Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Emeritaat

It **emeritaat** (mei de klam op it lêste wurdlid) is de gebrûklike namme foar de status fan heechlearaars, geastliken en magistraten dy't mei pinsjoen gien binne. It is de ferbûging ta haadwurd fan it byhearrende eigenskipswurd **emearitus** (mei de klam op it twadde wurdlid), dat yn it gefal fan 'e pinsjonearring fan sa'n persoan oan syn titel of berop tafoege wurdt (bygelyks: in 'emearitus dûmny' of in 'emearitus professor'). Soks wurdt faak ôfkoarte ta 'em. dû.' of 'em. prof.' of ek wol 'dû. em.' of 'prof. em.' (yn beide gefallen útsprutsen as 'emearitus dûmny' of 'emearitus professor').

'Emearitus' is in wurdt dat ûntliend is oan it Latynske *ex-* ("út") en *meritus* ("fertsjinste"), mei as betsjutting "úttsjinne". In gongbere geef Fryske foarm foar 'emearitus' is "rêstend". 'Emearitus' kin ek as haadwurd brûkt wurde: "de emearitus"; de froulike foarm is dan **emearita** en de meartalsfoarm **emearity**. Yn guon gefallen, meast by de geastlikheid, wurdt de titel 'emearitus' automatysk fan tapassing op alle persoanen dy't mei pinsjoen geane, mar op oare wurkmêden, lykas yn it universitêr ûnderwiis, is it in earetitel dy't takend wurdt oan lju dy't nei har frijwillige of twongen pinsjonearring dochs noch aktyf by har tûke fan wittenskip belutsen bliuwe.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Sachsenhausen (konsintraasjekamp)

Twangarbeiders yn Sachsenhausen.
**Sachsenhausen** wie in konsintraasjekamp yn de Twadde Wrâldkriich. It leit sa'n 35 km. boppe Berlyn. Under de minsken dy't dêr sitten ha wienen politike fijanen, Joaden, Sigeuners, Jehova's Tsjûgen en homoseksuelen. Der hawwe meiïnoar sa'n 200.000 minsken fêstsitten. It deadetal wurdt sa tusken de 30.000 en 35.000 minsken rûsd, mar fral de boarnen út de earste jierren binne net hielendal betrouber.

De twangarbeiders fan Sachsenhausen wurken yn it stienfabryk. Hja moasten grutte boustiennen meitsje foar de bouwurken fan Albert Speer.

## Keppelings om utens

* (dú)  Stiftung Brandenburgische Gedenkstätten
* (ned)  Boek: *40 Maanden Oraniënburg*
* (in)  Undersyk nei it deadetal

Sachsenhausen
# Iikhoarntsjes en sliepmûzen

|  |
| --- |
| Iikhoarntsjes en sliepmûzen |
|  |
| In stompsturtiikhoarntsje. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | **iikhoarntsjes en sliepmûzen** (*Sciuromorpha*) |
| Brandt, 1855 |
|  |

De **iikhoarntsjes en sliepmûzen** (wittenskiplike namme: *Sciuromorpha*) foarmje in ûnderskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*) en it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*). Hoewol't dit ûnderskift net altyd op deselde manear gearstald wurdt, heart de famylje fan 'e iikhoarntsjes (*Sciuridae*) der altyd ta, en dy fan 'e stompsturtiikhoarntsjes (*Aplodontiidae*) meastal ek. Inkeld wurde dizze beide groepen ek wol ûnderbrocht yn in tuskenskift (*Sciurida*) of in boppefamylje (*Sciuroidea*), om 'e nauwe ûnderlinge bân te ûnderstreekjen. Dêropta wurde dan noch ferskate oare groepen oan it ûnderskift *Sciuromorpha* tafoege, wêrûnder guon útstoarne famyljes en meastal ek de sliepmûzen (*Gliridae*), dy't foarhinne by de mûsfoarmigen (*Myomorpha*) yndield waarden, mar dêr gjin neie bân mei lykje te hawwen. Yn totaal omfiemet it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen 307 libbene soarten.

