·  ·  |

| Jeropeeske Uny |  |
| --- | --- |
| **Lidsteaten**: Belgje • Bulgarije • Denemark • Dútslân • Eastenryk • Estlân • Finlân • Frankryk • Grikelân • Hongarije • Ierlân • Itaalje • Kroaasje • Letlân • Litouwen • Lúksemboarch • Malta • Nederlân • Poalen • Portegal • Roemeenje • Syprus • Sloveenje • Slowakije • Spanje • Sweden • Tsjechje  |
| **Ultraperifeare regio's**: **Frankryk:** Frânsk-Guyana • Gûadelûp • Majot • Martinyk • Reünion • Sint-Marten **Portegal:** Azoaren • Madeara **Spanje:** Kanaryske Eilannen  |
| **Kandidaat-lidsteaten**: Albaanje • Bosnje • Georgje • Moldaavje • Montenegro • Noard-Masedoanje • Oekraïne • Servje • Turkije  |
|  ·  ·  |
# Kiesrjocht

It **kiesrjocht** is it rjocht om mei te dwaan oan ferkiezings. **Aktyf kiesrjocht** (of **stimrjocht**) is it rjocht om by ferkiezings in stim út te bringen op in kandidaat, partij as oare kwestje dêr't oer stimd wurdt. It **passyf kiesrjocht** is it rjocht om jinsels ferkiesber te stellen foar in beskate funksje.

Yn Fryslân wie oant 1795 de bestjoerlike ynrjochting hielendal basearre op it kiesrjocht dat keppele wie oan besit fan stimhawwende pleatsen. De eigners fan dy pleatsen mochten in stim útbringe wa at keazen waard foar bestjoerlike, tsjerklike as rjochterlike amten yn it doarp en yndirekt by de gritenij en de provinsje.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Bibliography, op dizze side*.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Suffrage fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Fuotbal

**Fuotbal** is in balsport. It is in doelsport dêr't twa partoeren fan alve spilers besykje om de bal yn it doel fan de tsjinstander te spyljen. Sy meie dêrby de hannen en earms net brûke (de holle wol, it saneamde 'koppen'), sadat de bal meast troch skoppen fan spiler ta spiler trochjûn wurdt, en ek sa yn it doel spile wurdt. Foar it doel stiet de doelman, dy't om de bal bûten te hâlden wol de hannen brûke mei. Fuotbal wurdt spile op in fjild fan likernôch 100 by 65 meter, mei de doelen oan de koarte siden. Der wurdt spile foar twaris 45 minuten.

Fuotbal is yn Nederlân yntrodusearre troch Pim Mulier. Yn 1879 seach Mulier by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn Amsterdam in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Yn datselde jier rjochte hy as 14-jierrige(!) de earste fuotbalklup fan Nederlân op. De klup, Haarlemsche Football Club, HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat Keninklik, KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge rugby, soargen der foar dat de klup oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch Muliers ynfloed ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalclubs dy't al gauëftich yn kompetysjeferbân tsjin inoar spilen.

Al gaueftich kaam der ek ynternasjonale kompetysje. Yn 1930 waard it earste wrâldkampioenskip hâlden. Sûnt 1960 wurde om de fjouwer jier de Europeeske fuotbal kampioenskippen hâlden.

## Sjoch ek

* Sealfuotbal
* Minifuotbal
* Mikrofuotbal

## Keppeling om utens

* Keninklik Nederlânsk Fuotbalbûn
* Keninklike Haarlimske Football Club
# East-Midlannen

|  |
| --- |
| East-Midlannen
*East Midlands* |
|  |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 4.637.000 (2014) |
| Oerflak | 15.627 km² |
| Befolkingstichtens | 300/km² |
| **Polityk** |
| Lân | Ingelân |
| Haadstêd | Nottingham |

It **East-Midlannen** (Ingelsk: *East Midlands*) is ien fan de njoggen offisjele bestjoerlike kriten (regio's) fan Ingelân, en is as sadanich oprjochte yn 1994. Yn 'e East-Midlannen wenje likernôch 4,6 miljoen ynwenners (2014).

| Lokale oerheid | Kaart |
| --- | --- |
| 1. Derbyshire
2. Derby
3. Nottinghamshire
4. Nottingham
5. Lincolnshire
6. Leicestershire
7. Leicester
8. Rutland
9. Northamptonshire
 |  |

## Sjoch ek

* Greefskippen fan Ingelân
* Regio's fan Ingelân

## Keppeling om utens

Offisjele side
# Guernsey

**Bailiwick of Guernsey**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Ingelsk en Frânsk |
| Haadstêd | Saint Peter Port |
| Steatsfoarm | konstitúsjonele demokrasy |
| Gebiet % wetter | 78 km² 0­% |
| Ynwenners (2004) | 60.000 |
| Munt | Guernsey Pûn (GBP) |
| Nasjonale feestdei | 9 maaie |
| Lânkoade | GGY |
| Ynternet | .gg |
| Tillefoan | 44 (algemien Britsk) |

**Guernsey** is in eilân yn It Kanaal. Guernsey is in selsbestjoerend gebiet dat ôfhinklik is fan ’e Britske Kroan, mar gjin diel útmakket fan Grut-Brittanje. De haadstêd is Saint Peter Port.

Victor Hugo hat op Guernsey wenne.
# Astuerje

| Astuerje |
| --- |
| Flagge | Wapen |
|  |  |
| Lokaasje yn Spanje |
|  |
| Algemien |
| Haadstêd | Oviedo |
| Oerflakte | 10.604 |
| Befolking | 1.076.635 |
| Befolkingstichtens | 101,53 |
| Oare ynformaasje |
| Heechste punt |  |
| Provinsjes | Astuerje |

It **Prinsdom Astuerje** (Spaansk: *Principado de Asturias*, Astuerysk: *Principáu d'Asturies*) is ien fan de 17 selsstannige regio’s fan Spanje en leit yn it noardwesten fan it lân. Astuerje, dat yn syn hjoeddeiske foarm oprjochte waard yn 1982, is sawol in selsstannige regio as in provinsje.

## Geografy

Astuerje leit oan de Golf fan Biskaje en grinzet oan de Spaanske regio's Galysje, Kantaabrje en Kastylje en León. Parallel oan de kust leit it Kantaabryske Berchtme, dêr't de Picos de Europa it heechste part fan foarmet.

It sintrale diel fan de regio is frij flak en dêr wennet ek it grutste part fan de befolking. De haadstêd is Oviedo, dêr't om-ende-by 210.000 minsken wenje. Dochs is de havenstêd Gijón it plak dêr't de meast minsken wenje. In oare wichtige havenstêd is it lytsere Avilés.

Wat de temperatuer oanbelanget hat Astuerje in relatyf sjoen evenredich seeklimaat dat yn de simmer tige populêr is by toeristen, benammen út de haadstêd fan it lân Madrid.

## Prinsdom

Omdat Astuerje tidens de Moarske oerhearsking ien fan de lêst oerbleaune kristlike gebieten fan Spanje wie, krijt de Spaanske troanopfolger fansels de titel Prins fan Astuerje (Spaansk: *Principe de Asturias*).

## Flagen

Astuerje hat ferskate flagen. Njonken de deistige flage is der in ferzje foar binnen, dêr't it krús middenop de flage by stiet, en in seremoniële ferzje, dêr't it krús op werjûn is as sieten der fonkelstienen op.