Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Skrikkelsekonde

In **skrikkelsekonde** is in sekonde dy't tafoege wurdt ta korreksje fan it ferbân tusken de sinnedei en de oerwurkdei.

## Besteansgrûn

Om't de sekonde hjoeddeisk in definysje hat dy't gjin ferbân hâldt mei de dei, is it no mooglik dat in dei net krekt 24\*60\*60 sekonden lang is. De gemiddelde rotaasje fan de ierde nimt marzjinaal ôf, dat de middeldei yn de rin fan jierren is yndie krekt wat langer. Hjirom moat út en troch in sekonde tafoege wurde om foar te kommen dat de oerwurkdei foar midsnacht einiget.

## Foarkommen

Sûnt de ynfiering fan dit systeem yn 1972 binne der totaal 27 skrikkelsekonden tafoege, wat likernôch del komt op alle 18 moanne in skrikkelsekonde.

1. 30 juny 1972
2. 31 desimber 1972
3. 31 desimber 1973
4. 31 desimber 1974
5. 31 desimber 1975
6. 31 desimber 1976
7. 31 desimber 1977
8. 31 desimber 1978
9. 31 desimber 1979
10. 30 juny 1981
11. 30 juny 1982
12. 30 juny 1983
13. 30 juny 1985
14. 31 desimber 1987
15. 31 desimber 1989
16. 31 desimber 1990
17. 30 juny 1992
18. 30 juny 1993
19. 30 juny 1994
20. 31 desimber 1995
21. 30 juny 1997
22. 31 desimber 1998
23. 31 desimber 2005
24. 31 desimber 2008
25. 30 juny 2012
26. 30 juny 2015
27. 31 desimber 2016

## Stuit fan ynfoegjen

De sekonde wurdt ynfoege oan de ein fan in moanne, en leafst wurde hjirby de oergongen brûkt fan desimber nei jannewaris en fan juny nei july. Nei UTC 23:59:59 komt dan de skrikkelsekonde UTC 23:59:60, en pas dan begjint de nije dei, op UTC 0:00:00. De oanpassing wurdt tagelyk dien foar alle tiidzônes, dat yn tiidzônes op it eastlik healrûn wurdt de sekonde tafoege yn de rin fan de nije dei, wylst op it westlik healrûn de âlde dei langer wurdt.

## Negative skrikkelsekonden

Yn it systeem wurdt ek rekken hâlden mei negative skrikkelsekonden. As dêr ferlet fan is wurdt UTC 23:59:59 oerslein. Om't oannaam wurdt dat de rotaasje fan de ierde marzjinaal ôfnimt, wurdt net ferwachte dat dit ea barre sil. Lykwols is, tsjin de ferwachting foar langere tiid yn, sûnt it ynfoegjen fan de earste skrikkelsekonde 1972 de rotaasjefeart tanaam, dat mooglik is it al. Sa hat it ynterfal tusken de lêste twa skrikkelsekonden, 31 desimber 1998 en 31 desimber 2005, folle langer west as ea earder.

## Gregoriaanske kalinder

It wurdt wolris tocht dat skrikkelsekonden de lytse ôfwiking fan de Gregoriaanske kalinder oanpasse moatte, mar dat is net sa. Dat ôfwiken hâldt ferbân mei de rotaasje fan de ierde om de sinne, dat as it ea sa fier komt dan moat dat oanpast wurde mei in skrikkeljier.
# Lingtegraad

Kaart fan de wrâld sjoen fanôf rjocht boppe de noardpoal. De meridianen rinne rjocht, divergearjend fanôf de noardpoal.
De **lingtegraad** is tegearre mei de breedtegraad in geografyske posysjeoantsjutting yn bolkoördinaten. De lingtegraad is de hoek tusken it flak troch in punt en de omwintelingsas fan it bolfoarmich lichem en it flak troch de nulmeridiaan of referinsjemeridiaan. Foar de koördinaten op ierde farieart de *lingtegraad* fan 0° oant 180°, mei as tafoeging E.L. (*easterlingte*, ten easten fan de nulmeridiaan, op it eastlik healrûn) of W.L. (*westerlingte*, ten westen fan de nulmeridiaan, op it westlik healrûn). Wannear in teken takend wurdt, wurdt easterlingte as in positive wearde en westerlingte as in negative wearde werrjûn. De ôfstân fan de lingtegraad is ôfhinklik fan de breedte en farieart fan rom 111 kilometer op de evener oant nul op de poalen.

In *lingtesirkel* of meridiaan is de line dy't alle punten ferbynt mei deselde geografyske lingte. Alle lingtesirkels binne like lang en rinne as heale grutsirkels tusken de poalen. De ôfstân tusken de lingtesirkels farieart sterk mei de geografyske breedte: op de evener is de ôfstân tusken twa lingtesirkels mei in ferskil fan ien graad ûngefear 111 km. Op de poalen is dizze ôfstân lyk oan nul. De ôfstân op de evener tusken twa lingtesirkels dy't 1 bôgeminút (1/60°) fan elkoar lizze is ien seemyl:

1 NM (Seemyl, Ingelsk: *Nautical Mile*, ôfkoarte NM) = 40.000 km / (360 graden x 60 minuten) = 1,852 km.
## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *lingtegraad*
# Meridiaan

De earste meridiaan yn Greenwich, Ingelân
In **meridiaan**, of *middeibôge* is in line oer it ierdoerflak fan de geografyske noardpoal nei de geografyske súdpoal. By útwreiding kinne meridianen ek op oare planeten tapast wurde.

In meridiaan is de snijline fan in flak troch de ierdas, en ien punt op it ierdoerflak. Dizze line is de meridiaan fan dat punt. It is mooglik ûnbeheind sokke linen te lûken; lykwols is de grutste tapassing dy fan in geografysk koördinatestelsel. Utgeand fan in nulmeridiaan kin foar de meridiaan fan elts punt op it ierdoerflak de hoek fêststeld wurde tusken de flakken fan de twa meridianen. Dit kin dan as de iene ordinaat brûkt wurde, as oantjutting fan de east-west posysje.

Dit systeem is yn de 2e iuw betocht troch Ptolemaeus. Om't hy útgong fan mjttings fan de dei, definiearre hy de meridiaan as in line fan de punten dêr't it tagelyk middei waard. *Meridies* is Latyn foar *middei*. Om't dit stelsel op de Middellânske See tapast waard, dy't fan east nei west rint, waard it ferskil mei de nulmeridiaan de *lingte* neamd. Ptolemaios hie syn nulmeridiaan sa fier yn it westen dat gâns syn wrâld oan ien kant lei. Hjoed de dei kin in punt east of west fan de nulmeridiaan lizze, en de ordinaat hiet dan easterlingte of westerlingte.
# Hielal

*Hielal*
 **Romte** wiist troch nei dizze side. Foar oare betsjuttings fan dat begryp, sjoch: romte (betsjuttingsside).
It **hielal** of **universum** is al wat bestiet. Bûten de Ierde wurdt it hielal ek wol de **romte** neamd. It omfet de stjerren, wêrûnder de sinne, planeten, wêrûnder de Ierde, hiel it Molkenpaad, alle oare miljarden stjerrestelsels. De leechte tusken planetestelsels lykas it sinnestelsel neamt men de **ynterstellêre romte** (letterlik de 'romte tusken de stjerren').

It hielal wurdt bestudearre troch de stjerrekunde, útsein de Ierde, dy't it stúdzjeobjekt is fan de ierdwittenskip.

In part fan de stjerrekunde, de kosmology, hâldt him dwaande mei de fraach nei it ûntstean fan it hielal. Dêr binne ferskate teoryen oer. De wichtichste fan dy teoryen is op it stuit faaks de teory fan de oerknal.
# Sinnestelsel

Us sinnestelsel, mei de sinne en de planeten
In **sinnestelsel** is stelsel fan in stjer en in tal fan planeten; yn it bysûnder fan ús sinne mei de planeten deromhinne. Fierders kinne lytsere himellichems, as dwerchplaneten, planetoïden, moannen en kometen, noch in part fan in sinnestelsel wêze.

