Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aristoteles

Aristoteles, in moarmeren kopy fan in brûns troch Lissipos.
Museum Louvre
**Aristoteles** (Stagira, yn Halkidiky, Grikelân 384 f.Kr. - Chalicis, Euboea, Grikelân, 7 maart 322 f.Kr.) wie in Gryksk filosoof dy't yn 't algemien, njonken Plato, beskôge wurdt as ien fan de wichtichste filosofen yn it ramt fan westlik tinken. Syn ideeën oer it goede ('de gulden middenwei'), God ('de earste beweger'), it lichem ('de kerker fan de siel') en de natoer ('alles stribbet nei perfeksje') wurde noch hieltyd bestudearre. Hy jildt as heit fan de logika, de politikology, fan de semiotyk (tekenlear), fan de geology en fan it natuerûndersyk.

## Tradysje

Aristoteles syn heit, Nikomachus, wie dokter fan kening Amyntas fan Masedoanje. Aristoteles folge in tradysje dy't de trije grutste filosofen fan Grikelân opsmiten hat. De earste fan dy trije wie Sokrates. Ien fan de learlingen fan Sokrates wie Plato. En Aristoteles libbe fan syn achttsjinde oant syn sân-en-tritichste yn Atene as wie er in learling fan Plato. It wurk fan har trijen makket de iere Grykske filosofy ta it de begjin fan de hjoeddeiske Westlike filosofy.

## Ideeën

Op guon punten hie Aristoteles al oare ideeën as syn foargongers. Oars as it dualisme fan Plato seach Aristoteles de wrâld as ien gehiel: de siel wie ferbûn oan it lichem, de idee bestie allinnich yn syn manifestaasjes.
De atomyske teory fan Leukippos en Demokritus akseptearre er ek net. Hy folge mear de elemintale teory fan Empedokles.

## Erfskip

Aristoteles joech ûnderrjocht oan Aleksander de Grutte, dy letter it folsleine Heine Easten bemastere hat.

It grutste part fan Aristoteles syn erfskip wurdt hjoed de dei noch hieltyd brûkt by petearen en ûnderrjocht. Guon fan syn wichtichste wurken binne: *Fysika*, *Metafysika*, *Etyk*, *Polityk*, *De Anima* (*Op 'e Siel*) en *Poëtika*. Neffens guon boarnen hat Aristoteles likernôch 150 filosofyske boeken skreaun.
# Midden-Europeeske Tiid

De tiidsônes fan Jeropa. De MET yn 't readbrún
De **Midden-Europeeske Tiid** (MET), ek wol **Sintraal-Europeeske Tiid** (Ingelsk: *Central European Time* of *CET*), is in standerttiid dy't yn in grut part fan Europa en yn inkelde lannen yn Noard-Afrika brûkt wurdt. Hy rint krekt as de West-Afrikaanske Tiid ien oere foar op UTC. Dit tiidsferskil kin oanjûn wurde as "UTC+1". De 15°-meridiaan (east) wurdt as de sintrale as fan de tiidsône beskôge.

Sûnt 2011 wurdt yn alle lidsteaten fan de Europeeske Uny op de lêste snein fan maart de oergong nei de simmertiid makke. De klok giet yn dizze lannen in oere foarút nei de Midden-Europeeske Simmertiid (Ingelsk: *Central European Summer Time*), dy't oerienkomt mei UTC+2.
# 14e iuw

De **14e iuw** of **fjirtjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1301 oant 31 desimber 1400.

