Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Bevers

|  |
| --- |
| Bevers |
|  |
| In (Jeraziatyske) bever. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | bevers en goffers (*Castorimorpha*) |
| boppefamylje: | bevereftigen (*Castoroidea*) |
| famylje: | bevereftigen (*Castoridae*) |
| ûnderfamylje: | bevereftigen (*Castorinae*) |
| skaai: | **bevers** (*Castor*) |
| Linnaeus, 1758 |
|  |

De **bevers** (wittenskiplike namme: *Castor*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e bevereftigen (*Castoridae*) en de lyknammige ûnderfamylje fan 'e bevereftigen (*Castorinae*). Ta dit skaai hearre allebeide noch libbene soarten bevers. Dat binne grutte, semy-akwatyske, herbivoare kjifdieren dy't yn groepen libje en yn it wetter flugger en liniger binne as op it lân. Se hawwe in ôfplatte sturt dy't har helpt by it swimmen, en se lizze damen oan om har boarch te befeiligjen. De âldste fossilen dy't fan bevers fûn binne, komme út Dútslân en datearje fan 10 oant 12 miljoen jier lyn. Njonken twa libbene soarten omfettet dit skaai ek trije ûtstoarne soarten.

## Soarten

|  |
| --- |
| * skaai **bevers** (*Castor*)
	+ bever of Jeraziatyske bever (*Castor fiber*)
	+ *Castor zdanskyi* †
	+ *Castor andersoni* †
	+ Kalifornyske bever (*Castor californicus*) †
	+ Kanadeeske bever (*Castor canadensis*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Beaver fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Echte hazzen

|  |
| --- |
| Echte hazzen |
|  |
| De sniehazze. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | hazze-eftigen (*Lagomorpha*) |
| famylje: | hazzen en kninen (*Leporidae*) |
| ûnderfamylje: | echte hazzen en kninen    (*Leporinae*) |
| skaai: | **echte hazzen** (*Lepus*) |
| Linnaeus, 1758 |
|  |

De **echte hazzen** of **hazzen** (Latynske namme: *Lepus*) foarmje in skaai fan de klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e hazze-eftigen (*Lagomorpha*) en de famylje fan 'e hazzen en kninen (*Leporidae*). Ta dit skaai heart û.o. de (Jeropeeske) hazze, sa't wy dy hjir yn Fryslân kenne, mar der binne ek noch 32 oare soarten echte hazzen.

## Soarten

|  |
| --- |
| * skaai **echte hazzen** (*Lepus*)
	+ *incertae sedis* (yndieling ûnwis)
		- Abessynske hazze (*Lepus habessinicus*)
		- Japanske hazze (*Lepus brachyurus*)
	+ ûnderskaai ezelhazzen (*Macrotolagus*)
		- ezelhazze (*Lepus alleni*)
	+ ûnderskaai Amerikaanske hazzen (*Poecilolagus*)
		- Amerikaanske hazze (*Lepus americanus*)
	+ ûnderskaai echte hazzen (*Eulagus*)
		- Etiopyske heechlânhazze (*Lepus starcki*)
		- hazze (*Lepus europaeus*)
		- Ibearyske hazze (*Lepus granatensis*)
		- Kantabryske hazze (*Lepus castroviejoi*)
		- Koreaanske hazze of Koreähazze (*Lepus coreanus*)
		- Korsikaanske hazze (*Lepus corsicanus*)
		- Mantsjoerijske hazze (*Lepus mandshuricus*)
		- prêrjehazze of wytsturthazze (*Lepus townsendii*)
		- Tibetaanske hazze (*Lepus oiostolus*)
		- Yunnanhazze (*Lepus comus*)
	+ ûnderskaai Yndyske hazzen (*Indolagus*)
		- Birmeeske hazze (*Lepus peguensis*)
		- Hainanhazze (*Lepus hainanus*)
		- swartnekhazze (*Lepus nigricollis*)
	+ ûnderskaai Jarkandhazzen (*Tarimolagus*)
		- Jarkandhazze (*Lepus yarkandensis*)
	+ ûnderskaai savannehazzen (*Sabanalagus*)
		- Etiopyske hazze (*Lepus fagani*)
		- savannehazze (*Lepus victoriae*)
	+ ûnderskaai Sineeske hazzen (*Sinolagus*)
		- Sineeske hazze (*Lepus sinensis*)
	+ ûnderskaai sniehazzen (*Lepus*)
		- Alaskahazze (*Lepus othus*)
		- poalhazze (*Lepus arcticus*)
		- sniehazze (*Lepus timidus*)
	+ ûnderskaai steppehazzen (*Proeulagus*)
		- Kaapske hazze (*Lepus capensis*)
		- Meksikaanske hazze (*Lepus flavigularis*)
		- strûkhazze (*Lepus saxatilis*)
		- swarte ezelhazze (*Lepus insularis*)
		- swartsturthazze (*Lepus californicus*)
		- Tamaulipashazze (*Lepus altamirae*)
		- Tolaihazze (*Lepus tolai*)
		- wytfanghazze of wytflankhazze (*Lepus callotis*)
		- woastynhazze (*Lepus tibetanus*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Lepus fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Súd-Amearika

