Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Narsissen (skaai)

|  |
| --- |
| narsissen |
|  |
| **Taksonomy** |
| ryk: | planten (*Plantae*) |
| (sûnder rang): | draaiplanten (*Streptophyta*) |
| ûnderryk: | lânplanten (*Embryophyta*) |
| boppestamme: | faskulêre planten    (*Tracheophyta*) |
| stamme: | blêdplanten (*Euphyllophyta*) |
| (sûnder rang): | ranke planten (*Lignophyta*) |
| boppeklasse: | siedplanten (*Spermatophyta*) |
| klasse: | bedutsensieddigen    (*Angiospermae*) |
| (sûnder rang): | iensiedblêdigen |
| (sûnder rang): | lilioïden |
| skift: | asperzje-eftigen (*Asparagales*) |
| famylje: | narsissen (*Amaryllidaceae*) |
| ûnderfamylje: | narsissen (*Amaryllidoideae*) |
| tûke: | narsissen (*Narcisseae*) |
| skaai: | **narsissen** (*Narcissus*) |
| Linnaeus, 1753 |
|  |

De **narsissen** (wittenskiplike namme: *Narcissus*), ek bekend as de **titelroazen**, **aprilblommen** of **peakeblommen**, binne in skaai fan stinzeplanten. It binne bolgewaaksen út de famylje fan de narsissen (*Amaryllidaceae*). De wittenskiplike namme *Narcissus* is ôfkomstich út de Grykske mytology. Narsissen binne maaitiidsbollen en hawwe in kâlde rêstperioade nedich. Se binne der yn in ferskaat oan kleuren, dêr't giel by oerhearsket.
Opfallend oan de titelroas is de trompetfoarmige blom. Narsissen ferwylderje maklik.

## Nammen

De Fryske namme 'titelroas' makket jin nijsgjirrich. Yn 'e plantkunde wie der altiten al in groep fan planten dy't kwa bloeitiid net rjocht te pleatsen wiene. Dy waarden de 'tideloazen' neamd. Sa binne der tiidleazen dy't bygelyks yn 'e hjerst bloeie en maitiids blêd hawwe. Ta dy groep fan 'tideloazen' waarden de narsissen ek rekkene. Sa jout it WFT yn 1859 foar de narsis de namme 'tideloas' en komme we dêr yn 1975 ek noch de namme 'tidelroas' tsjin. Wylst it *Lyts Frysk Wirdboek* al yn 1944 de namme 'titelroas' hat. Al mei al liket de namme titelroas in ferbastering fan it begryp 'tideloas', net oan tiid bûn. Benammen it Wâldfrysk hat it oer titelroazen. Dat de namme op loas en net op leas útgie, hat der by dat ferbasterjen grif it sine tadien.

De wittenskiplike namme *Narcissus* is ôfkomstich út de Grykske mytology. Dy Narsissus wie yn 'e mytology in kreaze jongkeardel dy’t fereale waard op syn eigen spegelbyld.

* Titelroas (detail)
* Mei oranje trompet
* *Narcissus poeticus*

## Sjoch ek

* List fan planten
# Wikidata

It logo fan Wikidata.
**Wikidata** is in projekt fan de *Wikimedia Foundation* om in mei-inoar bewurke kennisdatabase te foarmjen wêrmei't de Wikipedy ûnderstipe wurde kin. It projekt waard úteinset troch Wikimedia Dútslân en beëaget in mienskiplike boarne fan beskate types data, bygelyks ynterwiky-keppelings en bertegegevens, dy brûkt wurde kinne yn artikels op 'e Wikipedy en oare plakken. Wikidata is it earste nije projekt fan de *Wikimedia Foundation* sûnt 2006, doe't *Wikiversity* opset waard.

De bou fan it projekt wurdt finansiere mei donaasjes fan it *Allen Institute for Artificial Intelligence*, de *Gordon and Betty Moore Foundation* en *Google Inc.* foar in bedrach fan yn totaal €1,3 miljoen.

It webstee is in wiky en is troch elkenien oan te passen. Wikidata is meartalich opset. In diel fan de data sil beskikber wêze ûnder de Creative Commons-lisinsje CC0 en in oar diel ûnder Creative Commons Nammefermelding-LykDiele (CC BY-SA).

## Keppelings om utens

* Offisjeel webstee fan Wikidata
* meta:Wikidata – koördinaasjeside foar it projekt op Meta-Wiki

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Wikidata fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Tûke (taksonomy)

In **tûke**, **geslachtegroep** of **tribus** (Latyn: *tribus*) is in taksonomyske rang dy't tusken in ûnderfamylje en in skaai yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan ûnderfamyljes.

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Scilly-eilannen

|  |
| --- |
| Scilly-eilannen *Isles of Scilly* |
|  |
| **Bestjoer** |
| Lân | Ingelân |
| Ser. greefskip | Cornwall |
| Regio | Súd West Ingelân Status: *sui generis* unitary authority |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 2.203 (2011) |
| Oerflak | 16,33 km² |
| Befolkingsticht. | / km² |
| **Oar** |
| Tiidsône | UTC |
| Simmertiid | UTC |
| **Offisjele webside** |
| Council of the Isles of Scilly |

Loftfoto fan St. Martin’s
De **Scilly-eilannen** (Ingelsk: *Isles of Scilly*, Kornysk: *Ynysek Syllan*) is in arsjipel fan fiif bewenne en likernôch 140 ûnbewenne eilannen besúdwesten fan it Ingelsk greefskip Cornwall, op sa'n 45 km fan it plak Land's End yn de Keltyske See. Scilly wurdt útsprutsen as it Ingelske wurd *silly* ('mâl'). Dêrom fine de benners it fan belang dat der fan "The Isles of Scilly" praat wurdt, en net "The Scilly Islands". De haadstêd is Hugh Town

## Geografy

Tabel mei de meast wichtige eilannen:

| Eilân | Befolking (Telling 2001) | Oerflak (km²) | Haadplak |
| --- | --- | --- | --- |
| St Mary's | 1,666 | 6.29 | Hugh Town |
| Tresco | 180 | 2.97 | New Grimsby |
| St Martin's (mei White Island | 142 | 2.37 | Higher Town |
| St Agnes (mei Gugh) | 73 | 1.48 | Saint Agnes |
| Bryher (mei Gweal) | 92 | 1.32 | Bryher |
| Samson | -(1) | 0.38 |   |
| Annet |  – | 0.21 |   |
| St. Helen's |  – | 0.20 |   |
| Teän |  – | 0.16 |   |
| Great Ganilly |  – | 0.13 |   |
| bliuwe 45 eilandsjes oer |  – | 0.50 |   |
| **Isles of Scilly** | 2,153 | 16.03 | Hugh Town |

(1)  Bewenne oant 1855.

## Keppelings om utens

* The Isles of Scilly Tourist Board
* Scilly News
* Isles of Scilly Travel

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Isles of Scilly fan Wikimedia Commons.
  |
# Blêd (plant)

De blêden fan in bûkebeam.
In **blêd** (mt. de **blêden**, it **blêdt(e)** of it **blêd**) is in diel fan rintfearren (farens) en siedplanten, dat oan 'e ein fan 'e stâle of tûke sit en yn 'e regel grien fan kleur is, mei in platte, ovalige foarm. It ferfollet ferskate funksjes, wêrfan't de wichtichsten fotosynteze en de ferdamping fan wetter binne. Mei help fan fotosynteze wurdt yn blêden ûnder ynfloed fan sinneljocht út koalstofdiokside en wetter glukoaze makke, wylst by dat proses soerstof frijkomt. Dêrnjonken wurdt yn blêden troch de ferdamping fan wetter en de dêrmei mank geande kapillariteit de tastream fan fiedingsstoffen út 'e woartels nei de top op gong holden.

Blêden komme foar yn in ferskaat fan foarmen, mjitten en stannen. De nullen fan nullebeammen binne ek in soarte fan blêden. Fierders hawwe moassen krektlyk in soarte fan blêden, mar dat binne eins gjin echte blêden mar organen fan 'e gametofyt, dy't ek yn bou sterk ôfwike fan 'e blêden fan rintfearren en siedplanten. Oare plantaardige organismen, lykas algen, ûntwikkelje gjin blêden, hoewol't by guon brúnwieren, lykas kelp, wol deeglik blêdeftige struktueren oanwêzich binne. Dy meie as it derop oankomt lykwols net betize wurde mei echte blêden.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Leaves fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Malaria

|  |  |
| --- | --- |
|      | Tink derom dat de Wikipedy gjin medyske konsultaasje jout! |

In ynfektearre reade bloedsel
Lannen dêr't malaria hearsket
**Malaria** is in ynfeksjesykte dy't troch fjouwer ferskillende *Plasmodiae*, spoarebistjes, feroarsake wurdt en benammen yn moerassige kriten foarkomt. Alle jierren stjerre der sawat 1 miljoen minsken oan de sykte, wêrfan in grut part bern oant en mei 5 jier. In mins kin ynfektearre wurde troch in miggebeet, meastal nachts.

Yn Nederlân kaam oant yn de 19e iuw in lânseigen fariant fan malaria foar.

## Symptomen

Nei in ynkubaasjetiid fan likernôch 2 wiken krijt de ynfektearre minske lêst fan pineholle, lichte koarts, de knieren dogge wat sear, in ûnpaslik gefoel mei koarjen en diarree. Dêrnei boazet de sykte oan mei koartsoanfallen, bloedearmoed, gielsucht en mooglik noch oare symptomen.

## Previnsje

* DEET
* Klamboe, leafst ympregnearre

## Medisinen

* Kinine
* Glorokuïne
* Meflokuïne

### Sjoch ek

* Grinzer sykte
# Evolúsje

**Evolúsje**  betsjut 'stadige ûntjouwing' en is it tsjinoerstelde fan revolúsje dat meastal brûkt wurdt om in feroaring dat plak fynt yn koarte tiid mei oan te tsjutten. It wurd is ôflaat fan it Latynse *evolvere* dat letterlik betsjut "him ûntrôlje" of "los-" of "ôfwikselje".

## Sjoch ek

* Evolúsjeteory
# Polymorfy (biology)

**Polymorfy** (fan it Grykske πολύς, *polys*, "folle" of "mear", en μορφή, *morfe*, "foarm") is yn 'e biology it foarkommen fan ferskillende fenotypes of oare fariaasjes fan uterlik binnen ien-en-deselde soarte. Sokke ferskillen binne faak trasearber as fariaasjes fan it DNA, mar se kinne ek it resultaat wêze fan miljeufaktoaren.

In bekende foarm fan polymorfy is seksuele dimorfy, it feit dat by in protte soarten bisten it mantsje en it wyfke in dúdlik ferskillend uterlik hawwe. Dat is bygelyks it gefal by de fazant (*Phasianus colchicus*), mar ek by de liuw (*Panthera leo*). In oar foarbyld is it fan natuere foarkommen fan in melanistyske ferskiningsfoarm by beskate bistesoarten. Dat is bygelyks by it loaihoars (*Panthera pardus*) en de jagûar (*Panthera onca*) sa, wêrfan't de melanistyske foarm (by beide soarten) bekend stiet as in swarte panter. Ferskil fan uterlik tusken ûnderskate ûndersoarten fan deselde soarte is dan wer gjin foarm fan polymorfy.

* seksuele dimorfy by de fazant
* In normaal kleure jagûar
* In melanistyske jagûar

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Polymorphism fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Bioferskaat

Natoerfreonlik greidrâne-behear yn it Belgyske Condroz, mei planten lykas de roggeblom (blau), de klaproas (read) en kamille.
It **bioferskaat** is de hiele ferskiningsbreedte yn libbensfoarmen fan 'e natoer op 'e Ierde. Dat kin metten wurde op ferskillende nivo's: nei genetyske fariaasje binnen in beskate soarte, nei it ferskaat oan soarten yn in ekosysteem, in bioom of in geografysk gebiet, of nei it ferskaat oan ekosystemen en libbensmienskippen yn 'e hiele wrâld.

It bioferskaat fan in beskate krite wurdt faak metten oan 'e hân fan 'e soarterykdom, d.w.s. hoefolle soarten der yn dat gebiet foarkomme. Ornaris wurdt dêrby spesifyk sjoen nei in beskate groep soarten, lykas planten, fûgels, kjifdieren of ynsekten. It bioferskaat kin brûkt wurde as in indikator foar de sûnens fan it oanbelangjende gebiet, troch de soarterykdom te ferlykjen mei histoaryske gegevens út deselde krite of mei gegevens út oare mar ferlykbere gebieten.

Bioferskaat hinget nau gear mei it klimaat en is dêrtroch ûngelikens oer de Ierde ferspraat. Sa binne de terrestryske habitats (op lân) yn 'e tropen, dêr't it hjit is, folle soarteriker as yn 'e poalstreken, dêr't it kâld is. Sterker noch: tropyske wâldekosystemen beslane minder as 20% fan it oerflak fan 'e Ierde, mar befetsje sa'n 50% fan alle soarten.

Sûnt it libben op 'e Ierde begûn, hawwe har fiif grutte massa-ekstinksjes foardien en fyftjin of mear lytseren. Dêrby gie it bioferskaat fan 'e hiele wrâld hommels en sterk efterút. De Permysk-Triassyske massa-ekstinksje, 251 miljoen jier lyn, wie it slimst. It duorre doe 30 miljoen jier ear't de wringedieren harren eardere nivo fan bioferskaat wer berikt hiene. Oan 'e oare kant hawwe der yn it ferline ek perioaden west dat der krekt in hiel protte nije soarten bykamen, lykas de saneamde Kambryske eksploazje, 539–514 miljoen jier lyn.

Anno 2025 stiet it bioferskaat, en dêrmei ek it genetysk ferskaat yn 'e hiele wrâld ûnder oanboazjende druk. Oarsaak is de minske, dy't de natoer bleatsteld oan habitatferlies, habitatfragmintearring, ûntbosking en foarmen fan oereksploitaasje (oerbejaging, oerbefisking, oerbeweiding), en teffens oan 'e yntroduksje fan skealike, ynvasive eksoaten. Ek klimaatferoaring, in proses dat troch minsklik hanneljen yn gong set is en geande holden wurdt, spilet in rol. It resultearjende ferlies oan bioferskaat begûn tûzenen jierren lyn al en wurdt gauris oantsjut as de Holosene massa-ekstinksje. Neffens guon teoryen soe de Let-Pleistosene massa-ekstinksje, wêrby't oan 'e ein fan 'e lêste iistiid bisten as de wolhierrige mammoet (*Mammuthus primigenius*), de hoaleliuw (*Panthera spelaea*) en de hoalebear (*Ursus spelaeus*) útstoaren, al it begjin fan 'e Holosene massa-ekstinksje foarme hawwe.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Biodiversity fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Oer de oarsprong fan de soarten

Titelblêd *On the Origin of Species*, earste printinge. De seisde printinge út 1872 ferskynde ûnder de titel *The Origin of Species*
**Oer de oarsprong fan de soarten** (*Ingelsk: On the Origin of Species*) is it bekendste boek fan de Britske biolooch Charles Darwin. Yn it boek set Darwin syn evolúsjeteory útien, dy't stelt dat alle libben op ierde ien mienskiplike ôfstamming hat en natuerlike seleksje it wichtichste meganisme foar it ûntstean fan soarten en de oanpassing fan soarten oan harren omwrâld is.

## Ynhâld

It boek jildt as ien fan de wichtichste wittenskiplike wurken ea. Yn de tiid dat it publisearre waard feroarsake it opskuor omdat it de foarmerykdom fan it libben op ierde taskreau oan in meganysk proses ynstee fan in boppenatuerlike yntelliginsje. Al hiene oaren it lykwols al earder oppenearre dat der eat as evolúsje of natuerlike seleksje bestean koe, mar *De oarsprong fan de soarten* is it earste wurk dêr't út dizze konsepten de uterste konsekwinsje lutsen wurdt.

De reaksjes op it wurk wiene tige ferskillend fan aard. Sa wiene der reaksjes út wittenskiplike, religieuze en filosofyske hoeke. Foar de publikaasje fan *On the Origin of Species*, gienen guon natuerwittenskipper der noch fan út dat de natoer "in freon fan de minskheid" en "oardere" wie.

Darwins wurken. It Untstean fan de Soarten, 4e printinge yn twa dielen 1913. Portret fan Darwin yn reliëf. *The Origin of Species* joech in oare wize fan sjen en ien fan de fûleinichste ferdigeners fan it wurk, Thomas Huxley betocht sels in wurd foar Darwin syn teory; darwinisme. Yn Europa waard hjiropfolgjend troch de Britske filosoof Herbert Spencer de term sosjaal darwinisme yntrodusearre.

It fraachstik fan de oarsprong fan de minske waard troch Darwin allinnich by de noas lâns oanroerd. Dit soe troch him letter besprutsen wurde yn it boek *Descent of Man*.

## Skiednis

De earste edysje fan it boek ferskynde op 24 novimber 1859, ûnder de titel *On The Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life* ("Oer de oarsprong fan soarten middels natuerlike seleksje, of: it behâld fan begeunstige rassen yn de striid om it bestean"). Yn totaal ferskynden der 6 printingen yn it Ingelsk. Alle werprintingen befetten in soad wizigings en oanfollings dêr't Darwin mei reagearre op opmerkings en kritiken fan syn lêzers en nije ûntdekkings mei ferwurke. De 6e printinge ferskynde yn 1872 en in wizige 6e printinge (de lêste) ferskynde yn 1876.

## Keppeling om utens

* *Het ontstaan der Soorten*, 1860 op de Google Books webstee.
* *Het ontstaan der soorten van dieren en planten*, 1860 op de website The Complete Works of Charles Darwin.
* (in) *The Origin of Species* op Project Gutenberg
# Fylogeny

In fylogenetyske stambeam fan it libben op 'e Ierde.
**Fylogeny** (fan it Grykske φυλη, *fulè*, "folksstam" en γενεσις, *genesis*, "wurding") is de stúdzje fan 'e evolúsjonêre skiednis fan it libben op 'e Ierde. Dêrfoar wurdt gebrûk makke fan waarnimbere skaaimerken (morfology) fan organismen of fan ûndersyk nei harren genen (oererfbere DNA-sekwinsjes). Dêrút kin de ûnderlinge relaasje tusken organismen of groepen organismen opmakke wurde op basis fan neigeanbere wittenskiplike ynformaasje. It resultaat is *in* fylogeny, d.w.s. in beskriuwing fan hoe't in beskaat organisme of in beskate groep organismen ûntstien is út in oar organisme of in oare groep organismen. Dat wurdt almeast werjûn yn in fylogenetyske stambeam, in diagram dat de hypotetyske relaasje tusken de oanbelangjende organismen sjen lit en sa har oannommen evolúsjonêre skiednis dúdlik makket.