## Underskiftopbou

|  |
| --- |
| * ûnderskift **iikhoarntsjes en sliepmûzen** (*Sciuromorpha*)
	+ famylje *Allomyidae* †
	+ famylje iikhoarntsjes (*Sciuridae*)
	+ famylje *Ischyromyidae* †
	+ famylje *Mylagaulidae* †
	+ famylje *Reithroparamyidae* †
	+ famylje sliepmûzen (*Gliridae*)
	+ famylje stompsturtiikhoarntsjes (*Aplodontiidae*)
	+ famylje *Theridomyidae* †
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Bevers en goffers

|  |
| --- |
| Bevers en goffers |
|  |
| In falleigoffer. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | kjifdieren (*Rodentia*) |
| ûnderskift: | **bevers en goffers** (*Castorimorpha*) |
| Wood, 1955 |
|  |

De **bevers en goffers** (wittenskiplike namme: *Castorimorpha*) foarmje in ûnderskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*) en it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), dêr't û.m. de bevers en de goffers ta hearre. Der binne sa'n hûndert libbene soarten bevers en goffers, wêrfan't de measten yn Noard- en Midden-Amearika libje, mei in pear yn it noarden fan Súd-Amearika en ien yn Jeraazje.

## Underskiftopbou

|  |
| --- |
| * ûnderskift **bevers en goffers** (*Castorimorpha*)
	+ boppefamylje bevereftigen (*Castoroidea*)
		- famylje bevereftigen (*Castoridae*)
			* skaai bevers (*Castor*): 2 soarten
		- famylje *Eutypomyidae* †
		- famylje *Rhizospalacidae* †
	+ tuskenskift goffereftigen (*Geomorpha*)
		- *incertae cedis* (yndieling ûnwis)
			* skaai *Griphomys* †
			* skaai *Meliakrouniomys* †
		- boppefamylje *Eomyoidea* †
			* famylje *Eomyidae* †
		- boppefamylje goffers en mûsgoffers (*Geomyoidea*)
			* *incertae cedis* (yndieling ûnwis)
				+ skaai *Diplolophus* †
				+ skaai *Floresomys* †
				+ skaai *Heliscomys* †
				+ skaai *Jimomys* †
				+ skaai *Schizodontomys* †
				+ skaai *Texomys* †
			* famylje *Entoptychidae* †
			* famylje *Florentiamyidae* †
			* famylje goffers (*Geomyidae*): 35 soarten
			* famylje mûsgoffers of wangpûdmûzen (*Heteromyidae*): 63 soarten
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side. |
# Pleistoseen

|  |
| --- |
| **Trijeperioadesysteem** |
| **Holo- seen** | *Histoaryske Tiid* |
| **La Tène-tiidrek** |   | **Proto- histoarje** |
| **Hallstatt-tiidrek** |
| **Izertiid** |
|   Let |   |
| Midden |
| Ier |
| Brûnstiid |
| Neolitikum | Kopertiid |   |
| Let | Pre- histoarje |
| Midden |
| Ier |
| Mesoli- tikum of Epipaleo- litikum | Let |
| Midden |
| Ier |
| Pleis- toseen | Paleo- litikum | Let |
| Midden |
| Ier |
| **Stientiid** |

It **Pleistoseen** (foarhinne ek wol **diluvium** neamd) is in tiidrek yn de skiednis fan de ierde tusken 1,64 miljoen jier en 10.000 jier ferlyn. Dat tiidsrek makket diel út fan it Senozoïkum en is de tiid fan de grutte iistiden. Grutte parten fan de ierde gongen doe skûl ûnder in tsjok pak iis. It is noch net hielendal dúdlik hoe't de iistiden ûntstien binne.

De geologen hawwe op it noardlik healrûn oanwizings fûn fan fjouwer iistiiden, allegearre yn it Pleistosene tiidsrek. De lêste duorre oant likernôch 8000 f.Kr., wat noch net sa hiel lang lyn is. De tiid dêrnei wurdt it Holoseen neamd.

Tidens it Pleistoseen ferskynt ek de minske op ierde.
# Holoseen

| Erateem | Systeem | Searje | Etage | Gronosône | Tiid lyn (jier)1 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Senozoïkum* | *Kwartêr* | *Holoseen* | *Subatlantikum* | **0** - 2.400 |
| *Subboreaal* | 2.400 - 5.660 |
| *Atlantikum* | 5.660 - 9.220 |
| *Boreaal* | 9.220 - 10.640 |
| *Preboreaal* | 10.640 - **11.560** |
| Pleistoseen | Weichselyn | Jonge Dryas | 11.560 - 12.700 |

It **Holoseen**, eartiids ek **Alluvium** neamd, is de namme fan it geologyske tiidrek fan 11.000 jier lyn oant en mei no. It wurd *Holoseen* komt fan it Gryksk: *holos* betsjut "kompleet" en *ceno* betsjut "nei".

