Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Jiertiid

In anymaasje fan de jiertiden op de ierde.
 **Seizoen** wiist troch nei dizze side. Foar oare betsjuttings fan dat begryp, sjoch: seizoen (betsjuttingsside).
In **jiertiid**, of **seizoen** (fan it Aldfrânske *seson* of *seison*, dat "siedderstiid" betsjutte), binne fjouwer jierliks weromkommende perioades fan trije moannen. Elts fan dizze jiertiden hat har eigen skaaimerken. De jiertiden fine plak troch it draaien fan de ierde om de sinne hinne.

Yn it grutste part fan de wrâld wurdt der ûnderskied makke tusken de fjouwer jiertiden maaitiid, simmer, hjerst en winter. Net yn alle gebieten fan de wrâld wurdt der in ferdieling fan fjouwer jiertiden oanholden. Sa wurdt der op de evener sprutsen fan in wiet en in drûch seizoen, en bin der plakken yn Austraalje wêr't hja seis jiertiden kenne.

## Astronomy

Yn de astronomy begjint in seizoen op it stuit dat de sinne op in kearkring of de evener komt. Dat bart op in sekuer fêststeld momint, bygelyks op 21 juny om 13:43. It tiidstip ferskilt fan jier ta jier. Yn skrikkeljierren falt it begjin fan in seizoen yn in protte gefallen in dei earder.

## Meteorology

Yn de meteorology begjinne en einigje de seizoenen op fêste datums.

Foar it noardlik healrûn binne dizze datums:

* De maaitiid rint fan 1 maart oant en mei 31 maaie.
* De simmer rint fan 1 juny oant en mei 31 augustus.
* De hjerst rint fan 1 septimber oant en mei 30 novimber.
* De winter rint fan 1 desimber oant en mei 28 febrewaris, yn in skrikkeljier wurdt dit 29 febrewaris.

Op it súdlik healrûn bin dit tsjinoerstelde datums:

* De maaitiid rint fan 1 septimber oant en mei 30 novimber.
* De simmer rint fan 1 desimber oant en mei 28 febrewaris, yn in skrikkeljier wurdt dit 29 febrewaris.
* De hjerst rint fan 1 maart oant en mei 31 maaie.
* De winter rint fan 1 juny oant en mei 31 augustus.

## Oars

* In jiertiid wurdt ek wol in seizoen neamd. It wurd seizoen wurdt ek foar oare tapassings brûkt.
# Midsnacht

Midsnacht.
**Midsnacht**, **midnacht**, **middernacht**, **middennacht** of, humoristysk, **hynstemiddei**, is it tiidstip fan tolve oere nachts ôf (0.00 oere of 24.00 oere) oant ien oere yn 'e moarn (1.00 oere). Neffens de moderne tiidrekkening wurdt ornearre dat om midsnacht de iene dei oergiet yn 'e oare, hoewol't dy oergong foarhinne by moarnsdage lein waard. Yn 'e Romeinske Tiid wie midsnacht it tiidstip healwei de nacht, dat persiis op 'e helte siet tusken sinne-ûndergong en sinne-opgong; sadwaande ferskode it eksakte tiidstip fan midsnacht doe mei de jiertiden. Dit tiidstip wurdt tsjintwurdich de **solêre midsnacht** neamd, as de sinne persiis oan 'e oare kant fan 'e Ierde stiet, en falt mar komselden gear mei de moderne betsjutting fan midsnacht.

It tiidsynterval tusken 0.00 oere en 1.00 oere wurdt ek gauris de spûkoere neamd of de 'oere fan 'e geasten'. Dat hat te krijen mei de oarspronklike betsjutting fan midsnacht yn 'e sin fan 'e solêre midnacht, as de tiid dy't it fierst fan 'e dei ôfleit. Sa't it ljocht assosjearre wurdt mei it goede, sa wurdt it tsjuster (de nacht) assosjearre mei it kwea, en sadwaande ek mei spûken en geasten. Dêrfandinne dat it tiidstip fan midsnacht ek faak in rol spilet yn folksferhalen en mearkes.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Midnight fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)

De moanne.
De **moanne** (symboal: ) is de natuerlike satellyt fan 'e Ierde. Dit himellichem wurdt ornaris oantsjut as "de moanne", mar soms ek wol as "de Moanne", mei in haadletter, om te fertsjutskjen dat it om in namme giet. Om it ferskil mei moannen yn it miene te fergrutsjen, wurdt (benammen yn wittenskiplike fermiddens) ek wol de Latynske namme **Luna** brûkt. It eigenskipswurd dat by de Moanne heart, is **lunêr**, in ferbûging fan 'e Latynske namme.

## Beskriuwing

De Moanne hat in diameter fan 3.475,6 km. Yn ús sinnestelsel is dat grut, mar der binne in pear moannen dy't noch grutter binne. It ferhâld ta de planeet, de Ierde, dêr't de Moanne omhinne draait, is noch bysûnderder. De diameter fan de Moanne is likernôch in fearn fan dy fan de Ierde. Allinnich Garon is, yn ferhâld ta Planeet, noch grutter. De diameter fan Garon is de helte fan dy fan Pluto.

De massa fan de Moanne dy't it wetter nei him ta lûkt, jout it tij. De ôfstannen en diameters fan de Ierde, de Moanne en de Sinne binne sa dat as se op in rige stean, der in sinnefertsjustering of in moannefertsjustering komme kin. As se net op in rige stean is sjoen fan de Ierde in part fan de moanne ferljochte. Dit hjitte de skynfoarmen fan de moanne.

## Minsken op 'e Moanne

De minsken hawwe lang besocht op de Moanne te kommen. Der binne ek in protte ferhalen oer skreaun. Al om it jier 160 hinne skreau Lusianus fan Samosata *Vera Historia*, oer in seeskip dat troch in stoarm yn de loft blazen wurdt en op de moanne bedarret. It ferneamdste ferhaal is faaks *In Reis nei de Moanne* fan Jules Verne.

Op 14 septimber 1959 berikke de Luna 2 út de Sowjetuny as earste de Moanne, troch der tsjin te pletter te slaan. In pear jier letter wie it de Luna 9 dy't op 3 febrewaris 1966 om 18.44.52 (UTC), as earste romteskip op de Moanne lâne. It duorre oant 20 july 1969 eart NASA der as earste, en oant no ta as ienige, yn slagge minsken op de moanne lânje te litten. Op 21 july 1969 sette Neil Armstrong as earste minsk foet op de Moanne, mei de wurden: *That's one small step for man, one giant leap for mankind* ("Dat is in lytse stap foar in minske, (mar) in geweldige ljep foar de minsk.") Yn totaal hawwe tolve minske op de Moanne west. De lêste misje wie de Apollo 17, dy't op 11 desimber 1972 de moanne berikte.

## Sjoch ek

* Oare betsjuttings fan Moanne

## Keppelings om utens

### Algemien

* (ned)  De njoggen planeten
* (ned)  Opkomst- en ûndergongstiden fan de Sinne, de planeten en de Moanne

### Moannefazen

* crescent moon watch

### Kartografy

* Kaart fan de Moanne
* Nammejouwing op de Moanne
* PDS Map-a-Planet
# Wintertiid

**Foarjier**: De oergong fan de simmer- nei de wintertiid.
**Neijier**: De oergong fan de winter- nei de simmertiid.
De **Wintertiid** is de tiid dy’t oanhâlden wurdt tusken de lêste snein fan oktober en de lêste snein fan maart. Einliks is de wintertiid de ‘gewoane’ standerttiid fan Nederlân.

Krekt as de simmertiid hat de wintertiid in ôfwiking fan de sinnetiid. De grutte fan dy ôfwiking is ôfhinklik fan it plak dêr't ien him befynt op de wrâld. Sa stiet yn it meast eastlike part fan it Nederlânske taalgebiet, by Nijeskâns yn Grinslân, de sinne om 12:31 oere middeis it heechst. Wylst op it meast westlike part fan it taalgebiet, by De Panne yn West-Flaanderen, de sinne om 12:50 pas op har heechste punt stiet.

De Nederlânske regearing hat besluten dat de simmertiid yn alle gefallen oant en mei 2010 yngien sil yn it lêste wykein fan maart en einiget yn it lêste wykein fan oktober.

## Winter- tsjin Simmertiid

By de oergong nei de wintertiid skoot de deiljochtperioade in oere op. Hjirtroch wurdt it moarns in oere earder ljocht en jûns earder tsjuster. Dizze feroaring yn tiid hat gjin ynfloed op it waar, sadat ek de deiske waarferskynsels in oere nei foaren skowe. Sa wurdt de heechste temperatuer fan de dei meastel inkele oeren nei it middei-oere berikt. Yn de winter is dit oer it algemien tusken 15 en 16 oere. Mar omdat de sinne yn de winter minder ynfloed hat op de temperatuer kin it waarmste momint fan de dei ek op in hiel oar tiidstip falle. Sa wurdt yn de winter de heechste temperatuer fan de dei by stoarm wolris mjitten yn it midden fan de nacht.

## Skiednis fan de wintertiid

Yn Nederlân is it ûnderskied tusken de simmer- en wintertiid yn 1977 op nij ynfierd. Ek tusken 1916 en 1945 bestie de simmertiid yn Nederlân. Oant it begjin fan de 20e iuw hie hast elk plak har eigen tiid. Foar it fêststellen fan de tiid waard doe útgong fan de heechste stân fan de sinne. Omdat dizze yn it easten op komt en yn it westen ûndergiet wurdt de heechste stân fan de sinne yn it easten likernôch in kertier earder berikt as yn it westen.

De opkomst fan de spoarwei makke de ynfier fan in lanlike standerttiid nedich. Fan 1909 oant 1940 hie Nederlân har eigen Amsterdamske Tiid. Dizze rûn twintich minuten foar op de Jeropeeske Tiid. De oergong nei de hjoeddeiske Midden-Jeropeeske Tiid fûn plak op 16 maaie 1940. De Dútsers lieten de klok doe in oere en fjirtich minuten foarút sette. Dizze simmertiid waard ek brûkt yn de winters fan 1941 en 1942. Pas yn novimber 1942 waard de klok wer in oere werom set. Fan 1943 oant 1945 waard allinnich de simmertiid brûkt. Yn 1946 waard it ferskil tusken de simmer- en wintertiid foar tritich jier ôfskaft.

## Sjoch ek

* Simmertiid
# Hebriuwske kalinder

De **Hebriuwske kalinder** begjint yn it jier dat de skepping fan de wrâld neffens it Joadendom plakfûn hat. Neffens de Tenach soe de skepping west ha yn it jier 3761 f.Kr.

Yn it Joadendom wurdt de kalinder beskieden neffens de syklus fan it himellichem de moanne. In syklus fan it himellichem de moanne duorret likernôch 29.5 dei. Dêrom duorret in moanne neffens de Hebriuwske kalinder soms 29 en soms 30 dagen. Der binne 12 Hebriuwske moannen en meiïnoar duorret ien jier 354 dagen en hat dus 11 dagen minder as it jier fan de sinnekalinder.
# Middei (tiidpunt)

De **middei**, de **middeisoere** of de **noen** is it tiidpunt fan 12.00 oere oerdeis. Dêrmei is it persiis it tsjinstelde fan 'e midnacht, dy't om 12.00 oere (of 24.00 oere of 0.00 oere) nachts falt. De namme 'middei' ferwiist nei it feit dat dizze tiid it mulpunt fan 'e dei en fan it etmiel foarmet. It argayske synonym 'noen' komt oarspronklik fan it Latynske *nona (hora)* (de "njoggende oere"); dat wie oarspronklik 15.00 oere middeis, mar yn 'e Midsiuwen ferskode de betsjutting nei de middeisoere.

Op 'e middei wize de grutte en lytse wizers fan alle klokken nei de 12 en berikt de sinne syn heechste punt (it senit) oan 'e himel. Dit tiidpunt jout de ein fan 'e moarn en it begjin fan it deidiel fan 'e middei oan. Op 'e middei begjint yn it ramt fan 'e wurkdei of skoaldei op troch-de-wykse dagen foar de measte minsken faak de lunchpauze of it middeisskoft, wannear't men faak kâld, mar soms ek waarm iten bepluzet. Sadwaande sprekt men foar de tiid tusken 12.00 en rûchwei 13.00 oere faak fan 'tusken de middei'. Tsjintwurdich begjint it middeisskoft trouwens faak wat letter, om 12.30 oere, en duorret dan faak oant 13.30 oere.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Noon fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Tropen

*In kaart fan de wrâld, mei de tropen yn de reade baan.*
De **tropen** is it gebiet tusken 23,27° noarderbreedte, de kreeftskearkring, en 23,27° suderbreedte, de stienbokskearkring.

Yndoneezje, it noardlik part fan Austraalje en de measte parten fan de wrâlddielen Afrika en Súd-Amearika lizze yn de tropen.
It gebiet om de evener hinne wurdt skaaimerke troch in soad delslach en hege temperatueren. Fierders hawwe de tropen in lyts ferskil tusken de lingte fan dei en nacht.

Oer it algemien wurdt oan **tropysk** in oare betsjutting jûn, nammentlik waarm en dampich. Planten dogge it goed yn in tropysk klimaat, dêrom ek de tropyske reinwâlden. In klimaat mei tropysk neamd wurde as de moannetemperatuer fan de kâldste moanne net ûnder de 18 °C leit.

Dat it is net sa dat de tropen altyd in tropysk klimaat hawwe, faak hielendal net.