Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Teäter (keunstfoarm)

**Optreden** wiist troch nei dizze side. Foar oare betsjuttings fan dat begryp, sjoch: optreden (betsjuttingsside).
Teäter is in keunstfoarm wêrby't artysten yn it iepenbier optrede ta fermaak fan it omsteand laach. Dat wurdt in **optreden**, **opfiering** of **foarstelling** neamd. Soks bart faak, mar net altyd, yn in dêrta ynrjochte gebou, dat ek fan teäter neamd wurdt (hoewol't soms ek de wat deftiger klinkende oantsjutting skouboarch brûkt wurdt). De taskôgers moatte yn 'e regel betelje om in optreden by te wenjen, al is ek dat net altyd sa. It optreden kin bestean út toaniel, musical, ballet, opera, operette, eksperimintele dûnsfoarmen of kabaret. It wurd "teäter" komt fan it Aldgrykske θέατρον, *théatron*, dat "in plak om ta te sjen" betsjut.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Romantyk

Dizze side giet oer **de Romantykstreaming yn 'e keunst**. Foar it gefoel, sjoch: romantyk (leafde).
De **Romantyk** wie in rjochting yn 'e Europeeske keunst, muzyk en literatuer mei gefoel en ferbylding op 'e foargrûn (ein achttjinde-, begjin njoggentjinde iuw). Dêrneist gong it benammen om de leafde en it langstme nei it ferline; nei mearkes, sêgen en âlde folksferhalen.

It wie diels in reäksje op de Yndustriële Revolúsje, en ek rebûlje tsjin de aristokratyske sosjale en politike noarms fan de Ferljochting en in reäksje op de wittenskiplike rasjonalisaasje fan de natuer.

De Romatyk hie teffens in grutte ynfloed op de skiedskriuwing, it ûnderwiis en de natuerwittenskippen. Ek op de polityk hie it frijwat effekt; op it hichtepunt fan de Romantyk waard dy faak assosjearre mei liberalisme en radikalisme. Op de lange doer hat it effekt op de groei fan it nasjonalisme faaks it meast wichtich west.

De Romantyk yn de muzyk oppenearret him ûnder oare yn it wurk fan de operaskriuwer Richard Wagner. Oare ferneamde romantisy binne ûnder oaren Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottlieb Fichte, Caspar David Friedrich, John Keats, Johann Gottfried von Herder, Arthur Schopenhauer, Samuel Taylor Coleridge, Jean-Jacques Rousseau, William Wordsworth, William Turner, Friedrich Wilhelm Schelling, Guido Gezelle en Percy Bysshe Shelley. Yn Nederlân wurde letterkundigen as Rhijnvis Feith, Willem Bilderdijk, Multatuli en ek in politikus as Johan Rudolph Thorbecke ta de romantisy rekkene.

De meast ferneamde skriuwers út de Fryske Romantyk binne de bruorren Halbertsma, bakkerssoannen út Grou.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Romantic paintings fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Mersey

Rin fan de Mersey
De Mersey by Runcorn
De Mersey yn Liverpool
De **Mersey** is in rivier yn noardwest-Ingelân dy't ûnstiet út de gearrin fan trije rivieren, de Etherow, de Goyt en de Tame ûnder Stockport yn Grut Manchester. De rin fan de rivier is foar in part ferdwûn omdat er opnaam waard troch it Manchester Ship Canal. Nei Rixton rint de rivier wer yn in eigen bêd en fan de keardaam by Warrington yn Cheshire ôf wurdt er in tijrivier. Under Flixton rint de Irwell yn de Mersey. De lingte fan de rivier is 113 kilometer en it streamgebiet beslacht 4.680 km².

Yn Runcorn wurdt de rivier bot nauwer, mar dêrnei wurdt er in alve kilometer breed estuarium oant de mûning yn de Ierske See yn Liverpool op de rjochterouwer en Birkenhead op de linkerouwer; tusken dy beide stêden is in fearboatferbining.

Yn it eastlik diel fan it estuarium wurdt it wetter bot sâltich. De oanswettende *"wetlands"* is in natuergebiet fan belang.

## Trivia

De rivier waard ynternasjonaal fral ferneamd troch de saneamde Merseybeat út de sechtiger jierren fan de 20e iuw, de popmuzyk fan groepen út de streek om Liverpool hinne sa as Gerry & the Pacemakers, mei har hit *Ferry Cross the Mersey*.

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory River Mersey fan Wikimedia Commons.
  |
# Kurt Vonnegut

Kurt Vonnegut yn 1940
Kurt Vonnegut yn 1972
**Kurt Vonnegut Jr.** (Indianapolis (Indiana), 11 novimber 1922 – New York (New York), 11 april 2007) wie in Amerikaansk skriuwer en skilder. *Slaughterhouse-Five* is sûnder mis syn meast ferneamde wurk; satire, swarte humor en science fiction hat er dêryn fermingd.

## Biografy

Kurt Vonnegut wie de jongste fan trije bern. Heit, Kurt Sr., wie arsjitekt. Mem Edith, kaam út in begoedige famylje fan brouwers.

Vonnegut studearre oan de Cornell University dêr't Thomas Pynchon ek ûnderjoch krige.

Hy skreau benei tweintich romans, faak *bestsellers*, mar ek koarte ferhalen, essays en toanielstukken. Syn meast ferneamde boek is *Slaughterhouse-Five* oer it bombardemint op Dresden yn 1945, dêr't Vonnegut sels by wie doe't er kriichsfinzene wie.

Nettsjinsteane syn súkses hie Vonnegut lest fan depresjes; yn 1984 besocht er om himsels tekoart te dwaan.

Vonnegut wie troud mei Jill Krementz. Hy stoar april 2007 nei in fal fan in trep yn syn hûs yn New York, in tal wiken earder, oan breinskea.

## Tema's en styl

In sintraal tema yn syn wurk is de futiliteit fan alle minsklik krewearjen. Vonnegut kombinearre in, sa't it like, ienfâldige skriuwstyl mei swarte humor en satire.

Vonnegut brocht syn tinken faak oer fia it yn ferskate romans weromkommende personaazje Kilgore Trout, in skriuwer fan absurde- en sciencefictionferhalen. Hy makke de yllustraasjes fan syn boeken sels, mei ienfâldige faak op graffiti lykjende tekeningen, dy't somtiids tinke dogge oan it wurk fan Keith Haring en Paul Klee.

## Bibliografy

### Romans

* *Player Piano* (1952)
* *The Sirens of Titan* (1959)
* *Mother Night* (1961)
* *Cat's Cradle* (1963)
* *God Bless You, Mr. Rosewater, or Pearls Before Swine* (1965)
* *Slaughterhouse-Five, or The Children's Crusade* (1969)
* *Breakfast of Champions, or Goodbye, Blue Monday* (1973)
* *Slapstick, or Lonesome No More* (1976)
* *Jailbird* (1979)
* *Deadeye Dick* (1982)
* *Galápagos* (1985)
* *Bluebeard* (1987)
* *Hocus Pocus* (1990)
* *Timequake* (1997)

### Koarte-ferhalebondels

* *Canary in a Cathouse* (1961)
* *Welcome to the Monkey House* (1968)
* *Bagombo Snuff Box* (1999)

### Essay's

* *Wampeters, Foma and Granfalloons* (1974)
* *Palm Sunday by Kurt Vonnegut, An Autobiographical Collage* (1981)
* *Fates Worse than Death* (1991)
* *God Bless You, Dr. Kevorkian* (1999)
* *A Man Without a Country* (2005)

### Toanielstikken

* *Happy Birthday, Wanda June* (1970)
* *Between Time and Timbuktu, or Prometheus Five* (introductie door Vonnegut) (1972)
* *Make Up Your Mind* (1993)
* *Miss Temptation* (1993)
* *L'Histoire du Soldat* (1993)

### Ferfilmings

* *Happy Birthday, Wanda June* (1971)
* *Slaughterhouse-Five* (1972)
* *Slapstick* (1982)
* *Who Am I This Time?* (1982)
* *Harrison Bergeron* (1995) (telefyzje)
* *Mother Night* (1996)
* *Breakfast of Champions* (1999)

## Keppelings om utens

* Webside Kurt Vonnegut
* Nekrology Kurt Vonnegut

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |
# Provinsjes fan Sweden

De **provinsjes fan Sweden** (Sweedsk: *Sveriges län*) foarmje de heechste regionale bestjoerslaach fan it lân. Der binne hjoeddedei 21 provinsjes dy't elts in eigen bestjoer (*länsstyrelse*) mei in gûverneur (*landshövding*) hawwe. Dizze provinsjebestjoeren funksjonearje as nasjonale autoriteiten dy't tafersjoch hâlde op de gemeenten, en politike doelen mei it regear koördinearje.

| Län | Koade | Oerfl. (km²) | Befolking (2005) | Haadstêd | Sûnt |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Blekinge län | K | 2.941 | 150.696 | Karlskrona | 1683 |
| Dalarnas län | W | 28.194 | 275.755 | Falun | 1997 |
| Gävleborgs län | X | 18.191 | 275.994 | Gävle | 1762 |
| Gotlands län | I | 3.140 | 57.488 | Visby | 1678 (?) |
| Hallands län | N | 5.454 | 285.868 | Halmstad | 1719 |
| Jämtlands län | Z | 49.443 | 127.028 | Östersund | 1810 |
| Jönköpings län | F | 10.475 | 330.179 | Jönköping | 1687 |
| Kalmar län | H | 11.171 | 233.944 | Kalmar | 1634 |
| Kronobergs län | G | 8.458 | 178.443 | Växjö | 1674 |
| Norrbottens län | BD | 98.911 | 251.740 | Luleå | 1810 |
| Örebro län | T | 8.517 | 274.121 | Örebro | 1634 |
| Östergötlands län | E | 10.562 | 416.303 | Linköping | 1634 (?) |
| Skåne län | M | 11.027 | 1.169.464 | Malmö | 1997 |
| Södermanlands län | D | 6.060 | 261.895 | Nyköping | 1634 |
| Stockholms län | AB | 6.490 | 1.889.945 | Stokholm | 1714 (?) |
| Uppsala län | C | 6.989 | 304.367 | Uppsala | 1634 |
| Värmlands län | S | 17.583 | 273.288 | Karlstad | 1779 |
| Västerbottens län | AC | 55.432 | 257.652 | Umeå | 1638 |
| Västernorrlands län | Y | 21.678 | 243.736 | Härnösand | 1762 |
| Västmanlands län | U | 6.302 | 261.391 | Västerås | 1634 |
| Västra Götalands län | O | 23.942 | 1.528.455 | Göteborg | 1998 |

De 21 provinsjes binne fierder opdield yn 290 gemeenten.

## Skiednis

De provinsjes waarden yn 1634 op inisjatyf fan greve Axel Oxenstierna oprjochte, om de Sweedske lânskippen te ferfangen, mei it doel in modernere bestjoersyndieling te skeppen.

De grutste wiziging wie der nei de Finske Oarloch (1808-1809), doe't Sweden twongen waard om de eastlike greefskippen oan Ruslân ôf te stean as gefolch fan de Frede fan Fredrikshamn (1809). Dochs wurdt it systeem nei goed 370 jier noch hieltyd brûkt.

## Sjoch ek

* Sweedske lânskippen
# East-Jeropa

*East-Jeropa (oranje) yn de inge definysje.*
**East-Jeropa** is de geografyske namme fan it eastlike part fan Jeropa. Der binne ferskate definysjes fan it gebiet. Yn alle gefallen omfiemet East-Jeropa in grut part fan it Jeropeeske kontinint.

Yn de nauwe sin wurde ûndersteande lannen ta East-Jeropa rekkene:

* Ruslân (Jeropeesk Ruslân, it part fan Ruslân dat westlik fan de Oeral leit)
* Kazachstan (Jeropeesk Kazakstan)
* Wyt-Ruslân
* Oekraïne
* Moldaavje
* Jeropeeske part fan Azerbeidzjan
* Jeropeeske part fan Georgje

By de nauwe definysje fan East-Jeropa, wurde der yn East-Jeropa benammen Slavyske talen sprutsen, wêrby't Moldaavje in útsûndering is, hjir wurdt yn in part fan it lân Roemeensk sprutsen. Fierders wurdt der ûnder oare troch in grutte minderheid in Turkske taal sprutsen, dêr't it Tataarsk de grutste fan is. Oer it heule gebiet is Russysk de lingua franca.

De definysje is yn de skiednis faak feroare, benammen troch politike redenen. Sa waard yn de tiid fan de Kâlde Kriich yn Jeropa sprutsen fan East- en West-Jeropa, de gebieten Súd- en Noard-Jeropa waarden doe kwealik brûkt. East-Jeropa bestie doe út it part fan Jeropa dat eastlik fan it Izeren Gerdyn lei, wêrby ek de Balkan. Sa waard in dúdlike tsjinstelling tusken East en West makke en dus ek tusken it kommunisme en it kapitalisme yn Jeropa. De lannen dy’t yn dizze definysje by East-Jeropa hearden wienen:

*East-Jeropa (oranje) yn de tiid fan de Kâlde Kriich.*
* Sovjet-Uny
	+ Jeropeesk Ruslân
	+ Estlân
	+ Letlân
	+ Litouwen
	+ Wyt-Ruslân
	+ Oekraïne
	+ Moldaavje
* Poalen
* Dútske Demokratyske Republyk
* Tsjechoslowakije
* Hongarije
* Roemeenje
* Joegoslaavje
* Bulgarije
* Albaanje

Mei dizze romme definysje wurde alle lannen fan it Eastblok ta East-Jeropa rekkene. Fan de lannen hjirboppe wurde Estlân, Letlân en Litouwen ek wol ta Noard-Jeropa rekkene, Poalen, Dútslân en Tsjechoslowakije (Tsjechje en Slowakije) ek wol by Sintraal-Jeropa en Joegoslaavje (Kroaasje Bosnje, Serve, Montenegro, Masedoanje, Bulgarije en Albaanje) ek wol ta Súd-Jeropa. Roemeenje en Sloveenje wurde ôfwikseljend ta Sintraal-Jeropa en Súd-Jeropa rekkene.

## Sjoch ek

* Noard-Jeropa
* Noardwest-Jeropa
* Sintraal-Jeropa
* Súd-Jeropa
* West-Jeropa
# British Academy of Film and Television Arts

|  |
| --- |
|  British Academy of Film and Television Arts  |
| **algemiene ynformaasje** |
| ôfkoarting | BAFTA |
| nasjonaliteit |  Britsk |
| type org. | stifting |
| wurkmêd | stipe oan en promoasje foar de keunstfoarmen fan it bewegende byld |
| haadkertier | Londen (Ingelân) |
| oprjochte | 1947 |
| **offisjele webside** |
| www.bafta.org |

De British Academy of Film and Television Arts ("Britske Akademy fan Film- en Tillefyzjekeunsten") of **BAFTA** is in Britske ûnôfhinklike goeddiedichheidsorganisaasje dy't fêstige is yn Londen. De organisaasje, dy't al bestiet sûnt 1947, ûnderstipet, ûntwikkelet en promoatet "de keunstfoarmen fan it bewegende byld", d.w.s. film, tillefyzje en kompjûter- en fideospultsjes. Dêrta organisearret de BAFTA it hiele jier rûn lêzings, staazjes, kursussen, *workshop*s en sa mear yn sawol Grut-Brittanje as de Feriene Steaten. It bekendst is de BAFTA lykwols wurden troch de prizen dy't de organisaasje útrikt, wêrfan't de meast ferneamde en prestizjeuze de *British Academy Film Awards* of BAFTA's binne. Dat binne de Britske wjergaders fan 'e Amerikaanske *Oscars*. De *British Academy of Film and Television Arts* rikt dêrnjonken lykwols ek prizen út op it mêd fan tillefyzje, tillefyzjetechnyk, bernetillefyzje, fideospultsjes en regionale films, tillefyzje en fideospultsjes.

## Prizen

* *British Academy Film Awards* of BAFTA's (sûnt 1947, foar Britske en ynternasjonale films)
* *British Academy Television Awards* of *Television BAFTA's* (sûnt 1954, foar Britske tillefyzje)
* *British Academy Television Craft Awards* (sûnt 2000, foar Britske tillefyzjetechnyk)
* *British Academy Video Games Awards* (sûnt 2003, foar Britske fideospultsjes)
* *British Academy Children's Awards* (sûnt 1969, foar Britske bernetillefyzje)
* *Brittannia Awards* (sûnt 1989, útrikt troch *BAFTA Los Angeles* oan 'e filmyndustry fan Hollywood)
* *Scotland Awards* (sûnt 1989, útrikt troch *BAFTA Scotland* foar Skotske films, tillefyzje en fideospultsjes)
* *Cymru Awards* (sûnt 1991, útrikt troch *BAFTA Wales* foar Welske films, tillefyzje en fideospultsjes)

(Der bestiet ek in ôfdieling yn New York, *BAFTA New York*, mar dy rikt gjin prizen út.)

## Keppelings om utens

* (in) Offisjele webside fan 'e BAFTA
* (in) Offisjele database fan 'e *BAFTA Awards*

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory BAFTA Awards fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# New York (steat)

**State of New York**|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  |  |  |

 |
|  |
| Ofkoarting | NY |
| Haadstêd | Albany |
| Tiidsône | -5 |
| Algemien |
| Oerflakte | 141.205 |
| Befolking | 19.227.088 |
| Oare ynformaasje |
| Tatreden | 26 july 1788 |
| Oantal countys | 62 |

**New York** is in steat yn de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Albany. De grutste stêd is lykwols New York, dat ek de grutste stêd is fan de hiele Feriene Steaten.

## Skiednis

It gebiet fan New York waard eartiids troch de Nederlanners kolonisearre, dy't earst Fort Nassau en letter Fort Oranje stiften by wat tsintwurdich Albany hjit. Sy stiften ek Nij Amsterdam op it eilân Manhattan. Yn 1660 krigen de Ingelsen de macht, wêrnei't sy Nij Amsterdam de namme New York joegen, ta eare fan de hartoch fan York.

New York wie ien fan de trettjin koloanjes dy't yn de 18e iuw yn opstân kamen tsjin de Britske oerhearsking. Op 26 july 1788 waard New York de 11e steat fan de Feriene Steaten.

## Geografy

De steat New York is 141.205 km² grut. It heechste punt is de pyk fan Mount Marcy (1629 meter).
Tige ferneamd binne de Niagarawetterfallen.

New York grinzet yn it noarden en westen oan Kanada en de marren Eriemar en Ontariomar. Yn it suden grinzet it oan de steaten Pennsylvania en Nij Jersey, en yn it eaten oan Konettikut, Massachusetts en Fermont.

Nij York hat is soad marren en rivieren. De grutte Champlainmar foarmet in diel fan de grins mei Fermont. De wichtichste rivier is de Hudson dy't yn de steat ûntspringt en by de stêd New York yn de Atlantyske Oseaan streamt. De wichtichste eilannen binne Manhattan, Long Island en Staten Island.

Niagara Wetterfallen
Hudson Rivier
## Keppeling om utens

* Ynformaasje New York (NLD)
# Glynis Johns

|  |
| --- |
| Glynis Johns |
|  **akteur** |
|  |
| *Glynis Johns (1952)* |
| **persoanlike bysûnderheden** |
| echte namme | Glynis Margaret Payne Johns |
| nasjonaliteit |  Britsk |
| berne | 5 oktober 1923 |
| berteplak | Pretoria  |
| stoarn | 4 jannewaris 2024 |
| stjerplak | Los Angeles  |
| etnisiteit |  Welsk |
| jierren aktyf | 1938-1999 |

**Glynis Margaret Payne Johns** (Pretoria, 5 oktober 1923 - Los Angeles, 4 jannewaris 2024) wie in Britske film- en toanielaktrise.

## Jonkheid

Johns waard berne yn Pretoria, Uny fan Súd-Afrika. Har heit wie Mervyn Johns, in Welske akteur dy't bekendheid krige as stjer fan Britske films yn 'e Twadde Wrâldoarloch. Har mem wie Alyce Steele-Wareham, in Australyske pianiste.

Yn har jeugd wie Johns tige talintearre yn dûnsjen. Tsjin de leeftyd fan tsien wurke se as ballet-ynstrukteur. As dûnsstudint sammele Johns 25 gouden medaljes.

## Karriêre

Se makke har skermdebút yn 1938 en waard yn 'e 1940-jierren bekend nei har rol as Miranda yn 'e film *Miranda* (1948).

Johns waard nominearre foar in Academy Award foar har rol as frou Firth yn *The Sundowners* (1960). Se waard nominearre foar in Golden Globe Award foar har rol as Teresa Harnish yn *The Chapman Report* (1962). Se spile frou Winifred Banks yn Walt Disney syn musical *Mary Poppins* (1964).

Se wûn in Tony Award foar bêste aktrise yn in musical foar *A Little Night Music* (1972), wêryn't se Desiree Armfeldt spile yn 'e oarspronklike produksje.

Johns gie mei pensjoen yn 1999. Se stoar op 4 jannewaris 2024 yn Los Angeles, yn 'e âldens fan 100 jier.

## Keppelings om utens

* Glynis Johns IMDb

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Glynis Johns fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Aktivisme

De Mars op Washington, yn1963, troch aktivisten fan 'e Amerikaanske Boarger-rjochtebeweging.
**Aktivisme** is it krewearjen om feroaring te bewurkmasterjen of tsjin te hâlden op sosjaal, polityk of ekonomysk terrein of op it mêd fan 'e miljeubeskerming. It doel dêrfan is yn 'e regel om ferbetterings oan te bringen yn 'e maatskippij en sosjaal ûnrjocht oan 'e kaak te stellen.

Foarmen fan aktivisme kinne wêze:

* it skriuwen fan ynstjoerde stikken nei kranten;
* it skriuwen fan brieven oan politisy;
* it dielnimmen oan politike kampanjes;
* ekonomysk aktivisme, lykas it dielnimmen oan boykots fan beskate bedriuwen;
* it bywenjen fan gearkomsten;
* it meirinnen yn demonstraasjes;
* it dielnimmen oan stakings;
* it hâlden fan sit-ins;
* it hâlden fan hongerstakings.

In ekstreme foarm fan aktivisme dy't wolris foarkomt, is dat aktivisten harsels yn 'e brân stekke en op dy wize yn it iepenbier selsmoard dogge om har miening kenber te meitsjen en oandacht te freegjen foar harren saak. Ek beskate foarmen fan keunst kinne in utering fan aktivisme wêze, lykas graffity of protestlieten. Hjoed de dei spylje de sosjale media in almar grutter wurdende rol by it organisearjen fan aktivisme.

## Sjoch ek

* aktivisme (Twadde Wrâldkriich)

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |