Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Martin Scorsese

Scorsese in 2010
**Martin Charles Scorsese** (Queens (New York), 17 novimber 1942) is in Amerikaanske filmregisseur fan Sisyljaansk komôf. Hy is ek aktyf as filmprodusint, dokumintêremakker en senarioskriuwer en fungearret bytiden as akteur.

## Filmografy

### As regisseur

Films
* *I Call First* (1967)
* *Boxcar Bertha* (1972)
* *Mean Streets* (1973)
* *Alice Doesn't Live Here Anymore* (1974)
* *Taxi Driver* (1976)
* *New York, New York* (1977)
* *Raging Bull* (1980)
* *The King of Comedy* (1982)
* *After Hours* (1985)
* *The Color of Money* (1986)
* *The Last Temptation of Christ* (1988)
* *New York Stories* (1989)
* *Goodfellas* (1990)
* *Cape Fear* (1991)
* *The Age of Innocence* (1993)
* *Casino* (1995)
* *Kundun* (1997)
* *Bringing Out the Dead* (1999)
* *Gangs of New York* (2002)
* *The Aviator* (2004)
* *The Departed* (2006)
* *Shutter Island* (2010)
* *Hugo* (2011)
* *The Wolf of Wall Street* (2013)
* *Silence* (2016)
* *The Irishman* (2019)
* *Personality Crisis: One Night Only* (2022)

* *Killers of the Flower Moon* (2023)

Koarte films
* *Vesuvius VI* (1959)
* *What's a Nice Girl Like You Doing in a Place Like This?* (1963)
* *It's Not Just You, Murray!* (1964)
* *The Big Shave* (1967)
* *The Neighborhood* (2001)
* *The Key to Reserva* (2007)
* *The Audition* (2015)

Martin Scorsese mei The Rolling Stones foar de wrâldpremiêre fan de konsert dokumintêre *Shine A Light* yn 2008 op it Berlin International Film Festival.
Dokumintêres
* *Italianamerican* (1974)
* *American Boy: A Profile of Steven Prince* (1978)
* *The Last Waltz* (1978)
* *Made in Milan* (1990)
* *Il mio viaggio in Italia* (1999)
* *Feel Like Going Home* (2003)
* *No Direction Home: Bob Dylan* (2005)
* *Shine a Light* (2008)
* *A Letter to Elia* (2010)
* *George Harrison: Living in the Material World* (2011)
* *Rolling Thunder Revue: A Bob Dylan Story by Martin Scorsese* (2019)

Telefyzjerige
* *Boardwalk Empire* (2010) (allinich de pilotôflevering)
* *Vinyl* (2016) (allinich de pilotôflevering)

### As akteur

* *Mean Streets* (1973)
* *Italianamerican* (1974)
* *Taxi Driver* (1976)
* *American boy* (1978)
* *The King of Comedy* (1983)
* *Pavlova: A Woman for All Time* (1983)
* *After Hours* (1985)
* *Guilty by suspicion* (1991)
* *Quiz Show* (1994)
* *Refuge* (documentaire) (2006)
* *Curb Your Enthusiasm* (2002)
* *Shark Tale* (2004)
* *Entourage* (2009)

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Martin Scorsese fan Wikimedia Commons.
  |
# Skriuwer

Skriuwer Anton Tsjechov
In **skriuwer** is ien dy't him uteret troch it opskriuwen fan wurden. Sawat elkenien kin wol skriuwe, mar in goede skriuwer ûnderskiedt him fan de rest as er in styl hantearret dy't boeit en byldzjend is. Der binne ferskate soarten fan skriuwers, bygelyks sjoernalisten dy't foar in krante skriuwe en guont dy't in boek skriuwe, sawol fiksje as non-fiksje, en skriuwers fan muzyk.

De term wurdt fral by profesjonele skriuwers faak as synonym foar auteur brûkt, mar auteur kin ek slaan op de makker fan net-skreaun wurk sa as films.

De populêrens fan it ynternet hat it foar in protte aspirant-skriuwers mooglik makke om harren wurk oan in grut publyk oan te bieden. In foarbyld hjir is fanfiksje.

Yn it Frysk is 'skriuwer' ek synonym foar klerk en sekretaris.
# Skiednis

De **skiednis** is it gehiel fan al wat bard is yn fral it ferline fan de minsk, en de stúdzje dêrfan.

## Fjilden

Skiednis wurdt beskôge as in tûke fan sosjale wittenskip, om't it aksint fan de stúdzje leit op de minsklike skiednis. Lykwols, om't it grutste part fan de totale skiednis net-minsklik is, omfiemet it ek fjilden besibbe oan tûken fan wittenskippen bûten de Sosjale Wittenskip.