It Holoseen is relatyf sjoen in waarm tiidrek, benammen fergelike mei it eardere kâlde tiidrek oan de ein fan it Pleistoseen. Dizze kâlde perioade hiet Weichselyn en foarmet in glasiaal.

Yn it Holoseen is it Nederlânske lânskip sa goed as foarme. De Noardsee ûntstie mei yn de kuststripe de dunen, de sompige feangebieten fan Hollân en Fryslân en it seeklaailânskip fan Noard-Nederlân.

It Holoseen foarmet tegearre mei it dêroan foarôfgeande Pleistoseen it Kwartêr.

## Minsken

De Alde Stientiid einiget offisjeel mei de ein fan it Pleistoseen. Yn de skiednis fan de minsk yn Jeropa is it de perioade fan de middenstientiid- en jonge stientiid, de brûnstiid en de izertiid, wêrnei de skreaune skiednis begjint.

## Sjoch ek

* Senozoïkum
* Geologyske tiidrekken

## Boarnen

* T, Brauer, A., Goslar, T., Merkt, J., Balaga, K., Müller, H., Ralska-Jasiewiczowa, M., Stebich, M, & Jegendank, J.F.W. - 2001: *Correlation and synchronisation of Lateglacial continental sequences in northern central Europe based on annually laminated lacustrine sediments*, in Quarternary Science Reviews, 20: 11, side 1233-1249, Oxford, Elsevier
# Boppeklasse (taksonomy)

In **boppeklasse** (Latyn: *superclassis*) is in taksonomyske rang dy't tusken in stamme en in klasse yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan stammen.

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Referenser*, op dizze side. |
# Fjouwerpoatigen

|  |
| --- |
| fjouwerpoatigen |
|  |
| De fjouwer libbene klassen fjouwerpoatigen: amfibyen, fûgels, sûchdieren en reptilen. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| ûnderryk: | echte dieren (*Metazoa*) |
| (sûnder rang): | weefseldieren (*Eumetazoa*) |
| tuskenryk: | twasidigen (*Bilateria*) |
| (sûnder rang): | termdieren (*Nephrozoa*) |
| boppestamme: | nijmûnigen (*Deuterostomata*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| tuskenstamme: | kaakdieren (*Gnathostomata*) |
| boppeklasse: | **fjouwerpoatigen** (*Tetrapoda*) |
| Hatschek & Cori, 1896 |
|  |

De **fjouwerpoatigen**, **fjouwerfuottigen** of **fjouwerfuotters** (wittenskiplike namme: *Tetrapoda*) foarmje in boppeklasse fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), de boppestamme fan 'e nijmûnigen (*Deuterostomata*), de stamme fan 'e rêchstringdieren (*Chordata*), de ûnderstamme fan 'e wringedieren (*Vertebrata*) en de tuskenstamme fan 'e kaakdieren (*Gnathostomata*). Ta dizze boppeklasse hearre sa'n 30.000 libbene soarten, mei dêrûnder de sûchdieren, fûgels, reptilen en amfibyen (mar net de fisken). Hoewol't men sizze kinne soe dat fûgels mar twa poaten hawwe, foarmje de wjukken it twadde pear, krekt sa't ek de "twafuottige" minske gewoan ta de fjouwerpoatigen heart. Ferskate subgroepen hawwe boppedat har poaten alhiel ferlern, lykas de slangen, wjirmhagedissen, walfiskeftigen en seekij.

Sa't de namme al oanjout, ûnderskiede fjouwerpoatigen har fan oare kaakdieren trochdat se twa pear lidden hawwe dy't har gewicht fan 'e grûn ôf hâlde. It tinken is dat dizze boppeklasse him sa'n 395 miljoen jier lyn yn it Devoan ûntwikkele hat. Hoewol't de measte fjouwerpoatigen tsjintwurdich op it lân libje, bestiet der net folle bewiis om 'e teory te ûnderstypjen dat de ierste fjouwerpoatigen ek lândieren wiene. Mei't harren poaten noch net genôch ûntwikkele wiene om har bealch fan 'e grûn ôf te tillen, en de fossile printespoaren net sa'n fuortslepen sjen litte, tinkt men dat de ierste fertsjintwurdigers fan dizze groep har poaten brûkten om oer de boaiem fan ûndjippe wetters te rinnen, krekt sa't bybelyks kikkerts dat no noch wol dogge.

## Klassifikaasje

|  |
| --- |
| * boppeklasse **fjouwerpoatigen** (*Tetrapoda*)
	+ klasse amfibyen (*Amphibia*)
	+ rangleas takson sauropsiden (*Sauropsida*)
		- klasse fûgels (*Aves*)
		- klasse reptilen (*Reptilia*)
	+ rangleas takson synapsiden (*Synapsida*)
		- klasse sûchdieren (*Mammalia*)
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References* en *Further reading*, op dizze side. |
# Boppeskift

In **boppeskift** of **superskift** (Latyn: *superordo*) is in taksonomyske rang dy't tusken in klasse en in skift yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan klassen.

## Sjoch ek

* Taksonomy
* Takson

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *Notes et Références*, op dizze side. |
# Snijtosk

Snijtosken yn in folwoeksen minsklik gebit.
In **snijtosk** of **ynsisive** (fan it Latynske *incidere*, "snije") is in soarte fan tosk dat yn 'e regel foaroan yn 'e mûle sit. Yn it gebit fan in folwoeksen minske sitte acht fan sokke snijtosken, twa yn elts kwadrant. Dy kinne opdield wurde yn 'e 4 sintrale snijtosken (of foartosken) en de 4 laterale snijtosken dy't oan wjerskanten njonken de sintrale snijtosken sitte en oan 'e oare kant grinzgje oan 'e hoektosken. In fierdere ûnderferdieling kin makke wurde troch de eigenskipswurden "maksillêr" (fan 'e boppekaak) en "mandibulêr" (fan 'e ûnderkaak) ta te foegjen. Dêr kin dan noch "lofter" en "rjochter" oan tafoege wurde om 'e lofterhelte en de rjochterhelte fan it gebit oan te jaan. De minsklike snijtosken binne:

* de rjochter en lofter maksillêre sintrale snijtosken (yn 'e boppekaak, it tichtst by de midden fan 'e lippen)
* de rjochter en lofter mandibulêre sintrale snijtosken (yn 'e ûnderkaak, it tichtst by de midden fan 'e lippen)
* de rjochter en lofter maksillêre laterale snijtosken (yn 'e boppekaak, oan wjerskanten fan 'e sintrale snijtosken)
* de rjochter en lofter mandibulêre laterale snijtosken (yn 'e ûnderkaak, oan wjerskanten fan 'e sintrale snijtosken)

Snijtosken hawwe de funksje om iten ôf te biten of yn lytsere stikjes te snijen ûnder it kôgjen, wylst it eigentlike mealwurk dien wurdt troch de kiezzen. Om har snijfunksje ferfolje te kinnen, hawwe de snijtosken in relatyf skerpe râne. By minsken binne de snijtosken faak de earste tosken fan it folwoeksen gebit dy't trochkomme yn it saneamde wikselgebit. Dêrmei ferfange se dan om it sechsde of sânde libbensjier de molkesnijtosken.

By oare bisten fariëarret it tal snijtosken. Sa beskikke opossums oer mar leafst 18, wylst gurledieren der hielendal gjint hawwe. Katten, hûnen, foksen, bargen en hynders hawwe der 12. Kjifdieren hawwe der mar 4, twa yn 'e boppekaak en twa yn 'e ûnderkaak, dy't kjiftosken neamd wurde. Hazze-eftigen (d.w.s. hazzen en kninen) waarden foarhinne ek as kjifdieren beskôge, mar ûnderskiede har fan dat skift trochdat se 6 kjiftosken hawwe (it trêde pear, dat folle lytser is, sit rjocht efter de foarste kjiftosken). Kobisten, ta einbeslút, hawwe yn 'e boppekaak gjin snijtosken, mar yn 'e ûnderkaak 6.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Incisors fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Hazze-eftigen

|  |
| --- |
| Hazze-eftigen |
|  |
| In Noardamerikaanske fluithazze. |
| **Taksonomy** |
| ryk: | dieren (*Animalia*) |
| stamme: | rêchstringdieren (*Chordata*) |
| ûnderstamme: | wringedieren (*Vertebrata*) |
| klasse: | sûchdieren (*Mammalia*) |
| skift: | **hazze-eftigen** (*Lagomorpha*) |
| Brandt, 1855 |
| **Ferspriedingsgebiet** |
|  |
| Wrâldwide fersprieding fan 'e hazze-eftigen. |

De **hazze-eftigen** (wittenskiplike namme: *Lagomorpha*) foarmje in skift fan de klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), dêr't de famylje fan 'e hazzen en kninen (*Leporidae*) en de famylje fan 'e fluithazzen (*Ochotonidae*) ta hearre. Lang hat men tocht dat de hazze-eftigen nau besibbe wiene oan 'e kjifdieren, mar út nij ûndersyk hat bliken dien dat dat sa net is. De earste hazze-eftigen ûntstiene 60 miljoen jier lyn, yn it lette Pleistoseen, en libben yn wat no Sina en Mongoalje is.

## Skiftopbou

|  |
| --- |
| * skift **hazze-eftigen** (*Lagomorpha*)
	+ famylje fluithazzen of pika's (*Ochotonidae*): 30 soarten
	+ famylje hazzen en kninen (*Leporidae*)
		- ûnderfamylje *Archaeolaginae* †
		- ûnderfamylje echte hazzen en kninen (*Leporinae*): 62 soarten
		- ûnderfamylje *Palaeolaginae* †
	+ famylje *Prolagidae* †
 |

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, op dizze side.

---

Commons

|  |  |
| --- | --- |
| Wikimedia Commons |  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Lagomorpha fan Wikimedia Commons.
  |

 |
# Monogamy

**Monogamy** (fan it Grykske μονός, *monos*, "ien" of "allinne", en γάμος, *gamos*, "houlik") is in foarm fan relaasje mei geslachtsferkear wêrby't in yndividu mar ien partner tagelyk hat. Foarhinne wie dizze term inkeld tapasber op houlikssitewaasjes, mar tsjintwurdich wurdt it ek rûnom brûkt foar gearwenjende pearkes of sels foar losse relaasjes. Tsjinstelde konsepten binne polyamory, wêrby't men yntime relaasjes ûnderhâldt mei ferskate partners tagelyk mei ynstimming fan alle yndividuën dy't derby belutsen binne, en polygamy, in houlik fan mear as twa persoanen. Fan monogamy wurdt ek sprutsen by bisten dy't mar ien pearingspartner yn in pearseizoen hawwe.

Der wurde ferskillende soarten monogamy ûnderskaat:

* houliksmonogamy: in houlik fan twa minsken
* maatskiplike monogamy (of sosjale monogamy): twa partners dy't gearwenje, geslachtsferkear mei-inoar hawwe en gearwurkje om 'e earste libbensbehoeften te bemachtigjen, lykas ûnderdak, iten en jild
* seksuële monogamy: twa partners dy't geslachtsferkear mei-inoar en inkeld mei-inoar hawwe
* genetyske monogamy: twa partners dy't in seksueel monogame relaasje hawwe dêr't bern út fuortkommen binne

Fierders moat der noch ûnderskie makke wurde tusken ien gefal fan monogamy foar it libben, en searjemonogamy, it hawwen fan ferskate monogame relaasjes of houliken efterinoar.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: *References*, *Bibliography* en *Further reading*, op dizze side. |
# Kosmopolityske fersprieding

De brune rôt hat in kosmopolityske fersprieding.
**Kosmopolityske fersprieding** is it ferskynsel dat in soarte (of in oar takson lykas in in skaai of in famylje) yn in grut part fan of oer de hiele wrâld foarkomt. Sokke soarten of taksa wurde **kosmopoliten** neamd. In kosmopolityske fersprieding beslacht lykwols hast nea echt de hiele wrâld, om't organismen oer it algemien òf op it lân, òf yn see libje. Dat wurdt it substraat fan it organisme neamt. As it organisme op it lân libbet, dan giet it by in kosmopolityske fersprieding om 'e measte kontininten, faak mei útsûndering fan 'e poalstreken, ekstreme hichten, de drûchste woastinen en/of beskate ôfhandich leine eilannen. As it organisme yn 'e see libbet, dan giet it om it grutste part fan 'e oséanen.

In kosmopolityske fersprieding op it lân hat der gauris mei te krijen dat in bist as eksoat mei bewuste of ûnbewuste help fan 'e minske oer de hiele wrâld ferspraat rekke is. Foarbylden dêrfan binne de kat (*Felis catus*), de hûn (*Canis lupus familiaris*), de hûsmûs (*Mus musculus*), de brune rôt (*Rattus norvegicus*), de huningbij (*Apis mellifera*) en parasiten lykas de minskelús (*Pediculus humanus*), de hûneflie (*Ctenocephalides canis*) en de katteflie (*Ctenocephalides felis*). Foarbylden fan organismen dy't op eigen krêft in kosmopolityske fersprieding berikt hawwe, binne de wite haai (*Carcharodon carcharias*) en de miggeswam (*Amanita muscaria*). Mar it bekendste foarbyld fan in organisme mei in kosmopolityske fersprieding is fansels de minske sels.

Foar de kosmopolityske fersprieding oer stiet it endemisme. Endemisme betsjut dat in organisme allinne foarkomt yn ien geografysk ôfgrinzge gebiet, lykas in eilân of in lân.

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: distribution *References*, op dizze side. |
# Antarktika

Antarktika
Wrâldkaart mei it plak fan Antarktika
Satellytfoto fan Antarktika
**Antarktika** is in wrâlddiel rûn de súdpoal fan de ierde, mei der omhinne de Súdlike Oseaan of *Antarktyske Oseaan*. Dy oseaan rint oer yn de Grutte Oseaan en de Yndyske Oseaan, wêrby de grins tsjintwurdich fêststeld is as de 60e breedtegraad.

Op Antarktika lizze gjin lannen, wol binne der in tal lannen dy't der ûndersyk dogge. De measte dêrfan hawwe dêrta ûndersykstasjons op Antartika. Nederlân is in útsûndering om't it al ûndersyk docht mar gjin eigen stasjon yn it gebiet boud hat.

Ferskate lannen hawwe oanspraak makke op parten fan Antarktika. Sokke gebietsoanspraken genietsje ynternasjonaal gjin erkenning en troch it Antarktysk Ferdrach wurde se bekrêftige noch ûntstriden. Op kaarten wurde se lykwols gauris oanjûn om't der oars sa'n grut wyt plak op 'e kaart komt.

| Steat | Gebiet | Kleemgrinsen | Sûnt |
| --- | --- | --- | --- |
|  Argentynje | Argentynsk Antarktika | 25°W oant 74°W | 1943 |
|  Austraalje | Australysk Antarktysk Territoarium | 160°E oant 142°2′W en 136°11′W oant 44°38′E | 1933 |
|  Brazylje | Brazyljaansk Antarktika | 28°W oant 53°W | 1986 |
|  Frankryk | Adelylân | 142°2′E oant 136°11′E | 1924 |
|  Grut-Brittanje | Britske Antarktyske en Súdlike Territoaria | 20°W oant 80°W | 1908 |
|  Noarwegen | Keninginnne Maudlân | 44°38′E oant 20°W | 1939 |
| Peter I-Eilân | 68°50′S 90°35′W | 1929 |
|  Nij-Seelân | Ross-ôfhinklikheidsgebiet | 150°W oant 160°E | 1923 |
|  Sily | Sileensk Antarktika | 53°W oant 90°W | 1940 |
|  | Net kleemd | 90°W oant 150°W |  |

* Dútslân hie tusken 1939 en 1945 ek in gebietsoanspraak op Antarktika, mei de namme Nij-Swaben. It lei tusken 20°E to 10°W, en wie de oernommen Noarske gebietsoanspraak.
* Súd-Afrika hie tusken 1963 en 1994 ek in gebietsoanspraak op Antarktika.

## Skiednis

Kaart van Antarctica uit 1912
Der bestiene al iuwen fermoedens oer in bestean fan in súdlik kontinint, mar earst yn 1820 waard Antarktika echt "ûntdutsen". Ein jannewaris fan dat jier berikten trije ekspedysjes koart efterelkoar it kontinint: de Rus Fabian von Bellingshausen, de Brit Edward Bransfield en de Amerikaan Nathaniel Palmer.

Tusken 1897 en 1899 waard foar it earst (twongen) oerwintere op Antarktika ûnder de Belgyske ekspedysje laat troch Adrien de Gerlache mei it skip de Belgica.

Op 14 desimber 1911 berikte de Noar Roald Amundsen as earste de Súdpoal.
Ek yn 1911/1912 besocht in Britske eksepysje ûnder Robert Scott de Súdpoal te berikken. Dat slagge mei muoite yn 1912, mar alle dielnimmers oan de ekspedysje ferlearen it libben op de weromreis.

Yn desimber 1963 berikte G.M.A. Brummer, luitenant-op-see 1e klasse, as earste Nederlanner de Súdpoal. Hy wie de navigator fan in Amerikaansk fleantúch dy't as ofsier taheakke wie oan de Amerikaanske Taskforce 43. Dy ferkende Antarktika mei help fan de iisbrekker USS Glacier.

*
*
*
*
*

## Sjoch ek

* Terra Australis

## Boarnen, noaten en referinsjes

|  |
| --- |
| **Boarnen, noaten en/as referinsjes:** |
|  |