Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Iikhoarntsjes

|  |
| --- |
| Iikhoarntsjes |
|  |
| In (gewoan) iikhoarntsje. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | iikhoarntsjes en sliepmûzen (*Sciuromorpha*) |
| famylje: | **iikhoarntsjes** (*Sciuridae*) |
| Fischer von Waldheim, 1817 |
|  |

De **iikhoarntsjes** (wittenskiplike namme: *Sciuridae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*) en it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (*Sciuromorpha*). Dizze famylje omfettet sa'n 278 ûnderskate soarten, wêrfan't de wichtichste en bekendste groepen de beamiikhoarntsjes, grûniikhoarntsjes, fleanende iikhoarntsjes, marmotten en prêrjehûnen binne.

Iikhoarntsjes komme foar yn 'e Amearika's, Jeraazje en Afrika, en binne troch de minske yn Austraalje yntrodusearre. Biotopen fan dizze bisten rinne útinoar fan steppes oant reinwâlden, en wylst guon treflik oanpast binne oan it libjen heech yn 'e beammen, binne oaren hoalegravers, dy't noch nea in beam fan deunby sjoen hawwe. Hast alle soarten iikhoarntsjes hawwe in langwerpich lichem mei rûne foarmen en in lange plomsturt (al ûntbrekt de sturt wolris). Har gesichtsfermogen is tige goed ûntwikkele, en se binne foar it meastepart oerdeis aktyf, útsein de fleanende iikhoarntsjes, dat nachtdieren binne.

## Famylje-opbou

|  |
| --- |
| * famylje **iikhoarntsjes** (*Sciuridae*)
	+ *incertae sedis* (yndieling ûnwis)
		- skaai *Hesperopetes* †
		- skaai *Kherem* †
		- skaai *Lagrivea* †
		- skaai *Oligosciurus* †
		- skaai *Plesiosciurus* †
		- skaai *Prospermophilus* †
		- skaai *Sciurion* †
		- skaai *Similisciurus* †
		- skaai *Sinotamias* †
		- skaai *Vulcanisciurus* †
	+ ûnderfamylje Aziatyske pronkiikhoarntsjes (*Callosciurinae*)
		- tûke echte Aziatyske pronkiikhoarntsjes (*Callosciurini*): ±60 soarten
		- tûke palmiikhoarntsjes (*Funambulini*): 5 soarten
	+ ûnderfamylje *Cedromurinae* †
	+ ûnderfamylje echte iikhoarntsjes (*Sciurinae*)
		- tûke echte beamiikhoarntsjes (*Sciurini*): 39 soarten
		- tûke fleanende iikhoarntsjes of fleanhoarntsjes (*Pteromyini*): 45 soarten
	+ ûnderfamylje grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes (*Xerinae*)
		- tûke Afrikaanske beamiikhoarntsjes (*Protoxerini*): 19 soarten
		- tûke grûniikhoarntsjes (*Marmotini*): 99 soarten
		- tûke stikeliikhoarntsjes (*Xerini*): 6 soarten
	+ ûnderfamylje neotropyske dwerchiikhoarntsjes (*Sciurillinae*): 1 soarte
	+ ûnderfamylje reuze-iikhoarntsjes (*Ratufinae*): 4 soarten
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes* en *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Sciuridae fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Klade

In taksonomyske stambeam. De blauwe en reade groepen binne monofyletysk. De griene groep is parafyletysk om't er de blauwe groep útslút, wylst dy fan deselde lêste mienskiplike foarâlder ôfstammet.
In **klade** (fan Aldgryksk κλαδος, *klados*, "twiich") is yn 'e taksonomy de oantsjutting foar in monofyletyske groep organismen. Sa'n groep bestiet út in lêste mienskiplike foarâlder mei dy syn lineêre neiteam. It tsjinstelde is in parafyletyske groep, dêr't ek organismen by sitte dy't net ta de neiteam fan 'e oanbelangjende lêste mienskiplike foarâlder hearre, of dêr't krekt in diel fan 'e neiteam fan 'e oanbelangjende lêste mienskiplike foarâlder út ûntbrekt. Yn 'e taksonomy binne allinnich monofyletyske groepen jildich, wylst parafyletyske groepen opdield tsjinje te wurden. Foarhinne waard besocht ta in monofyletyske taksonomy te kommen troch it ferlykjen fan 'e morfology fan organismen, dus hoe't se derút sjogge. No't tsjintwurdich ûndersyk nei it DNA dien wurde kin, docht bliken dat der foarhinne in protte flaters makke binne.

## Foarbyld fan in klade

1. Minsken (wittenskiplike namme: *Homo*) binne wat de klassifikaasje oangiet in soarte fan de dieren (*Animalia*). Dat, de minsken heart ta it taksonomyske ryk fan 'e dieren.
2. Fûgels (*Aves*) binne fuortkaam út de dinosauriërs (*Dinosauria*), dat de klade fan de dinosauriërs omfiemet ek de fûgels.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Berchgoffers

|  |
| --- |
| Berchgoffers |
|  |
| In dellinggoffer (*Thomomys bottae*). |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | bevers en goffers    (*Castorimorpha*) |
| tuskenskift: | goffereftigen (*Geomorpha*) |
| boppefamylje: | goffers en mûsgoffers    (*Geomyoidea*) |
| famylje: | goffers (*Geomyidae*) |
| skaai: | berchgoffers (*Thomomys*) |
| Wied-Neuwied, 1839 |
|  |

De **berchgoffers** (wittenskiplike namme: *Thomomys*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e bevers en goffers (*Castorimorpha*), it tuskenskift fan 'e goffereftigen (*Geomorpha*), de boppefamylje fan 'e goffers en mûsgoffers (*Geomyoidea*) en de famylje fan 'e goffers (*Geomyidae*). Ta dit skaai hearre alve soarten goffers, dy't foarkomme yn 'e westlike helte fan Noard-Amearika.

## Soarten

|  |
| --- |
| * skaai **berchgoffers** (*Thomomys*)
	+ ûnderskaai echte berchgoffers (*Thomomys*)
		- Camasgoffer (*Thomomys bulbivorus*)
		- dellinggoffer (*Thomomys bottae*)
		- dwerchgoffer (*Thomomys umbrinus*)
		- Nayaritgoffer (*Thomomys nayarensis*)
		- sheldongoffer of Sheldons goffer (*Thomomys sheldoni*)
		- townsendgoffer of Townsends goffer (*Thomomys townsendii*)
	+ ûnderskaai grutpoatberchgoffers (*Megascapheus*)
		- berchgoffer of gewoane berchgoffer (*Thomomys talpoides*)
		- Idahogoffer (*Thomomys idahoensis*)
		- Mazamagoffer (*Thomomys mazama*)
			* Tacomagoffer (*Thomomys mazama tacomensis*) †
		- Sierragoffer (*Thomomys monticola*)
		- Wyominggoffer (*Thomomys clusius*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Thomomys (Smooth-Toothed Pocket Gophers) fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Bjirkemûzen

|  |
| --- |
| Bjirkemûzen |
|  |
| De (gewoane) bjirkemûs. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | mûzen en jerboä's (*Myomorpha*) |
| boppefamylje: | jerboä's (*Dipodoidea*) |
| famylje: | jerboä's (*Dipodidae*) |
| ûnderfamylje: | bjirkemûzen (*Sicistinae*) |
| skaai: | **bjirkemûzen** (*Sicista*) |
| Gray, 1827 |
|  |

De **bjirkemûzen** (wittenskiplike namme: *Sicista*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e jerboä's (*Dipodidae*) en de lyknammige ûnderfamylje fan 'e bjirkemûzen (*Sicistinae*) dy't mar ien skaai telt. Ta dit skaai hearre 13 soarten lytse kjifdieren dy't sterk op mûzen lykje, mar dat gjin echte mûzen binne. Bjirkemûzen ûnderskiede har troch in lange sturt en tige lange efterpoaten, dêr't se opmerklike fier mei springe kinne. Se komme foar yn Jeraazje. De bekendste soarte út it skaai is de (gewoane) bjirkemûs (*Sicista betulina*), dy't û.m. yn Denemark en Noard-Fryslân libbet, mar net yn 'e Benelúks.

## Soarten

|  |
| --- |
| * skaai **bjirkemûzen** (*Sicista*)
	+ Altaibjirkemûs (*Sicista napaea*)
	+ Armeenske bjirkemûs (*Sicista armenica*)
	+ bjirkemûs (*Sicista betulina*)
	+ grize bjirkemûs (*Sicista pseudonapaea*)
	+ Kaukazyske bjirkemûs (*Sicista caucasica*)
	+ Kazbegbjirkemûs (*Sicista kazbegica*)
	+ Kirgizyske bjirkemûs (*Sicista tianshanica*)
	+ Klutsjorbjirkemûs (*Sicista kluchorica*)
	+ langsturtbjirkemûs (*Sicista caudata*)
	+ severtzovbjirkemûs of Severtzovs bjirkemûs (*Sicista severtzovi*)
	+ Sineeske bjirkemûs (*Sicista concolor*)
	+ strandbjirkemûs of Strands bjirkemûs (*Sicista strandi*)
	+ trijekleurmûs (*Sicista subtilis*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Sicista fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Echte springmûzen

|  |
| --- |
| Echte springmûzen |
|  |
| In greidspringmûs. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | mûzen en jerboä's (*Myomorpha*) |
| boppefamylje: | jerboä's (*Dipodoidea*) |
| famylje: | jerboä's (*Dipodidae*) |
| ûnderfamylje: | springmûzen (*Zapodinae*) |
| skaai: | **echte springmûzen** (*Zapus*) |
| Coues, 1875 |
|  |

De **echte springmûzen** of **Noardamerikaanske springmûzen** (wittenskiplike namme: *Zapus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e jerboä's (*Dipodidae*) en de ûnderfamylje fan 'e springmûzen (*Zapodinae*). Ta dit skaai hearre 3 soarten lytse kjifdieren dy't sterk op mûzen lykje, mar dat gjin echte mûzen binne. Echte springmûzen hawwe in lange sturt, lange efterpoaten dy't se brûke om op te huppen en in pels dy't op 'e rêch gielbrún en op 'e bealch witich is, wêrby't de beide kleuren faninoar skaat wurde troch in giel-oranje-eftige streek oer de fangen. De echte springmûzen binne de iennichste libbene sûchdieren mei in gebit dat út 18 tosken bestiet.

## Soarten

|  |
| --- |
| * skaai **echte springmûzen** (*Zapus*)
	+ greidspringmûs (*Zapus hudsonius*)
	+ Pasifyske springmûs (*Zapus trinotatus*)
	+ westlike springmûs (*Zapus princeps*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Zapus fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Tuskenskift

In **tuskenskift** (Latyn: *infraordo*) is in taksonomyske rang dy't tusken in skift en in famylje yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan skiften.

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Références*, op dizze side. |
# Boppefamylje

In **boppefamylje** of **superfamylje** (Latyn: *superfamilia*) is in taksonomyske rang dy't tusken in skift en in famylje yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan skiften.

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Parallelle evolúsje

In skematyske werjefte fan parallelle, diverginte en konverginte evolúsje.
**Parallelle evolúsje** is de ûntwikkeling fan in gelikens skaaimerk yn ferskillende soarten organismen, dy't oaninoar besibbe binne mar net sa nau dat it gelikense skaaimerk troch erflikheid oan beide soarten trochjûn is. De ûntwikkeling is sadwaande in gefal fan evolúsje wêrby't de ûnderskate soarten in gelikense seleksjedruk ûnderfine. Dat kin sawol barre yn itselde ekosysteem as yn ferskillende ekosystemen. In foarbyld is de lichemsfoarm en de ekologyske nys fan 'e wolf (*Canis lupus*) yn Jeraazje en Noard-Amearika, en dy fan 'e no útstoarne bûdelwolf (*Thylacinus cynocephalus*) op Tasmaanje.

Parallelle evolúsje moat ûnderskaat wurde fan konverginte evolúsje, wêrby't it gelikense skaaimerk ûntwikkele wurdt troch soarten dy't alhiel net besibbe binne, lykas de foarm fan 'e rêch- en boarstfinnen fan haaien en dolfinen. Yn teory is it mooglik om 'e prosessen fan parallelle evolúsje en konverginte evolúsje strikt faninoar te skieden, mar yn 'e praktyk binne de kritearia dêrfoar ûndúdlik, sadat in arbitrêr ûnderskie frij algemien foarkomt. Dêrby spilet ek in rol dat it begryp "parallelle evolúsje" folle mear bekendheid hat as "konverginte evolúsje".

Wannear't twa besibbe soarten in skaaimerk diele, wurdt harren evolúsje omskreaun as parallel yn it gefal dat har foarâlden ek al in (oar) gelikens skaaimerk hiene, dat him yn 'e beide oanbelangjende soarten op deselde wize ûntwikkele hat ta it hjoeddeistige skaaimerk. Sa net, dan sprekt men fan konverginte evolúsje. Mar wat is besibbe? Alle organismen op 'e Ierde stamje ommers úteinlik fan deselde foarâlden ôf. Der bestiet ûnder biologen gjin konsensus oer de fraach oft it meitsjen fan ûnderskie tusken parallelle en konverginte evolúsje sinfol is.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Konverginte evolúsje

Yn de evolúsjeteory tsjut de term **konverginte evolúsje** de gefallen oan dêr't ferskillende taksonomyske groepen troch evolúsje tige sterke oerienkomsten ûntwikkelje. Dat komt dan omdat se har oan deselde faktoaren oanpasse moatte.

In bekend foarbyld fan konverginte evolúsje is de sterke oerienkomst yn lichemsfoarm fan de haaien en de dolfinen.
# Seepappegaai

| seepappegaai |
| --- |
|  |
|  |
| taksonomy |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ryk** | dieren (*Animalia*) |
| **stamme** | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| **klasse** | fûgels (*Aves*) |
| **skift** | wilstereftigen (*Charadriiformes*) |
| **famylje** | alkfûgels (*Alcidae*) |
| **skaai** | seepappegaaien (*Fratercula*) |

 |
| soarte |
| *Fratercula arctica* |
| Linnaeus, 1758 |
| IUCN-status: kwetsber

---

 |
| ferspriedingsgebiet |
|      simmerfûgel      wintergast |

De **seepappegaai** (*Fratercula arctica*) is in 30 sm grutte fûgel út de famylje fan de alkfûgels. Hy is goed wer te kennen oan syn swartwite fearren en syn snaffel yn fel read, giel en swart.

## Fersprieding

De seepappegaai briedt yn koloanjes oan de Atlantyske kusten, de eastkust fan Noard-Amearika, op Yslân en op de Jeropeeske Atlantyske kust. Bûten de briedtiid swalkje se op de see om wêrby't se wol fierder nei it suden sakje.

Aai fan de seepappegaai.
## Iten

De seepappegaai yt meastentiids fisk. Hy kin tagelyk fisken fange en festhâlde yn syn snaffel. Sa kin hy wol mear as tsiin fiskjes tagelyk meinimme.

## Fuortplanting

De seepappegaai is in hoalebrieder dy't briedt yn koloanjes. Hy brûkt wol besteande hoalen, mar meastentiids graaft hy sels in hol fan wol in meter djip. De yngong wurdt somtiden troch meardere famyljes brûkt. It nêst oan it ein fan de gong is beklaaid mei gers, planten en fearren. Dêr leit it wyfke ien sa'n 7 sm grut aai. Dit aai wurdt yn 35 dagen útbret.
# Inka-Ryk

It Inkaryk yn ferkate tiidrekken
De Inkastêd Machu Picchu
It **Inka-Ryk** wie in Yndiaansk ryk dat him yn 'e Midsiuwen yn 'e Andes, yn Perû, ûntjoech. Der wurdt gauris sprutsen fan "de Inka's", mar dat is eins in misse namme, mei't inkeld de hearskers fan it ryk de titel fan *Inca* droegen. Yn 'e trettjinde iuw wreide it Inka-Ryk him út oer in grut diel fan it Andesberchtme, sadat it úteinlik rikte fan Kolombia oant Sily. Mear as 20 folken waarden troch it ryk ûnderhearrich makke. Uteinlik strûpte it Inka-Ryk der yn 'e santjinde iuw frij einfâldich ûnder doe't de Spanjerts de westkust fan Súd-Amearika berikten, mei de Yndianen net opkoene tsjin it moderne wapenark fan 'e Jeropeänen. De hjoeddeiske ôfstammelingen fan 'e "Inka's" binne de Ketsjûa (*Quechua*), dy't noch altyd in grut part fan 'e Perûviaanske befolking foarmje.
# Navaho (folk)

De **Navaho** (Amerikaansk-Ingelsk: **Navajo**; Navaho: *Diné* of *Naabeehó*) binne in folk fan Noard-Amerikaanske yndianen yn it Súdwesten fan de Feriene Steaten. Mei 300.460 registrearre Navajo (2015) binne sy de twadgrutste yndianestam dy't troch de Amerikaanske federale oerheid tjilde wurdt. Mear as twa tredde fan de Navajo-populaasje wennet yn Arizona en Nij-Meksiko.
# Erflikheidslear

**Erflikheidslear**  of Genetika is in ûnderdiel fan de biology, dy't har dwaande hâldt mei de erflike eigenskipen: de oanberne ferskillen en oerienkomsten tusken de opienfolgjende generaasjes.
# Onkology

De **Onkology** (fan it Grykske wurd όγκος „Opswolle“ en λόγος „Lear“) is dat part fan de genêskunde dy't him dwaande hâldt mei ûndersyk en behanneling fan kanker.

In dokter dy't him spesialisearre hat yn de onkology wurdt in onkolooch neamd. It mêd dêr't er him mei dwaande hâldt is:

* Diagnostyk fan kanker en problematyk dy't dêrmei gear hinget;
* it folgjen (*follow-up*) fan kankerpasjinten nei de behanneling;
* it jaan fan palliative soarch oan pasjinten;
* Etyske fragen beantwurdzje dy't te krijen hawwe mei kankerbehanneling en soarch;
* Undersiik fan besibben fan pasjinten (fan guon soarten kanker wurdt útgien dat dizze feroarsake wurdt troch in erflike oandwaning, bygelyks boarstkanker).

De onkolooch makket diel út fan in multydissiplinêr team dat bestiet út allegearre spesjalisten dy't mei inoar soargje foar adekwate en optimale diagnostyk, behanneling en soarch, en follow-up fan onkologyske pasjinten. Ofhinklik fan de type kanker kin dat wêze: patology, radiology, nukleêre genêskunde, sjirurgy, gynekology, KNO, radioterapy.

Der binne twa spesjalistyske kankersintrums yn Nederlân, de Daniël den Hoed klinyk (part fan it Erasmus MC) yn Rotterdam en it Antoni van Leeuwenhoek Sikehûs yn Amsterdam. It Nederlânsk Kanker Ynstitút en de Frije Universiteit Amsterdam hawwe tegearre de Undersykskoalle Onkology Amsterdam opset foar postdoktoraal ûnderwiis en - ûndersyk.
# Selbiology

**Selbiology** is it akademyske stúdzjefjild, ûnderdiel fan de biology, dat him dwaande hâldt mei de fysiologyske eigenskippen fan sellen likegoed as harren gedragingen, yntersellulêre ynteraksjes en omjouwing. Yn de selbiology wurde sawol ienselligen as baktearjes en spesjalisearre sellen yn multisellulêre organismen bestudearre.

Selbiology is besibbe oan genetika, biogemy, molekulêre biology en ûntwikkelings biology.