Fjilden fan stúdzje binnen de skiednis omfieme ûnder oaren:

* ekonomyske skiednis
* hânskriftekunde
* sibkunde
* skiedskriuwing
* tiidrekkening

## Mêd

Foar de stúdzje fan yn it bysûnder de skiednis fan it minskdom wurdt de tiid ferparte yn wurkbere stikken. Hjirfoar binne ferskate kriteariums, dy't ek noch wer kombinearre wurde kinne: gronology, kultuer, lokaasje en ûnderwerp. In foarbyld fan in skiedkundich mêd is dan: "de Argentynske arbeidersbeweging yn in tiidrek fan transysje, 1930 - 1945".

## Sjoch ek

 **Tema:Skiednis** – Oersjoch fan Wikipedy siden oer skiednis

* Skiedkundige
* Skiednis fan Fryslân
* Skiednis fan Jeropa

### Perioaden

* Deiskema
* Iuwskema
* Jierskema
# Wikipedy

It logo fan de Wikipedyen, en fan gâns it Wikipedia-projekt.
It logo fan de Fryske Wikipedy
In **Wikipedy** is in iepen, rjochtenfrije ensyklopedy, dy't troch elkenien bewurke wurde kin. It wurd is in kombinaasje fan *wiki* en *ensyklopedy*. In wikipedy is in taalferzje fan it Wikipedia-projekt fan de Wikimedia Foundation, in yn Floarida fêstige organisaasje. Mei *De Wikipedy* wurdt yn it Frysk almeast doeld op de *Fryske Wikipedy*.

## Wikipedia

Wikipedia is it meast oanskreaune en suksesfolste projekt fan de foundation. Wikipedia bestiet op it stuit, augustus 2017, út 273 wikipedyen.

## Wiki

Om't in wikipedy de foarm hat fan in wiki, kin elkenien siden yn in wikipedy feroarje. Dit is tagelyk de krêft en it swakke stee fan in wikipedy: Elkenien kin flaters ferbetterje, mar elkenien kin ek nije flaters meitsje. Algemien wurdt troch de wikipedia-mienskip oannaam dat it foardiel grutter is as it neidiel.

## Funksjonearjen

Op de measte wikipedyen binne út en troch problemen mei fandalisme: bewurkings dy't mei sin de wikipedy minder meitsje. Troch dat de skiednis fan eltse side bewarre bliuwt, kinne sokke feroarings lykwols gau genôch tebekdraaid wurde.

Eltse wikipedy hat in foarkar foar dát gebiet dêr't de taal fan dy wikipedy it meast praat wurdt. Lykwols binne it generale ensyklopedyen: wat mear oft der skreaun wurdt, wat mear oft der ek oer gebieten fierder fuort skreaun wurdt.

## Sjoch ek

* Wikipedy:Wat is Wikipedia.
* Wikipedy:Skiednis fan Wikipedia.
# Latynsk-Amearika

Kaart fan Latynsk-Amearika

**Latynsk-Amearika** is in regio op it Amerikaanske kontinint dêr't Romaanske talen sprutsen wurde. Dy talen waarden yntrodusearre troch de Spaanske en Portegeeske oermasterders dy't yn de 16e iuw it grutste part fan Amearika besettten. Latynsk-Amearika omfettet rûchwei Súd- en Sintraal-Amearika. Latynsk-Amearika is ferskillend fan Anglo-Amearika, in regio op it Amerikaanske kontinint dêr't Ingelsk sprutsen wurdt.
# Springfield (Illinois)

|  |
| --- |
| Springfield |
|  |
| State Capitol |
| **Bestjoer** |
| Lân | Feriene Steaten |
| Steat | Illinois |
| County | Sangamon |
| **Sifers** |
| Ynwennertal | 116.250 (2010) |
| Oerflak | 156 km² |
| Befolkingsticht. | 797 / km² |
| Stêdekloft | 208.182 |
| Hichte | 182 m |
| **Oar** |
| Stifting | 10 april 1821 |
| Tiidsône | CST (UTC−6) |
| Simmertiid | (UTC-5) |
| **Offisjele webside** |
| Offisjele webside Springfield |

Lizzing fan Springfield yn Illinois
**Springfield** is de haadstad fan de steat Illinois, yn de Feriene Steaten fan Amearika, en ek it haadplak fan Sangamon County. By de telling fan 2000 hie de stêd sa'n 111.454 en de agglomeraasje 201.437 ynwenners.

De stêd waard stifte yn 1821 en waard de haadstêd fan Illinois yn 1837. Ferskate plakken yn de stêd bringe Abraham Lincoln te binnen, dy't yn 1832 mei syn politike wurkpaad yn Springfield útein sette. De âlde Route 66 rint troch de stêd.

## Demografy

Fan de bevolking is 14,4 % âlder as 65 jier en bestiet dy foar 36,1 % út ienpersoanshúshâldings. De wurkleazens beslacht 4,2 % (sifers folkstelling 2000).

Likernôch 1,2 % fan de befolking fan Springfield bestiet út *hispanics* en *latino's*, 15,3 % is fan Afrikaansk komôf en 1,5 % fan Aziatyske oarsprong.

HIt tal ynwenners gie fan 107.265 yn 1990 nei 116.250 yn 2010.

## Klimaat

Springfield hat in lânklimaat. Jannewaris hat in trochsneed temperatuer fan -4,3 °C, yn july is dat 24,7 °C. Der falt 895,4 mm delslach it jier (feiten mjitperioade 1961-1990).

## Berne yn Springfield

* Seth Barnes Nicholson (12 novimber 1891), Amerikaansk astronoom
* June Christy (1925–1990), sjongster
* Barrett Deems (1914-1998), jazz-drummer en bandlieder
* David Hammons (\* 1943), keunstner
* William Jayne (1826–1916), politikus
* Nicholas Vachel Lindsay (1879–1931), skriuwer
* Robert Todd Lincoln (1843–1926), politikus
* James H. Slater, politikus en kongreslid
* Dave Wolverton (\* 1957), skriuwer

* *It âlde State Capitol*
* *Tombe fan presidint Lincoln*
* *Skea oan hotel nei de tornado fan 2006*
# Dominikaanske Republyk

**República Dominicana**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flagge | Wapen |

 |
|  |
| Offisjele taal | Spaansk |
| Haadstêd | Santo Domingo |
| Steatsfoarm | Republyk |
| Gebiet % wetter | 48.730 km² 0,7­% |
| Ynwenners (2004) | 8.700.000 |
| Munt | Dominikaanske peso (DOP) |
| Tiidsône | UTC -4 |
| Nasjonale feestdei | 27 febrewaris |
| Lânkoade | DOM |
| Ynternet | .do |
| Tillefoan | 1809 |

De **Dominikaanske Republyk** is in lân yn it Karibysk gebiet en leit op it eilân Hispanjoala. De haadstêd fan de Dominikaanske Republyk is Santo Domingo. De Dominikanen neamen harren lân sels Santo Domingo, nei de haadstêd.

## Skiednis

Nei de ûntdekking fan it kontinint Amearika troch Kolumbus, wie Hispanjoala ynearsten besit fan Spanje en yn de 18e iuw fan Frankryk. Op 22 augustus 1791 kamen de slaven op Hispanjoala yn opstân tsjin de Frânsken. De troepen dy't Napoleon nei it eilân ta stjoerde waarden yn jannewaris 1804 ferslein. Dêrnei waard it eilân ûnôfhinklik ûnder de namme *Haïty*. Op 27 febrewaris 1844 makke it eastlik diel fan Hispanjoala har los fan Haïty en rôp de Dominikaanske Republyk út.

Juan Pablo Duarte, Francisco del Rosario en Sanchez Ramón Matías Mella wurde beskôge as de stifters fan de Republyk.

## Geografy

De Dominikaanske Republyk is 48.730 km² grut en foarmet tegearre mei it yn it westen lizzende Haïty it eilân Hispanjoala. Eastlik leit it eilân Puerto Riko.

De haadstêd Santo Domingo leit yn it suden. In oare bekende stêd is Puerto Plata dat yn it noarden leit en in protte toeristen lûkt. Krekt bûten dizze stêd leit it park Playa Dorada mei in soad lúkse hotels. Doarpen wat fierder nei it easten wêr't ek in soad toeristen komme binne Sosúa en Cabarete.

De grutste mar fan de Dominikaanske republyk is Lago Enriquillo dat 250 km² grut is. It heechste punt is Pico Duarte mei 3175 meter en it leechste punt is Lago Enriquillo dat -46 meter djip is.

## Befolking

De Dominikaanske befolking is foar 73 persint in griemmank fan minsken mei Afrikaanske, Jeropeeske en Yndiaanske foarâlden. Om-ende-by 16 persint fan de befolking binne fan blanke Jeropeeske, foaral Spaanske komôf en 11 persint fan swart Afrikaanske komôf.

It meastepart fan de befolking, sa'n 95 persint, is Roomsk-Katolyk.
# Befolking

Under **befolking** wurde alle ynwenners fan in bepaald gebiet rekkene. Dat gebiet kin bygelyks in lân, in regio of in stêd wêze. De befolking wurdt ek wol *populaasje* neamd. De eleminten fan de befolking binne de *ynwenners*. Faak wurdt it wurd *befolking* brûkt as synonym foar ynwennertal: it tal fan minsken dy't wenje yn it gebiet.

## Oflate begripen

De befolkingstichtens jout oan hoefolle minsken op in oerflakte-ienheid wenne.

