Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Nomenklatuer

**Nomenklatuer** (fan it Latynske *nomen*, "namme", en *calare*, "neame") betsjut yn 'e regel nammejouwing. Yn 'e wittenskip wurdt de term nomenklatuer brûkt foar it op stelselmjittige wize beneamen fan alderhanne saken. Sa wurde bygelyks troch dêrta machtige ynternasjonale organisaasjes dúdlike, ûndûbelsinnige nammen jûn oan planten, bisten, gemyske stoffen, planetoïden, ensfh. Faak wurdt dêrfoar it Latyn brûkt, dat fan âlds de taal fan 'e wittenskip is. It doel fan sa'n nammejouwing is it mooglik meitsjen fan simpele kommunikaasje tusken minsken dy't ferskillende memmetalen hawwe. As dit systeem goed wurket, hat in wittenskiplike namme foar eltsenien dy't der beropsmjittich mei te krijen hat, deselde unike betsjutting. Wittenskiplike nomenklatuer wurdt by útstek in protte brûkt yn 'e taksonomy, de yndieling fan libbensfoarmen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Anatomy

Anatomy fan de minsklike holle
Rembrandt van Rijn: Anatomyske les fan dr. Nicolaes Tulp
Minsklike hert en longen út *Gray's Anatomy*.
De **anatomy** (fan it Grykske *anatome*, fan *ana-temnein*, yn stikken snije) ûndersiket en beskriuwt de foarm en bou fan libbene wêzens en har útwendige en ynwendige struktueren.

De fergelykjende anatomy sjocht nei oerienkomsten tusken ferskillende soarten, meast om de mjitte fan oerienkomst fêst stelle te kinnen. Dy oerienkomsten foarmje in wichtich helpmiddel foar de taksonomy.

De measte anatomen betsjinne har fan it Latyn om maklik mei wittenskippers yn oare talen kommunisearje te kinnen. Foar de minske is der in algemien akseptearre terminology, de *terminologia anatomica*, fêststeld troch it FCAT, Federative Committee of Anatomical Terminology.

Oare (eardere) anatomyske terminologysystemen binne neamd nei it plak dêr't de gearkomste hâlden is, wêryn se fêststeld binne:

Nomina Anatomica Basel (1895),
Nomina Anatomica Jena (1935),
Nomina Anatomica Paris (1955).
Om de fiif jier wurdt de list troch it International Anatomical Nomenclature Committee (IANC) oanpast.
# Biogemy

De **biogemy** ûndersiket de gearstalling en gewurking fan gemyske ferbinings, dy't bydrage ta de struktuer fan organismen en harren stofwisselingsprosessen. Biogemy is in stúdzje dy't biology en gemy mei inoar verbynt.

As basiswittenskip besiket se in ferklearring fan it libben op molekulêrbiologysk nivo te jaan. De gemyske reaksjes dy't by in bepaald biologysk proses hearre, wurde ûndersocht oant op it molekulêr nivo. Troch de analyse fan ferskynsels op it lytste nivo, kinne dy op in grutter nivo, bygelyks selnivo, ferklearre wurde.

Biogemy is sterk ferbûn mei de biotechnology en genetika.
# Fysiology

**Fysiology** is in ûnderdiel fan de biology dat him dwaande hâldt mei de meganyske, fysyke en biogemyske funksjes fan libbene organismen. Fysiology is te ferdielen yn plante-fysiology en biste-fysiology.

It fjild fan biste-fysiology brûkt de metoades en middels foar minsklike fysiology ek foar net minsklike wêzen. Plante-fysiology lient har techniken wer fan beide. De ûnderwerpen dy't bestudearre en ûndersocht wurde binne sa breed as de libbensbeam sels.

Oare wichtige wittenskiplike stúdzjefjilden dy't út de fysiology fuortkommen binne: biogemy, biofysika, biomeganika en molekulêre biology.