## Jiertabel

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309 | 1310 |
| 1311 | 1312 | 1313 | 1314 | 1315 | 1316 | 1317 | 1318 | 1319 | 1320 |
| 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329 | 1330 |
| 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339 | 1340 |
| 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349 | 1350 |
| 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359 | 1360 |
| 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369 | 1370 |
| 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379 | 1380 |
| 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389 | 1390 |
| 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399 | 1400 |

## Wichtige foarfallen yn de 14e iuw

### Fryslân

* De bestjoersfoarmen dy't har ûntwikkelen yn it tiidrek fan Fryske Frijheid reitsje stadichoan yn ferfal.
* Yn East-Fryslân nimt de macht fan de haadlingen ta.
* Yn Grinslân en Westerlauwersk Fryslân ûntstiet de partijstriid tusken Skieringers en Fetkeapers.

### Jeropa

It Belis fan Orléans
* De Hûndertjierrige Oarloch (1337-1454) tusken Ingelân en Frankryk brekt út.
* Nei alle gedachten sjitte tusken 1347 en 1351 troch de Swarte Dea in treddepart fan alle Jeropeänen it libben derby yn. Dêrby giet it om tsientallen miljoenen minsken.
* Yn Ingelân fermingt it Normandysk-Frânsk fan 'e adel him mei it Angelsaksysk fan 'e legerein ta in nije folkstaal.
* Op 'e Balkan kringe de Osmaanske Turken op. De sultans Moerad I en Bajezid I feroveren efterinoar Bulgarije (1388–1393), Servje (1389) en Walachije (1395), besette Tessaloniki (1387) en Tessaalje (1393) en ferslane yn 1396 in Hongaars-Westerske striidmacht, dy't it Byzantynske Ryk te help komt, te Nikopolis.
* Slepende striid tusken Welfen en Gibelinen yn Beieren, Saksen en Noard-Itaalje.
* Italjaanske stêdsteaten as Florâns, Feneesje en Genua wurde skatryk troch harren handel mei it Fiere Easten fia de Siderûte.

## Sjoch ek

* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 14th century fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1735

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |
| Jierren: | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1735 *MDCCXXXV*  |
| Ab urbe condita | 2488 |
| Armeenske kalinder | 1184
*ԹՎ ՌՃՁԴ* |
| Etiopyske kalinder | 1727 – 1728 |
| Hebriuwske kalinder | 5495 – 5496 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1790 – 1791 |
| - *Shaka Samvat* | 1657 – 1658 |
| - *Kali Yuga* | 4836 – 4837 |
| Iraanske kalinder | 1113 – 1114 |
| Islamityske kalinder | 1148 – 1148 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 11 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4431 – 4432
辛寅 – 壬卯 |

**1735** is in gewoan jier dat begjint mei in sneon. (*Gregoriaanske kalinder foar 1735.*)

## Foarfallen

* *sûnder datum* - De Britske meteorolooch George Hadley beskriuwt de ynfloed fan draaiïng fan de Ierde op de passaatwyn.
* *sûnder datum* - De Sweedske plantkundige Carolus Linnaeus promovearret yn Harderwyk en publisearret yn Leien syn *Systema Naturæ*.

## Berne

* 20 maart - Torben Olof Bergman, Sweedske skiekundige († 1784)
* 23 maaie - Charles-Joseph de Ligne, Waalsk skriuwer en fjildmaarskalk yn tsjinst fan Eastenryk († 1814)
* 5 septimber - Johann Christian Bach, Dútsk komponist († 1782)
* 30 oktober - John Adams, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1826)
* 9 novimber - Karel Willem fan Nassau-Usingen, Dútsk ealman († 1803)
* 9 novimber - Sjoerd Stapert, Frysk wetterboukundige en arsjitekt († 1816)

## Ferstoarn

* 18 septimber - Justus van Effen, Nederlânsk letterkundige (\* 1684)
* 28 desimber - Jacobus Canter Visscher, Frysk predikant en sindeling (\* 1692)

## Literatuer

Non-fiksje
* Carolus Linnaeus, *Systema Naturæ*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 |
| Iuwen: | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e iuw | 19e | 20e | 21e | 22e | 23e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1735 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1648

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |
| Jierren: | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1648 *MDCXLVIII*  |
| Ab urbe condita | 2401 |
| Armeenske kalinder | 1097
*ԹՎ ՌՂԷ* |
| Etiopyske kalinder | 1640 – 1641 |
| Hebriuwske kalinder | 5408 – 5409 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1703 – 1704 |
| - *Shaka Samvat* | 1570 – 1571 |
| - *Kali Yuga* | 4749 – 4750 |
| Iraanske kalinder | 1026 – 1027 |
| Islamityske kalinder | 1058 – 1058 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 10 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4344 – 4345
甲亥 – 乙子 |

**1648** is in skrikkeljier dat begjint mei in woansdei. (*Gregoriaanske kalinder foar 1648.*)

## Foarfallen

* 30 jannewaris - De Frede fan Münster wurdt tekene. Hjirmei komt in ein oan 'e Tachtichjierrige Oarloch. Fryslân wurdt no net langer as hearlikheid sjoen.
* maart - Stifting fan de Universiteit fan Harderwyk, ek wol de Gelderske Universiteit neamd. Dit ynstitút sil bestean oant 1811.
* 23 maart - Frankryk en de Republyk fan de Feriene Nederlannen tekenje it Ferdrach fan Concordia, wêrby't it eilân Sint-Marten midstwa dield wurdt.
* 15 maaie - Undertekening fan 'e Frede fan Osnabrück. Hjirmei komt in ein oan 'e Tritichjierrige Oarloch yn it Hillige Roomske Ryk. Tegearre mei de Frede fan Münster wurdt de Frede fan Osnabrück wol oantsjut as de Frede fan Westfalen. Frankryk kriget by de Frede fan Westfalen de Elzas taparte.
* *sûnder datum* - De Surhústerfeanster Feart wurdt groeven om turf ôf te fieren nei it Knillesdjip.
* *sûnder datum* - Johannes Sytzes Crack, grytman fan Anjewier lit op it Hearrenfean in nij hûs delsette: Crackstate.
* *sûnder datum* - Der wurdt begûn mei de oanlis fan de Boalserter Feart. Doel is it ferfier fan de fette klaai, dy't fûn waard tusken Harns en Boalsert, as grûnstof foar ierdewurk.
* *sûnder datum* - Yn Frankryk begjint in perioade fan ûnrêst, dy't bekend stiet as *la Fronde*.

## Berne

* 21 july - John Graham fan Claverhouse, 1e boarchgreve fan Dundee, Skotsk ealman en jakobyt († 1689)
* 9 augustus - Johann Michael Bach, Dútsk komponist en oargelist († 1694)

*datum ûnbekend*
* Johannes Hilarides, Frysk taalkundige, dichter, en klassikus ferstoarn († 1726)

## Ferstoarn

* 14 jannewaris - Casparus Barlaeus, Nederlânsk dichter (\* 1584)
* 28 febrewaris - kening Kristiaan IV fan Denemark en Noarwegen (\* 1577)

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 |
| Iuwen: | 12e | 13e | 14e | 15e | 16e | 17e iuw | 18e | 19e | 20e | 21e | 22e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1648 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# April

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | **April** | >> |
| mo | ti | wo | to | fr | so | si |
|  |  | 01 | 02 | 03 | 04 | 05 |
| 06 | 07 | 08 | 09 | 10 | 11 | 12 |
| 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 |
| 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 |
| 27 | 28 | 29 | 30 |  |   |
| **2026** |

**April** is de fjirde moanne yn it jier, foar de Gregoriaanske kalinder, en hat 30 dagen. De moanne is neamd nei it Latynske wurd "*aperire*", iepenje, faaks it iepenje fan de blommen. In oare namme foar april is "Gersmoanne".

## Sjoch ek

* Moannen: Jannewaris, Febrewaris, Maart, *April*, Maaie, Juny, July, Augustus, Septimber, Oktober, Novimber, Desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *april*

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory April fan Wikimedia Commons.
  |