Befolking en befolkingstichtens fan in gebiet binne statistyske gegevens dy't op tal fan plakken werom te finen binne, bygelyks yn atlassen. Ofhinklik fan hoe't dy gegevens brûkt wurde sille, kinne de sifers opsplitst wurde nei befolkingsgroepen, âldens of geslacht. In oersjoch fan de sifers dy't nei in bepaalde eigenskip opsplitst binne is in befolkingsgearstalling.

In gebiet mei relatyf in bytsje befolking hjit tinbefolke, en mei in protte befolking tichtbefolke. Nederlân is in foarbyld fan in tichtbefolke gebiet. Binnen Nederlân is dan de Rânestêd wer tichtbefolke en it noard-easten fan Nederlân (Fryslân, Grinslân, Drinte) tinbefolke.

## Sjoch ek

* Wikiwurdboek-side - *befolking*
# 1860

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |
| Jierren: | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 |

|  |
| --- |
|  **Kalinders** |
| Gregoriaanske kalinder   | 1860 *MDCCCLX*  |
| Ab urbe condita | 2613 |
| Armeenske kalinder | 1309
*ԹՎ ՌՅԹ* |
| Etiopyske kalinder | 1852 – 1853 |
| Hebriuwske kalinder | 5620 – 5621 |
| Hindoekalinders |  |
| - *Vikram Samvat* | 1915 – 1916 |
| - *Shaka Samvat* | 1782 – 1783 |
| - *Kali Yuga* | 4961 – 4962 |
| Iraanske kalinder | 1238 – 1239 |
| Islamityske kalinder | 1277 – 1277 |
| Juliaanske kalinder   | Gregoriaansk min 12 dgn. |
| Sineeske kalinder | 4556 – 4557
丙未 – 丁申 |

**1860** is in skrikkeljier dat begjint mei in snein. (*Gregoriaanske kalinder foar 1860.*)

## Foarfallen

maart
* 23 - Ype Baukes de Graaf, de lêste yn fredestiid ta de dea feroardielde yn Fryslân, waard in Ljouwert ophinge.

augustus
* 1 - Rients Doekles Yntema, Pieter Baukes Rijpma en Pieter Ulbes Rijpma winne yn Frjentsjer de 10e PC.

desimber
* 20 - Súd-Karolina skiedt him as earste fan 'e Súdlike steaten ôf fan 'e Feriene Steaten.

## Berne

* 13 febrewaris - Nynke fan Hichtum, Frysk skriuwster († 1939)
* 18 febrewaris - Anders Zorn, Sweedsk keunstner († 1920)
* 3 maart - Johannes Kuiken, Frysk drukker, útjouwer en polityk aktivist († 1936)
* 3 april - Frederik van Eeden, Nederlânsk skriuwer († 1932)
* 20 april - Piter Jelles Troelstra, Frysk politikus en dichter († 1930)
* 9 maaie - J.M. Barrie, Skotsk skriuwer († 1937)
* 7 july - Gustav Mahler, Eastenryksk komponist en dirigint († 1911)
* 13 augustus - Annie Oakley, Amerikaanske skerpskutter en artyste († 1926)
* 22 augustus - Paul Nipkow, Dútsk útfiner en tillefyzjepionier († 1940)
* 14 novimber - J.H.J. van Wageningen thoe Dekema, Frysk heareboer († 1908)

## Ferstoarn

* 23 maart - Ype Baukes de Graaf, Frysk moardner, lêste dy't yn Fryslân de deastraf krige (\* 1812 of 1813)
* 14 augustus - André Marie Constant Duméril, Frânsk biolooch en anatoom (\* 1774)
* 21 septimber - Arthur Schopenhauer, Dútsk filosoof (\* 1788)

## Literatuer

romans
* Eduard Douwes Dekker, *Max Havelaer*

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Jierren: | 1855 | 1856 | 1857 | 1858 | 1859 | 1860 | 1861 | 1862 | 1863 | 1864 | 1865 |
| Iuwen: | 14e | 15e | 16e | 17e | 18e | 19e iuw | 20e | 21e | 22e | 23e | 24e |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory 1860 fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Allegory

In **allegory** is in literêre of keunstsinnige technyk wêrby't personaazjes of foarfallen yn in literêre, fisuële of muzikale keunstfoarm oare ideeën of konsepten fertsjintwurdigje of symbolisearje. Yn 'e algemienste sin kin steld wurde dat in allegory in oprutsen foarm fan byldspraak is, dy't de hiele lingte fan 'e oangeande keunstfoarm troch folholden wurdt. Allegorisearjen is de hiele skiednis troch yn alle keunstfoarmen rûnom brûkt fanwegen de ûnbidige macht dy't it hat om yngewikkelde ideeën en prinsipes te yllústrearjen op manearen dy't taastber en maklik te begripen binne foar (ta)skôgers, lêzers of harkers. In allegory jout syn ferburgen boadskip troch fia symboalyske foarmen, dieden, bylden en/of foarfallen.