## Planeten

It sinnestelsel hat 8 planeten: Merkuerius, Fenus, de Ierde, Mars, Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus.

## Mear planeten

Der wurdt faak praat oer mooglike oare planeten.

* As útlis fan in ôfwiking yn de baan fan Merkurius waard oannaam dat der noch in planeet tichter by de sinne wêze moast, dy't Fulkanus neamd waard. Albert Einstein berekkene lykwols mei syn relativensteory dat de tiid-romte-ferfoarming troch de sinne, ferantwurdlik wie foar dy ôfwiking.
* Tusken Mars en Jupiter leit de astroïdegurdle. Om't de Titius-Bode wet oanjout dat dêr in planeet wêze moat is oannaam dat hjir ea in planeet west hat, dêr't de astroïden fan tebek binne. Mar no wurdt ek wol tocht dat him op dy ôfstân allinnich in dwerchplaneet, Seres ûntwikkele hat.
* De dwerchplaneet Pluto op de râne fan de Kuipergurdle waard oant 2006 beskôge as de njoggende planeet fan it sinnestelsel.
* De gruttere planeten hawwe moannen dy't grutter binne as in lytse planeet.

## Dwerchplaneten

Njonken de acht planeten binne der yn ús sinnestelsel noch in tal dwerchplaneten. Yn de astroidengurl is dat Seres, yn de Kuipergurl binne dat Pluto en Charon en djipper yn de gurl binne der noch mear, mûglik in lytse sechtich.

## Astroïden

Yn it sinnestelsel binne meardere gurls mei astroïden ensfh. Benammen binne der de Astroidengurl, de Kuipergurl, en de Oort-wolk, mar der binne mear. Dizze plakken wurde ek sjoen as oarsprong fan de kometen.

## Kometen

Kometen (ek sturtstjer) hawwe in baan dy tige elliptysk is, en dêr't se op it fierste punt fier fan de sinne mei binne. In komeet as de komeet fan Halley komt frij gau wer werom (76 jier), mar der binne ek kometen dy't in baan hawwe fan tûzen jier of langer.

## Meteoren

|  Der wurdt twivele oer de betroudens fan ien of mear ûnderdielen fan dit artikel.Sjoch op de oerlisside foar mear ynformaasje en pas nei kontrôle it artikel oan. |
| --- |

In astroïde of in komeet dy't troch de dampkring komt hjit in meteoar. Troch de wriuwing fan de lucht wurdt de meteoar sa hyt dat er begjint de gloedzjen. Dêrtroch is er fan de ierde ôf te sjen as in ljocht yn 'e loft. Faak baarnt in meteoar op dy manear hielendal fuort wylst er noch yn de dampkring is. At in meteoar al op de ierde komt, hjit er in meteoaryt.

## Molkenpaad

It sinnestelsel is in part fan in spiraalfoarmich stjerrestelsel, it Molkenpaad, dat sa'n 200 miljard stjerren grut is. It grutste part fan dizze stjerren is part fan in spiraalearm, mar de sinne is dat net. Hie dat al sa west dan wie troch de strieling fan supernova's op Ierde hast gjin libben mooglik west.

## Keppelings om utens

* Sinnestelsel *Dútsk*
* Solarviews
# Himellichem

In **himellichem** is in natuerlik objekt yn it hielal.

Der binne twa soarten fan himellichems: stjerren en lichems. Stjerren produsearre enerzjy troch kearnfúzje, of hawwe dat dien (swart gat).

Lichems wurde opdield nei de kriteariums fan de Ynternasjonale Astronomyske Uny:

* Hat it lichem in gong om in stjer?
* Hat it lichem in frije baan of is it in part fan in gurl.
* Hat it lichem genôch swiertekrêft dat it dêrtroch rûn wurden is?

| Gong om | Rûn | Net rûn |
| --- | --- | --- |
|  | frije baan | gurl | frije baan | gurl |
| Stjerre | Planeet | Dwerchplaneet | Komeet | Astroide |
| Lichem | Moanne |