De úteinen fan in fylogenetyske stambeam jouwe de bestudearre organismen wer, dy't sawol libbene taksons as fossilen wêze kinne. In fylogenetyske stambeam kin sawol bewoartele as ûnbewoartelde wêze. In bewoartele diagram jout (oan 'e oare útein) de hypotetyske lêste mienskiplike foarâlder fan 'e bestudearre organismen wer. In ûnbewoartele diagram lit de evolúsjonêre oarsprong fan 'e bestudearre organismen blau-blau en toant dy dus net, mar konsintrearret him ynstee op 'e ûnderlinge relaasjes tusken de bestudearre organismen sels.

It gebrûk fan fylogeny is yn 'e ienentweintichste iuw in krúsjaal ûnderdiel wurden fan it ûndersyk nei en it begryp fan bioferskaat, evolúsje, ekology en de genomen fan ûnderskate organismen. Yn 'e forinsyske wittenskip kin fylogeny helpe by it beoardieljen fan DNA-bewiismateriaal yn rjochtsaken. Yn 'e onkology, it ûndersyk nei en de behanneling fan kanker, kin fylogeny brûkt wurde om 'e klonale evolúsje fan tumors te bestudearjen en teffens de molekulêre gronology fan 'e sykte, sadat foarsein en toand wurde kin hoe't sellepopulaasjes har hâlde en drage geandewei it ferrin fan 'e sykte en hoe't se reägearje op 'e ûnderskate behannelingsmetoaden.

Fylogeny kin ek behelpsum wêze by de ûntdekking en ûntwikkeling fan nije medisinen. Wittenskippers kinne mei fylogeny ferskillende soarten organismen yndiele op manearen dy't sjen litte hokker soarten (wierskynlik) beskate skaaimerken oerurven hawwe dy't nuttich binne foar medysk ûndersyk. Dêrby kin it bygelyks gean om hokker soarten biologysk aktive stoffen (lykas gif) produsearje dy't in effekt hawwe op it minsklik lichem dat yn oanpaste foarm posityf wêze kinne soe.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Phylogenetics fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Paleöntology

**Paleöntology** (Gryksk: παλεον (*paleon*): âld) is de wittenskip dy't him dwaande hâldt mei it bestudearjen fan de ûntwikkeling fan it libben op ús planeet yn it geologysk ferline en basearre op alle fossile resten of spoaren fan planten en dieren, (û.o. fan dinosauriërs). De paleöntology omfiemet krektsa it bestudearjen fan de ôfstamming en besibbens fan útstoarne soarten mei dat fan de tsjintwurdige organismen, harren libbensgebiet (paleömiljeu) en de gronology fan de geologyske skiednis fan de Ierde.

De paleöntology is in tige mearsidich en komplisearre eksakte wittenskip, dy't by de ierdwittenskippen heart.
# Wittenskip

De **Wittenskip** (út it Latyn: *scientia*, kennis) hâldt sawol yn de sammele kennis as de aktiviteit fan it sammeljen fan de kennis. De wize dêr't kennis sammele wurdt, falt útien yn *suver* wittenskiplik ûndersiik, dat stribbet nei ferdjipping en útwreiding fan kennis en *tapaste* wittenskiplik ûndersiik, dat rjochte is op praktyske doelen. Foar ûndersiik wurde bepaalde wittenskiplike kritearia en ûndersiiksmetoaden brûkt. De (wittenskiplike) stúdzje fan wittenskip en de wize fan ûndersiik hjit wittenskipsfilosofy.

## Sjoch ek

* Kennis
* Universiteit
* Tapaste wittenskip
# Organisme

De *Escherichia coli*, in prokaryoatysk mikro-organisme.
In **organisme**, fan it Grykske ὀργανισμός, *organismos* (fan ὄργανον, *organon*, "ynstrumint" of "ark"), is yn 'e biology in libben wêzen mei in eigen stofwikseling. In minder wittenskiplik synonym foar 'organisme' is **wêzen**. Yn 'e taksonomy wurde organismen tsjintwurdich ferdield yn twa soarten: de prokaryoaten (*Prokaryota*) en de eukaryoaten (*Eukaryota*). De prokaryoaten wurde fertsjintwurdige troch twa ûnderskate domeinen: de baktearjes (*Bacteria*) en de oerbaktearjes (*Archaea*). De eukaryoaten foarmje ien domein, dat fierder opdield wurde kin yn in stikmannich riken, wêrfan't dy fan 'e dieren (*Animalia*), de planten (*Plantae*), de skimmels (*Fungi*) en de protisten (*Protista*) de grutsten en wichtichsten binne. Firussen en prioanen wurde yn 'e regel net as organismen beskôge.

Alle bekende foarmen fan organismen binne by steat om yn in beskate mjitte te reägearjen op prikels, har fuort te plantsjen, te groeien en har te ûntwikkeljen en harsels te regulearjen. In organisme kin in iensellige wêze (dus út ien inkele sel bestean), mar it kin ek, lykas dat by de minske it gefal is, út biljoenen en nochris biljoenen ferskillende sellen bestean, dy't groepearre binne om spesjalisearre weefsels en organen te foarmjen. Mei de term mearselligen wurde alle organismen oantsjutten dy't út mear as ien sel besteane.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Takson

In **Takson**, meartal *taksa*, is in groep yn in taksonomy. It hannelet dêrby net allinnich om de fierste ûnderferdieling, in groep dy't allinnich mar spesimen omfet, mar ek om hegere groepen; in takson kin ek wer oare taksa omfette. De taksanomy stribbet nei in yndieling mei taksa mei in sa grut mooglike betsjutting.

## Biology

Yn de biology gean de taksa werom op Linnaeus. Dy taksa hawwe, nei it nivo yn de taksanomy, aparte oantsjuttings:

* Ryk (*regnum*);
* Stamme (*phylum*);
* Klasse (*classis*);
* Skift (*ordo*);
* Famylje ( *familia*);
* Skaai (*genus*);
* Soarte (*species*).

Dêr't ferlet is fan mear nivo's fan taksa, wurde de foarheaksels *boppe*, *ûnder-* en *tusken-* brûkt om it tal fan nivo's út te wreidzjen.

It stribjen yn de hjoeddeiske biologyske taksonomy is nei taksa dy't lyksteld wurde kinne mei in foarâlden-soarte: alle spesimen yn it takson hawwe dy soarte as foarâlden, en oarsom hearre alle spesimen mei dy foarâlden ta dat takson.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Domein (taksonomy)

In **domein**, **bopperyk** of **ympearium** is in taksonomyske rang dy't boppe dy fan ryk leit en dêrmei de alderheechste is yn 'e yndieling fan libbene organismen. Oarspronklik wie in ryk de heechste rang, mar geandewei de tweintichste iuw die bliken dat men mei de âlde yndieling yn in stik as wat riken net mear út 'e fuotten koe, om't guon riken nauwer mei-inoar besibbe blieken te wêzen as oaren. Tsjintwurdich wurdt dêrom útgien fan trije domeinen:

* de baktearjes (*Bacteria*)
* de oerbaktearjes (*Archaea*)
* de eukaryoaten (*Eukaryota*)

Dêrby wurde ûnder de eukaryoaten alle oare libbensfoarmen beflapt: de dieren (*Animalia*), de planten (*Plantae*), de skimmels (*Fungi*), de protisten (*Protista*) en ferskate lytsere groepkes. Tusken it nivo fan 'e domeinen en dat fan 'e riken yn wurdt de lêste tiid noch wer in ekstra nivo ynbrocht, dat fan 'e saneamde supergroepen; sa wurde de planten tsjintwurdich faak mei guon lytsere groepkes lykas de gromalveolaten (*Chromalveolata*), dêr't û.m. de measte algen ta hearre, ûnderbrocht yn 'e supergroep fan 'e oerplanten (*Archaeplastida*).

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson