Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Pepsi

|  |
| --- |
| Pepsi |
|  |
| Pepsi logo sûnt 2023 |
| Lân fan oarsprong |  Feriene Steaten |
| Regio fan oarsprong |  Noard-Karolina |
| Type | Kola |
| Fabrikant | PepsiCo |
| Distribiteur | Vrumona |
| Op de markt brocht | 1893 as *Brad's Drink* |
| Kleur | karamel |
| Farianten | Pepsi, Pepsi Light, Pepsi MAX, Pepsi MAX Lemon, Pepsi MAX Cherry |
| webside | pepsi.nl pepsi.com |

Pepsi is in koalsoerhâldende frisdrank dy 't troch PepsiCo makke wurdt. It is de belangrykste konkurrint fan Coca-Cola yn de frisdrankemerk. In earder brûkte merknamme en in eardere namme fan it bedriuw wie *Pepsi-Cola*, en faak wurdt Pepsi noch sa neamd, mar anno 2022 neamt it bedriuw gewoane Pepsi net mear sa, op syn heechst Pepsi kola (mei kola as soartnamme).

## Skiednis

Pepsi-Cola waard yn it begjin fan de jierren 1890-1899 yn New Bern (Noard-Karolina) ûntwikkele troch apoteker Caleb Bradham en waard oarspronklik *"Brad's Drink"* neamd, nei de efternamme fan de makker. It waard makke fan sprankeljend wetter, sûker, fanylje, seldsume oaljes, pepsine en kolanaten. Omdat Pepsi ynearsten bedoeld wie om pine yn'e búk te genêzen, neamde Bradham it drankje Pepsi, ôflaat fan de oandwaning Dyspepsie. De namme waard in hannelsmerk op 16 juny 1903.

Caleb Bradham hie lykas in soad oare apotekers om de iuwwiksel hinne in sodamachine yn syn apoteek, dêr 't er syn klanten de dranken priuwe liet dy 't er sels kreëarre. Dit is dan ek it plak dêr't Pepsi foar it earst skonken waard.

Nei santjin jier sukses joech Caleb Bradham der de brui oan. Hy leaude dat de sûkerprizen omheech gean soene en gokte op de frachtmerk. Prizen fan de sûker sakken lykwols en Pepsi-Cola gie fallyt yn 1923. Yn 1931 waard it bedriuw oankocht troch de firma *Loft Candy Company*. De direkteur fan dat bedriuw, Charles G. Guth, stelde letter de populêre frisdrank op 'e nij gear.

Pepsi berikte sukses troch syn drank yn werbrûkte bierflessen te ferkeapjen, wêrtroch 't it bedriuw gruttere flessen ferkeapje koe tsjin legere kosten as Coca-Cola. Pepsi waard sa as frisdrank fan de legere klasse sjoen.
Yn 'e fyftiger jierren smiet Pepsi alles yn 'e striid om syn imago te ferbetterjen. It bedriuw kocht in soad telefyzjeadvertinsjes en begûn mei syn lange tradysje fan it ynhieren fan ferneamde minsken om syn produkt oan te priizgjen. Pepsi groeide en waard in rivaal fan Coca-Cola.

Yn de njoggentiger jierren rjochte Pepsi him hieltyd mear op de jongerein, net yn it minste plak mei syn reklamekampanje *GeneratioNEXT*. Yn ynternasjonale reklamekampanjes makken ûnder oaren David Beckham en popstjerren as Britney Spears, en Jennifer Lopez reklame foar it drankje.

Foar de Nederlânske merk wurdt Pepsi sûnt 1950 yn lisinsje produsearre troch Vrumona. Lykas Coca-Cola wurdt de smaak fan Pepsi-Cola oanpast oan it gebiet dêr 't it ferkocht wurdt.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Wikipedy:NL

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Pepsi fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# 1984 (boek)

Omkaft fan de Ingelske Penguin-ferzje fan *1984*.
1984 (oarspronklike Ingelske titel Nineteen Eighty-Four) is in dystopyske roman troch George Orwell skreaun yn 1948 en útjûn yn 1949. Njonken Brave New World, fan Aldous Huxley, wurdt dit boek sjoen as ien fan de wichtichste foarbylden fan dystopyske fiksje.

## Ynhâld

It boek hat as tema de gefolgen fan totalitarisme, massasurveillânse en repressive regulearring fan minsken en hâlden en dragen yn de maatskippij. Orwell as oertsjûge oanhinger fan it demokratysk sosjalisme en lid fan anty-stalinistysk links, modellearre it Grut-Brittannië ûnder autoritêr sosjalisme yn de roman nei de Sovjet-Uny yn de tiid fan it stalinisme en nei de tige ferlykbere praktiken fan sawol sensuer as propaganda yn nazi-Dútslân. Mear yn it algemien ûndersiket de roman de rol fan wierheid en feiten binnen maatskippijen en hoe't dy manipulearre wurde kinne.

It ferhaal spilet him ôf yn in tinkbyldige takomst. In grut part fan de wrâld is yn oanhâldende oarloch. Grut-Brittannië, dat no bekend stiet as Airstrip One, is in provinsje wurden fan de totalitêre supersteat Oceanië, dy't laat wurdt troch *Big Brother* (Grutte Broer), in diktatoriale lieder dy't stipe wurdt troch in fûle persoanlikheidskultus dy't kreëarre wurdt troch de *Thought Police* fan de Partij. De Partij hâldt him dwaande mei alomtsjintwurdige oerheidssurveillânse en, fia it Ministearje fan Wierheid, histoarysk negasjonisme en konstante propaganda om yndividualiteit en ûnôfhinklik tinken te ferfolgjen.

De haadpersoan, Winston Smith, is in iverige middenstanner op it Ministearje fan Wierheid dy't yn it geheim de Partij haat en dreamt fan reboelje. Smith hâldt in ferbean deiboek by. Hy begjint in relaasje mei in kollega, Julia, en se leare oer in skimmige fersetsgroep, de *Brotherhood*. Harren kontaktpersoan binnen de Bruorskip blykt lykwols in plysjeman fan de Partij te wêzen en Smith en Julia wurde oppakt. Hy wurdt moannenlang psychologysk manipulearre en martele troch it Ministearje fan Leafde. Uteinlik ferriedt er Julia en wurdt er frijlitten; hy beseft einlings dat er fan Grutte Broer hâldt.

## Titel

De titel jout net in spesifyk jier oan, mar is de omkearing fan *1948*; it jier dêr't it boek yn skreaun is. De idee is dat it in algemien jier earne yn de minsklike takomst oanjout.

## Wurdearring

*1948* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.

## Fryske oersetting

Utjouwerij Regaad brocht fan *1984* yn 2023 in Fryske oersetting út, fan Ammerins Moss-De Boer, dy't ek *1984* hiet.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * Sjoch de ynlieding fan it Ingelsktalige artikel: en:Nineteen Eighty-Four
 |
# Krústochten

Krúsfarders (*Larousse* 1922)
Kaart mei krúsfarderssteaten om 1135.
De **Krústochten** wiene in rige oerweldigingstochten troch Jeropeänen yn it Midden-Easten út namme fan it kristlik leauwe, dy't yn 'e 11e iuw, 12e iuw en 13e iuw útfierd waarden. Yn totaal wiene der sân Krústochten, dêr't de lêste fan yn 1270 plakfûn.
It is in ier foarbyld fan de Jeropeeske ekpânsjebeweging dy't op gong kaam nei't der yn 10e iuw in ein kaam wie oan de ynvaazjes fan Jeropa troch Wytsingen, Moaren en Aziatyske steppefolken (de Hunnen).

It begûn as in besykjen fan de Kristenen om Moslims út de hillige stêd Jeruzalim te ferdriuwen, mar al gau waarden it wiidweidige oarloggen tsjin oarsleauwenden, yn it Hillige Lân en omkriten, mar ek yn Jeropa. Ek neitiids waard in protte en faak striden út namme fan de Tsjerke. Al op de Earste Krústocht waarden der ek krúsfarderssteaten stichte.

Oare krústochten yn Jeropa binne de betreklik ûnbekende Noardlike Krústochten, wêrfan't dy de Dútske Oarder of Teutonysk Ridders de meast wichtige wiene. Harren aksjes spilen har fral yn de gebieten om de Eastsee hinne ôf. In grut part fan de dêre festige wrâldlike macht ferlearen se wer yn de Slach by Tannenberg yn 1410.

## Krústochten en Friezen

Oan de krústochten hawwe de Friezen fol fjoer meidien. Fan de earste tocht is ûnbekend, mar by de twadde tocht tusken 1147 en 1149 sieten Friezen by dy't meiholpen by de oermastering fan Lissabon op de Moaren. Sûnt de tredde krústocht (1189-1191) oant de sânde (1270) hawwe de bewenners fan de noardlike kustgebieten der hieltyd yn grutte oantallen by west. Yn de tredde tocht wienen sy belutsen by it belis fan Akko en yn 1197 loeken se op 'e nij rjochting it Hillige lân, diskear ûnder lieding fan biskop Hartwich fan Bremen. Fral by de fiifde krústocht (1217-1221) dy't de dielnimmers nei de Nyldelta fan Egypte fierde, bouden de Friezen grutte faam op.

Opmerklik dêrby wie dat de Friezen, ek al wienen hja faak út ferskillende Fryske goaen ôfkomstich, hieltyd by alle krústochten meiïnoar oplutsen en ien oanfierder keazen.

## Literatuerferwizing

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
| * S.J. van der Molen - *Oorsprong en geschiedenis van de Friezen*, Amsterdam-1981, siden 117-127.
* H. Brassant, *Die Teilnahme der Friezen an den Kreuzzügen ultra mare vernehmlich im 12. Jahrhundert*, Berlijn-1970.
* J.A. Mol, *Friese krijgers en de kruistochten*, yn Jaarboek voor Middeleeuwse Geschiedenis 4 (2001) 86-118.
 |
# Merchandising

**Merchandising** (útspr.: [ˈmʌ(ɹ)ʧəndai̭zɪŋ], likernôch: "mur-tsjun-daai-zing"), in Ingelsk lienwurd mei as letterlike betsjutting "keapwaarjen", is it befoarderjen fan 'e ferkeap fan in produkt oan 'e konsumint. Yn 'e Ingelske betsjutting fan it wurd kin dat op eltse mooglike manear dien wurde, mar yn it Frysk wurdt der ornaris mei bedoeld it útjaan fan lisinsjes om fan it haadprodukt ôflate produkten te meitsjen, om dêrmei it haadprodukt mear ûnder de oandancht fan 'e konsumint te bringen. Soks kin dien wurde troch merknammen, logo's, slogans en/of ôfbyldings dy't registrearre trademarks binne, ûnder lisinsje brûke te litten troch fabrikanten fan oarsoartige produkten. Sa komt der dan bygelyks in T-shirt op 'e merk mei it logo fan in superheld (lykas Batman) of in mediafranchise (lykas *Star Wars*), of wurdt der in action figure makke fan in personaazje út in film of in stripalbum. Foar it bedriuw dat de auteursrjochten op sokke trademarks yn 'e hannen hat, snijt it mês oan beide kanten: de fabrikanten fan 'e ôflate produkten betelje foar de lisinsje om dy produkten meitsje te meien, en de konsumint wurdt konfrontearre mei mear dingen dy't ferwize nei it haadprodukt, wat delkomt op fergese reklame.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further Reading*, op dizze side. |