Wrâldkaart mei it plak fan Súd-Amearika
**Súd-Amearika** is in wrâlddiel. Ta Súd-Amearika wurdt it gebiet rekkene tusken:

* yn it noarden de grins mei Noard-Amearika by Panama;
* yn it easten de Atlantyske Oseaan;
* yn it suden de Súdlike Oseaan;
* yn it westen de Grutte Oseaan.

## Lannen

Satellytfoto fan Súd-Amearika
* Argentynje
* Bolivia
* Brazylje
* Ekwador
* Fenezuëla
* Guyana
* Kolombia
* Paraguay
* Perû
* Sily
* Suriname
* Trinidad en Tobago
* Oerûguay
# Húsdier

In kat en in hûn.
In **húsdier** (of **hûsdier**) is in bist dat domestisearre is en dat troch de minske ûnderholden en fersoarge wurdt. Der binne ferskate soarten húsdieren:

* Fee: bisten dy't holden wurde fanwegen harren wearde yn 'e lânbou, foar fleis, wol of molke. Hjirta hearre kij, bargen, skiep, geiten en plomfee as hinnen, einen, guozzen en kalkoenen, mar ek wol kamielen, alpaka's, strúsfûgels, kangoeroe's en oare eksoatyske bisten.
* Hobbydieren: bisten dy't eins ta de kategoryen wurkdieren en fee hearre, mar dy't inkeld holden wurde út leafhawwerij: hynders, ponnys, geiten, sierfûgels, ensfh.
* Proefdieren of laboratoariumdieren: bisten dy't yn laboratoaria holden wurde om bisteproeven op te dwaan: fral rotten, mûzen en kninen, mar ek wol oare bisten, oan minskapen ta.
* Selskipdieren: bisten dy't oarspronklik faak domestisearre binne foar in beskaat doel, mar dy't tsjintwurdich benammentlik holden wurde om it selskip dat se har eigners biede. Foarbylden út dizze kategory, dy't faak it earste is dêr't men by it hearren fan it wurd "húsdier" oan tinkt, binne yn it foarste plak de hûn en de kat, dy't foarhinne holden waarden foar befeiliging en om beskate wurksumheden te ferrjochtsjen (hûn) en foar ûngediertebestriding (kat). Oare foarbylden binne nuete kninen, rotten en mûzen, goudhamsters, kavia's, fretten, parkiten, kanaarjes, pappegaaien, goudfisken, ensfh.
* Wedstryddieren: bisten dy't holden wurde om sport mei te bedriuwen. Dit binne fral hynders en postdowen, mar ek wol kamielen en oare bisten.
* Wurkdieren: bisten dy't holden wurde om beskate wurksumheden foar harren eigners te ferrjochtsjen, lykas hynders, mûldieren, ezels, kamielen, lama's, wurkhûnen, hardershûnen, ensfh. Foarhinne ek katten, fretten en postdowen. In ûnderdiel fan dizze kategory binne de lêstdieren, dy't lêsten tôgje dy't foar minsken te swier of te bombidich binne om (fier) te dragen.

De húsdieren dy't it meast foarkomme, hearre noch altyd ta de kategory fee. Sokke bisten wurde yn 'e Westerske wrâld tsjintwurdich lykwols allinne mar yn grutte kloften holden troch in lyts persintaazje fan 'e minsklike befolking. De húsdieren mei de grutste geografyske fersprieding binne sûnder mis de hûn en de kat. Yn Nederlân waarden yn 2009 2,1 miljoen hûnen en 3,6 miljoen katten holden. Wittenskiplik ûndersyk hat oantoand dat it hâlden fan in húsdier befoarderlik is foar minsklike geastlike sûnens; gefoelens fan eangstme, iensumens en depresje nimme yn 'e regel ôf as immen in húsdier hat of nimt.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Referenties* en *Bronnen*, op dizze side. |
# Afrika

Wrâldkaart mei it plak fan Afrika
**Afrika** is in wrâlddiel.

## Swart Gebiet

Ta Afrika wurdt it gebiet rekkene tusken:

* yn it noarden Middellânske See, as grins mei Jeropa
* yn it noardeasten de Lâningte fan Suez, as grins mei Aazje
* yn it easten en suden de Yndyske Oseaan
* yn it westen de Atlantyske Oseaan

## Namme

De namme "Afrika" wie yn de Aldheid earst foarbehâlden oan it gebiet fan it hjoeddeiske Tuneezje. Letter waard de hiele kuststrook Afrika neamd en yn de tiid fan de ûntdekkingsreizen waard it hiele wrâlddiel hjirmei oantsjutten. De namme soe ûntliend wêze oan it Foenisyske wurd *afrid*. Mar oaren stelle dat de namme Afrika te werom te bringen is ta de Berberske goadinne ifri (wat *grot* betsjut). Dizze goadinne waard letter troch de Romeinen oernaam.

## Wolfeart

It kontinint hie yn 2000 likernôch 795 miljoen ynwenners. Frijwol hiel Afrika heart ta de Tredde Wrâld. Sommige minsken rekkenje it hiele kontinint hjir ta, oaren allinnich de lannen besuden de Sahara, mei útsûndering fan Súd-Afrika.

*Satellytfoto fan Afrika*
## Lannen

Der lizze 54 selsstannige lannen alhiel of foar in part yn Afrika:

* Algerije
* Angoala
* Benyn
* Botswana
* Boerkina Faso
* Boerûndy
* Dzjibûty
* Egypte
* Ekwatoriaal-Guinee
* Eritrea
* Etioopje
* Gabon
* Gambia
* Gana
* Guinee
* Guinee-Bissau
* Ivoarkust
* Kaapverdje
* Kameroen
* Kenya
* de Kongo (demokratyske republyk Kongo, it eardere Saïre)
* de Kongo (republyk Kongo)
* Komoaren
* Lesoto
* Libearia
* Lybje
* Madagaskar
* Malawy
* Maly
* Marokko
* Mauritaanje
* Mauritsius
* Mozambyk
* Namybje
* Nigearia
* Niger
* Rûanda
* Sambia
* Sao Tomee en Prinsyp
* Senegal
* De Seysjellen
* Sierra Leöane
* Simbabwe
* Sintraal-Afrikaanske Republyk
* Somaalje
* Spanje
* Súd-Afrika
* Súd-Sûdan
* Sûdan
* Swazilân
* Tanzania
* Togo
* Tsjaad
* Tuneezje
* Uganda

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *Afrika*
# Plasse

Minsklike plasse
3D-ôfbyld fan de plasse
 Dizze side giet oer **de bonken dy't foarmjouwe oan 'e holle**. Foar oare betsjuttings, sjoch: plasse (betsjuttingsside).
De **plasse** of **skedel** is in hiel ferskaat oan bonkestruktueren, dy't tegearre dat part fan it skelet foarmje dy't foarm jout oan de holle fan in minske of oan de kop fan in dier. De foarnaamste funksje fan de plasse is beskerming jaan oan de harsens.

## De minsklike plasse

De minsklike plasse bestiet út 22 bonken en dêrtroch it meast útwreide diel fan de skelet.

De ferskate bonken fan de minsklike plasse:

* Bonken yn de harsensplasse (8):
	+ Foarhollebonke (os frontale)
	+ Wandbonke (os parietale) (2)
	+ Sliepbonke (os temporale) (2)
	+ Efterhollebonke (os occipitale)
	+ Kylbonke (os sphenoidale)

* Bonken yn de anlitplasse (14):
	+ os ethmoidale
	+ Jokbonke (os zygomaticum) (2)
	+ Boppetsjeak (os maxilla)
	+ Noasbonke (os nasale) (2)
	+ Undertsjeak (mandibula)
	+ Ferwulfbonke (os palatinum) (2)
	+ Trienbonke (os lacrimale)(2)
	+ (vomer)
	+ (conchae nasale inferior) (2)

Utsein dizze 22 bonken binne yn de hals it tongbonke (*os hyoideum*), en yn beide earen hammer (*malleus*), ambyld (*incus*) en stiichbûgel (*stapes*).

* frontaal (Gray's Anatomy, plaat 190)
* lateraal (Gray's Anatomy, Plaat 188)

## Keppeling om utens

* Wikiwurdboek-side - *plasse*
# Beitel

In stekbeitel
In **beitel** of **beidel** is in langhalich stik ark fan metaal, almeast fan stiel (of foar in part), mei in karakteristyk foarme snijkant oan 'e útein fan it blêd, dat ornearre is foar it snijen of kapjen fan hurd materiaal lykas hout, stien of metaal. It hânfet fan it blêd fan guon soarten beitels binne makke fan metaal, of hout mei in skerpe râne deryn of fan keunststof.

By it beiteljen wurdt it blêd yn in materiaal forsearre om it te snijen. De driuwende krêft kin útoefene wurde en triuw it mei de hân of troch in hammer te brûken. By yndustrieel gebrûk kin in hydraulyske raam of fallend gewicht brûkt wurde om in beitel it materiaal yn te krijen.

## Skiednis

Yn de prehistoarje waard al gebrûk makke fan beitels dy't fan stien of bonke makke wiene.

## Typen beitels

Type beitels binne hakbeitels, stekbeitels, sloopbeitels, skaafbeitels en gutsen.

Mei in hakbeitel kin mei help fan in hammer in gat yn it hout kappe wurde.

Mei in stekbeitel kin hout ôfstutsen wurde. In stekbeitel hat in 25 oant 30 graden skerpere snijhoeke as in hakbeitel.

In sloopbeitel hat in skerpe kant oan de útein en oan ien lange kant, wylst de oare lange kant stomp is, dêr't op hammere wurde kin.

In skaafbeitel is almeast part fan in blokskaaf, dy't wurdt brûkt foar houtbewurking.

In guts is in type beitel dat tsjinnet om lytse stikjes út it materiaal wei te snijen, benammen by houtbewurking, houtdraaien en byldhouwen. Gutsen jouwe almeast holle oerflakken en hawwe in U-foarmige dwerstrochsneed.

Fierders binne der in stienbeitel foar it kapjen of snijen fan stiente en in metaalbeitel foar it bewurkjen fan metaal.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen, sjoch *References* op dizze side. |

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory **Chisels** fan Wikimedia Commons. |