It wie de anatomist William Harvey dy't yn de 17e iuw de grûnslach lei foar de eksperimentele fysiology mei syn beskriuwing fan de bloedsirkulaasje.
# Molekulêre biology

**Molekulêre biology** is de stúdzje fan de biology op molekulêre skealje en is ûntstien yn de 30-er jierren fan de 20e iuw. It is besibbe oan tal fan oare biologyske stúdzjefjilden benammen oan genetika en biogemy. Molekulêre biology hâldt him benammen dwaande mei it ûndersykjen fan de ynteraksjes tusken de ferskate systemen yn in sel en hoe't dy regulearre wurde.
# Hâlden en dragen

**Hâlden en dragen**, of mei in no folslein ynboargere hollanisme **gedrach**, is it hiele ferskaat oan aksjes, reäksjes en oanwensels fan persoanen, organismen, systemen, keunstmjittige entiteiten of foarwerpen yn ferbân mei harrensels of har om-en-by. Dat om-en-by omfettet sawol it natuerlike miljeu as it sosjale fermidden. Ofhinklik fan 'e krekte definysje kin hâlden en dragen allinnich slaan op uterlik, overt gedrach, of dêrnjonken ek op ynderlik, kovert gedrach, lykas tinken en fielen.

Fierders kin hâlden en dragen bewust of ûnbewust, iepentlik of temûk, en frijwillich of ûnfrijwillich wêze. It wurdt mei bepaald troch it endokrine systeem en it senuwstelsel: de kompleksiteit fan it hâlden en dragen fan in organisme is besibbe oan 'e kompleksiteit fan it senuwstelsel fan datselde organisme. Oer it algemien hawwe organismen mei komplekse senuwstelsels in gruttere kapasiteit om nije reäksjes oan te learen en sa harren hâlden en dragen oan te passen oan nije omstannichheden.

Benammen by minsken (mar ek by oare organismen en sels by meganismen) falt eltse foarm fan hâlden en dragen binnen in trochgeande bôge dy't rint fan algemien gedrach (dat in hiel soad foarkomt) fia ûngebrûklik (nuver) gedrach en akseptabel gedrach (tige nuver mar net direkt ferkeard) nei ûnakseptabel (ûnwinske) gedrach. Dêrby wurdt de akseptabelens fan hâlden en dragen evaluëarre oan 'e hân fan 'e jildende noarmen en wearden en regele troch ferskate foarmen fan sosjale kontrôle.

Hâlden en dragen wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e wittenskip. Sa wurdt minsklik hâlden en dragen bestudearre troch de psychology, sosjology en antropology. It hâlden en dragen fan bisten wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e soölogy (lykas de mammalogy, de ornitology en de herpetology) en ek troch de etology (of gedrachsbiology), de gedrachsekology en de sosjobiology. It hâlden en dragen fan planten wurdt bestudearre troch de botany en dat fan skimmels troch de mykology. It hâlden en dragen fan systemen wurdt bestudearre yn 'e systeemteory.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |
# Geografy

**Geografy** is de stúdzje fan romtlike fariaasje op ierde. It wurd geografy stamt út it Gryksk: gê (de ierde) en graphein (beskriuwe).

Geografy hâldt gâns mear yn as kartografy, it meitsjen en bestudearjen fan kaarten. It ûndersiket net allinne wat wêr op de ierde te finen is, mar ek wêrom't bepaalde saken op it iene plak wol foarkomme en op it oare net. Of de oarsaken fan bepaalde ferskynsels natuerlik of troch it hanneljen fan minsken (of bisten) binne is dêrby net fan belang.
# Ekology

**Ecology** as wittenskip is in ûnderdiel fan biology. De ekology bestudearret de dynamyk fan de wikselwurking tusken organismes, populaasjes of libbensmienskippen (de biotyske miljeufaktoaren) en de relaasjes tusken organismen, populaasjes, libbensmienskippen of lânskippen en de net-biologyske omjouwing (de abioatyske miljeufaktoaren). De stúdzje op it nivo fan de soarte hjit ek wol auto-ekology en op it nivo fan de libbensmienskip en ekosysteem hjit mienskipsekology of synekology.

It wurd ekology (oarspronklik Dútsk: *Ökologie*) waard yntrodusearre troch de Dútske biolooch Ernst Haeckel yn 1866, as gearlûking fan de Grykske wurden *oikos* (húshâlding) en *logos* (stúdzje, wittenskip).

Yn de Angelsaksyske wrâld waard dit *ecology*, dat dêr in wat oare, mear miljeukundige en minsk-rjochte, betsjutting krige. Yn Nederlân besteane it mear biologyske oekology en mear miljeukundige ekology neist elkoar, mar it ferskil ferdizenet.

It wurd *ekology* wurdt ek brûkt yn oare betsjuttings:

* *relatearre oan in better miljeu, banammen dat fan de minsk*,
* rjochte op in bepaalde libbensbeskôging (sjoch ekologisme)
* mear praktysk, oangeande gedrach dat goed is foar minsk, miljeu en natoer (sjoch ekologyske lânbou en EKO-keurmerk).

## Literatuer

* Krebs (1980)
* Odum Ecology
* WORSTER, D. (1977) Nature’s Economy (Cambridge).

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Ekology fan Wikimedia Commons.
  |
# Ferspriedingsgebiet

It ferspriedingsgebiet fan 'e swarte earrebarre (*Ciconia nigra*), mei it stângebiet yn grien, it briedgebiet yn oranje en it oerwinteringsgebiet yn blau.
In **ferspriedingsgebiet** of **areaal** is in algemiene term yn 'e ierdrykskunde, dy't it geografyske gebiet oantsjut wêryn't in beskaat ferskynsel foarkomt. Dêrby kin it gean om sokke útinoar rinnende dingen as túnbou (it túnbou-areaal) of it foarkommen fan tornado's. It measte wurdt dizze oantsjutting lykwols brûkt yn 'e biogeografy, om it foarkommen fan in beskaat organisme oan te jaan. Dêrby wurdt yn 'e regel ûnderskie makke tusken it lânseigen ferspriedingsgebiet, dêr't in biste- of plantesoarte fan natuere foarkomt, en it gebiet dêr't sa'n soarte as eksoat bestiet, wat yn 'e measte gefallen troch minsklik yngripen feroarsake is.

Ek wurdt faak ûnderskie makke tusken:

* kosmopolityske fersprieding: foarkommen yn in grut part fan 'e wrâld
* endemyske fersprieding: foarkommen beheind ta in tige lyts part fan 'e wrâld
* disjunkte fersprieding: foarkommen yn twa of mear gebieten dy't geografysk net mei-inoar ferbûn binne
* diskontinuë fersprieding: foarkommen mei grutte lagunes middenyn it ferspriedingsgebiet dêr't de soarte net foarkomt

Fral by fûgels komme noch oare ferskillen foar, mei't dy faak ferskillende briedgebieten, oerwinteringsgebieten en stângebieten hawwe.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Alde Grikelân

Akropolis fan Atene
It tiidrek fan it **Alde Grikelân** of **Antike Grikelân**, dat gâns fan betsjutting west hat foar de ûntjouwing fan de Jeropeeske kultuer, begjint yn 'e 8e iuw f.Kr. en einiget 146 f.Kr. doe't Grikelân in part fan it Romeinske Ryk waard.

Wilens de Argayske tiid (likernôch 700-500 f.Kr.) is it Alde Grikelân in bûn fan stêden, it polissysteem. Yn itselde tiidrek kamen de politike steatsfoarmen Tiranny en demokrasy ta stân.
Hieltyd mear Griken kolonisearren gebieten om de Middellânske See hinne, meast oan 'e kusten fan de Swarte See, Sisylje en Súd-Itaalje. Napels is in stêd dy't yn de Argayske tiid stifte waard.
Thales fan Milete en Pytagoras binne ferneamde wiskundigen fan dizze tiid.

De Klassike tiid (likernôch 500–323 f.Kr.) is it tiidrek fan de filosofen Sokrates, Plato en Aristoteles. Herodotus wie in skriuwer dy't oer de Perzyske Oarloggen skreau. De earste Perzyske oarloch sette yn 499 f.Kr. út ein, de twadde oarloch mei Perzje kaam yn 448 f.Kr. oan 'e ein.

De Hellenistyske tiid (323 f.Kr.–146 f.Kr.) begjint mei de dea fan Aleksander de Grutte.
# Krookjes

|  |
| --- |
| krookjes |
|  |
| **Taksonomy** |
| ryk: | planten (*Plantae*) |
| (sûnder rang): | draaiplanten (*Streptophyta*) |
| ûnderryk: | lânplanten (*Embryophyta*) |
| boppestamme: | faskulêre planten    (*Tracheophyta*) |
| stamme: | blêdplanten (*Euphyllophyta*) |
| (sûnder rang): | ranke planten (*Lignophyta*) |
| boppeklasse: | siedplanten (*Spermatophyta*) |
| klasse: | bedutsensieddigen    (*Angiospermae*) |
| (sûnder rang): | iensiedblêdigen |
| (sûnder rang): | lilioïden |
| skift: | asperzje-eftigen (*Asparagales*) |
| famylje: | irissen (*Iridaceae*) |
| ûnderfamylje: | krookjes (*Crocoideae* ) |
| tûke: | nôtleeljes (*Ixieae*) |
| skaai: | **krookjes** (*Crocus*) |
| Linnaeus, 1753 |
|  |

De **krookjes** binne in skaai fan bolgewaaksen út de famylje fan de irissen.
Twa soarten wurde wol ta de stinzeplanten rekkene: it krookje (*Crocus vernus*) en it boerekrookje (*Crocus tommasinianus*).

In protte krookjes steane by 't maitiid te bloeien op Epemastate te Ysbrechtum.

## Sjoch ek

* List fan planten
# Skolastyk

Mei **skolastyk** wurdt meastal de midsiuwske filosofy bedoeld (dat in sterk metafisysk karakter hat) en spesifyk de ûnderwiismetoade dy't yn de 11e iuw ta ûntwikkeling kaam yn de stedske skoallen en fierder útboud waard yn de 12e en 13e iuw oan de universiteit. It giet oer in logyske wize fan tinken yn tsjinstellings, in foarm fan dialektyk.

## Oarsprong

De oarsprong fan de skolastyk leit yn de Karolingyske Renêssânse. Oan it hof fan keizer Karel de Grutte begûn ûnder lieding fan Ealwyn de kultuer en de filosofy wer op te bloeien. De filosofy waard dêrby sjoen as in *ancilla theologiae*, in faam fan de teology. Stadichoan ûntwikkele har yn de kleasters, domskoallen en oan de hoven wêr witenskip. Globaal sjoen bestie de skoalastyk út trije tiidrekken.

De iere skolastyk yn de 11e en de 12e iuw, mei de twa wichtichste fertsjintwurdigers Anselmus fan Kanterbury en Petrus Abaelardus. Yn de 13e en 14e iuw de heechskolastyk mei Albertus Magnus en Tomas fan Akwino as wichtige fertsjintwurdigers. En fe lette skolastyk yn de 14e en 15e iuw. Dêrfan wienen de twa wichtichste fertsjintwurdigers Jehannes Duns Skotus en Willem fan Ockham.
# Ferljochting (streaming)

It pamflet *Wat is ferljochting?* fan Immanuel Kant.
**De ferljochting** hâldt yn de politike en filosofyske beweging dy't de opfettingen oer polityk, filosofy, wittenskip en religy binnen de westerske wrâld tige yngeand wizige hat. It begjin en ein fan dizze beweging is net krekt oan te jaan, mar lei rûchwei tusken 1650 en de Frânske Revolúsje op 'e ein fan de 18e iuw.

De ferljochting spile him foar it meastepart ôf yn de hegere maatskiplike rûnten. In soad ûntwikkele aristokraten wienen deryn ynteressearre. It wichtichste prinsipe fan dizze beweging wie de opfetting dat de wierheid oer guon saken fûn wurde koe mei help fan de ratio (de rede, it ferstân), yn stee fan wat bygelyks de tsjerklike gesachshawwers sûnder mis foar wier oannommen. In foarbyld hjirfan wie Isaac Newton dy't sei dat yn it hielal wetten jilde dy't troch de minske ûntdekt wurde koene. It tsjinoerstelde fan dizze fyzje wurdt wol obskurantisme neamd. In protte oanhingers fan de ferljochting waarden troch harren ideeën finzen setten of moasten flechte.

## Keppelings om utens

* "Antwurd op de fraach: wat is ferljochting?" (Immanuel Kant, Oerset yn it Nederlânsk}
# Baktearje

*Bacillus subtilis*
Baktearjefoarmen
Skematyske struktuer fan in baktearje
**Baktearjen** (wittenskiplike namme: **Bacteria**, iental Bacterium) binne (iensellige) mikro-organismen, dy't sa lyts binne dat se allinnich ûnder in mikroskoop te sjen binne. In wichtige eigenskip fan baktearjen is, dat se har hurd fermearderje kinne. In baktearje is in prokaryoat en hat dus gjin selkearn. It erflike materiaal sweeft om yn it sytoplasma. It DNA bestiet meastal út mar ien ringfoarmich gromosoam, faak beselskippe troch ien of mear plasmiden, dy't ek genetyske ynformaasje befetsje. Baktearjen kinne ûnderling plasmiden útwikselje (konjugaasje), wêrtroch't se rekombinearje. Sa ûntsteane allegeduerigen nije bacterievariëteiten.

De Bakteria waarden eartiids Eubakteria neamd. Yn it algemiene spraakgebrûk wurdt meastal gjin ûnderskied makke tusken Bacteria ("gewoane" baktearjen) en Archaea (oerbaktearjen), dy't tegearre de groep *prokaryoaten* foarmje. Yn de taksonomy foarmje de Bakteria lykwols in ôfsûnderlik *Ryk* of *Domein*.

Blaualgen of blauwieren, dy't gjin echte algen of wieren binne mar syanobaktearjen, hearre ek ta de prokaryoaten.

## Algemien

Baktearjen binne hast rûnom te finen. Fierwei de measte baktearjen binne net skealik foar de gesondheid. In soad baktearjen dogge tigenuttich wurk, bygelyks yn de terms. Ek wurde se ynsetten yn de yndustry om bygelyks bepaalde soarten ôffal ôf te brekken of om medisinen te meitsjen.

De measte baktearjen binne sa'n 1–5 µm (0,001-0,005 mm) lang. De grutte kin per soarte lykwols frijwat farieare. De parasitêre baktearje Rickettsia kin 0,1 μm (0,0001 mm) mjitte, wylst de "swervel-itende" reuzebaktearje *Thiomargarita namibiensis* ôfmjittingen oant 750 mikrometer (0,75 mm) berikke kin. Baktearjen binne de lytste organismen dy't noch mei in ljochtmikroskoop waarnimber binne.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * (in) *Hierarchical classification of prokaryotes (bacteria)*
* (in) *Approved Lists of Bacterial Names*
* *Baktearjen (struktuer en funksje)*
* www.bioplek.org/animaties/celtotaal/bacterie.html
 |
# Ernst Haeckel

|  |
| --- |
| Ernst Haeckel |
|  |
| *Ernst Haeckel* |
| **persoanlike bysûnderheden** |
| echte namme | Ernst Heinrich Philipp August Haeckel |
| nasjonaliteit |  Dútsk |
| berne | 16 febrewaris 1834 |
| berteplak | Potsdam |
| stoarn | 9 augustus 1919 |
| stjerplak | Jena |
| **wurkpaad** |
| berop/amt | heechlearaar ferlykjende anatomy |
| aktyf as | soölooch filosoof |

*Trochilidae*, in plaat út de *Kunstformen der Natur*
**Ernst Heinrich Philipp August Haeckel** (Potsdam, 16 febrewaris 1834 – Jena, 9 augustus 1919) wie in Dútsk soölooch en filosoof dy't it wurk fan Charles Darwin yn Dútslân bekend makke. Haeckel wie ynearsten dokter en letter heechlearaar ferlykjende anatomy. Haeckel wie ek in begenedige yllustrator, sa't bliken docht út syn boek *Kunstformen der Natur*. De filosoof Ernst Haeckel skreau *Die Welträtsel* (1895–1899).

## Keppeling om utens

* Gerhard Medicus, *The Inapplicability of the Biogenetic Rule to Behavioral Development*,
* Gerhard Medicus (2017, chapter 8). Being Human – Bridging the Gap between the Sciences of Body and Mind, Berlin VWB

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Ernst Haeckel fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Natuerlike histoarje

Plaat út Ephraim Chambers’ *Cyclopaedia* (1728)
**Natuerlike histoarje** is in wat ferâldere term foar wat tsjintwurdich útsplist wurdt yn in grut tal natuerwittenskippen. Dêrby stiet it ûndersyk nei de libbene natuer (biology, ûnder oaren soölogy en botany) sintraal, soms tegearre mei ûndersyk nei de libbenleaze en deade natuer (ierdwittenskippen, dêrûnder mineralogy, meteorology, geology en paleontology).

De term natuerlike histoarje komt út de tiid dat de natuerwittenskippen noch net spesjalisearre wiene en deselde ûndersiker him mei útienrinnende dissiplines dwaande hâlde koe. Faak is it dreech om dy persoanen in spesifike spesjalisaasje ta te kennen. In gelearde koe yn de 17e en 18e iuw bygelyks sawol fulkanolooch as ornitolooch wêze. De 17e- en 18e-iuwske ûndersikers fan de natuerlike histoarje wurde natuerûndersikers neamd.

Natuerlike histoarje wie de namme fan it skoalfak dat yn 1968 biology hjitte soe. Soms waard oan natuerlike histoarje in folle rommere definysje jûn, wêrby't ek skiekunde, natuerkunde, stjerrekunde en sels argeology dêrta hearre. It byhearrende eigenskipswurd is **natuerhistoarysk**.

## Musea

Ferneamde natuerhistoaryske musea binne ûnder oaren it Natuurhistoarysk Museum Rotterdam, Natuerhistoarysk Museum yn Londen, it Museum für Naturkunde yn Berlyn, it Naturhistorisches Museum yn Wenen en it Musée national d'histoire naturelle yn Parys.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Natuerlike histoarje fan Wikimedia Commons.
  |
# Soölogy

**Soölogie** (of *dierkunde*) is in stúdzjefjild fan de biology dat dieren bestudearret.

Ear't yn 1859 de evolúsjeteory publisearre waard, wie de soölogy fral beskriuwend. Foar de 16e iuw bestie de Soölogy sels allinnich út it garjen fan beskriuwings fan dieren. Fan de 19e iuw ôf komt der ek ûndersyk nei it oerlibjen en útstjerren fan soarten.

## Parten fan de Soölogy

* dierfysiology (mei û.a. histology en embryology)
* anatomy en morfology
* gedrachsbiology
* ekology en populaasjebiology

Stúdzje fan diergroepen:

* entomology (ynsekten)
* herpetology (reptilen en amfibyen)
	+ batrachology (amfibyen)
* ichtyology (fisken)
* karsinology (kreefteftigen)
* malakology (weakdieren)
	+ konkology (skelpen)
* mammalogy (sûchdieren)
* ornitology (fûgels)
# Undersoarte

In **ûndersoarte** of **ras** is yn 'e taksonomy de rang dy't fuort ûnder dy fan soarte komt. In ûndersoarte heart altyd ta in soarte, en kin net op himsels bestean: der sille altiten twa of mear ûndersoarten fan in soarte wêze (wêrfan't guon útstoarn wêze kinne). Ek is it mooglik dat it om in monotypyske soarte giet, dy't hielendal gjin ûndersoarten hat. Mar der kin nea allinnich mar ien ûndersoarte wêze.

It kritearium om te sprekken fan ûndersoarten ynstee fan selsstannige soarten, is dat de ûndersoarten fan ien soarte harren mei-inoar fuortplantsje kinne en dêrby fruchtbere jongen produsearje. Om in foarbyld te jaan: in wolf út Jeraazje produsearret seksueel fruchtbere neikommelingen mei in wolf út it Noard-Amearika. Der kin sadwaande sprutsen wurde fan ien soarte mei ûndersoarten dy't ûnderskaat wurde op grûn fan justjes ôfwikende genetyske skaaimerken. Oan 'e oare kant is it sa dat it hynder en de ezel har wol mei-inoar fuortplantsje kinne, mar harren neikommelingen, it mûldier en de mûlezel, binne ûnfruchtber. Dus hynders en ezels foarmje ferskillende bistesoarten.

Undersoarten binne faak ûntstien troch geografyske isolaasje fan dielpopulaasjes fan in beskate soarte, bgl. op in eilân of trochdat se fan 'e rest fan 'e wrâldpopulaasje skaat waarden troch in berchtme.

Yn 'e moderne tiid hawwe de húsdieren fan 'e minske (hûn, kat, ko, hynder, baarch, skiep, geit) har troch fokkerij ta withoefolle rassen ûntjûn. It ferskil tusken in ûndersoarte en in ras is dat in ûndersoarte ûntstiet troch natuerlike seleksje, wylst in ras op keunstmjittige wize ûntstiet troch selektyf fokken fan bisten troch de minske.

In ûndersoarte hat in trijefâldige wittenskiplike namme; sa hjit de Jeropeeske foks bgl. *Vulpes vulpes crucigera*. It earste diel is de namme fan it taksonomyske skaai dêr't de soarte ta heart, yn dit gefal it skaai fan 'e foksen (*Vulpes*). It twadde diel jout de soarte oan, yn dit gefal de foks (*Vulpes vulpes*). It trêde diel jout de ûndersoarte oan. In ûndersoarte wêrfan't de ûndersoartspesifike namme gelyk is oan 'e soartspesifike namme wurdt de **nominaat** neamd, of de **nominaatfoarm** fan 'e soarte. Sa is bgl. de gewoane lytse gieltoefkakketoe (*Cacatua sulphurea sulphurea*) de nominaatfoarm fan 'e lytse gieltoefkakketoe (*Cacatua sulphurea*).

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Fykology

Kelp.
**Fykology** of **algology** is de tûke fan 'e biology dy't him taleit op 'e stúdzje fan algen, wêrmei't it in subdissipline fan 'e botany is. De namme komt fan it Grykske φῦκος, *fykos* ("seewier") en -λογία, *-logia* ("kunde").

Algen binne wichtige organismen, mei't se de grutste produsinten fan soerstof en opnimmers fan koalstofdiokside yn wetter-ekosystemen binne. Hoewol't de stúdzjerjochting fan 'e fykology fan âlds ta de plantkunde rekkene wurdt, beskôget men tsjintwurdich de measte algen as eukaryoaten, in groep dy besibbe is oan 'e planten, mar der eins gjin diel fan útmakket. Sokke organismen ûnderskiede har fan wiere planten trochdat se gjin echte woartels, stâle of blêden hawwe, en ek net bloeie. In soad algesoarten binne mikroskopysk lytse iensellige organismen (lykas fytoplankton), wylst guon oare soarten, lykas kelp, 30 oant wol 80 m lang wurde kinne.

Fierders omfiemet de fykology ek de stúdzje fan prokaryoatyske libbensfoarmen, lykas blauwieren (of syanobaktearjes). In stikmannich fan sokke mikroskopysk lytse algesoarten meitsje as symbionten ûnderdiel út fan koarstmoassen. Sadwaande bestiet der in beskate oerlaping tusken de fjilden fan 'e fykology en de lichenology, de stúdzje fan koarstmoassen.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |