Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 123 f.Kr.

|  |
| --- |
| **123 f.Kr.** |
| ◄ 3. juarhunert f.Kr. | ◄ 2. juarhunert f.Kr. ► | 1. juarhunert f.Kr. ► |
| 130 f.Kr. | 129 f.Kr. | 128 f.Kr. | 127 f.Kr. | 126 f.Kr. | 125 f.Kr. | 124 f.Kr. | 123 f.Kr. | 122 f.Kr. | 121 f.Kr. |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Ab urbe condita | 631 |
| Schineesk kalender | 2574 – 2575
甲巳 – 乙午 |
| Hebreewsk kalender | 3638 – 3639 |
| Hindukalendern |  |

 |

* blinj tekst
# Freiduas

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Iindialang efter ICD-**10** |
| --- |
| Z91.5 | Salew maaget duas, of di fersjük |
| X60-X84 | Ään salew skaas maage |
| Y87.0 | Kraankes efter salew maaget skaas |
| ICD-10 online (WHO-wersion 2019) |

**Freiduas** (of **Suitsiid**, faan lat. *sui* salew an *caedere* duad maage) ment, dat hoker mä walem sin leewent en aanj saat.

Uun a medesiin woort di wal tu en freiduas üs kraankes uunsen, an efter ICD beoordialet.

*Le Suicidé* faan Manet

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Freiduas** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikiquote**: **Freiduas** (sjiisk)

  **Wichtag bööd tu artiikler auer't sünjhaid**
# De jure

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**De jure** as en latiinsken ütjdruk för „efter't gesets, legool, amtelk“;

Hi woorst miast brükt, wan efter't gesets wat föörsen as, wat do oober ei würelk amsaat woort.

Dir jin stäänt di ütjdruk *de facto*, det het so föl üs *würelk*.

## Futnuuten
# Uiseong (Lunkreis)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

De **Uiseong Lunkreis** uun Süüdkorea an det Nuurd Gyeongsang Prowins
De **Uiseong Lunkreis** (üüb Koreaans: 의성군 / 義城郡 *Uiseong-gun*) as een faan a lunkreiser uun det Nuurd Gyeongsang Prowins. A lunkreis leit uun a maden faan't prowins. Det hee 53.237 lidj (2019).

## Kwelen
# 500

|  |
| --- |
| **500** |
|
◄ | 5. juarhunert | ◄ **6. juarhunert** ► | 7. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 495 | 496 | 497 | 498 | 499 | ◄ **500** ► | 501 | 502 | 503 | 504 | 505 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 500 *D* |
| Ab urbe condita | 1253 |
| Schineesk kalender | 3196 – 3197
丙卯 – 丁辰 |
| Etiopisk kalender | 492 –493 |
| Hebreewsk kalender | 4260 – 4261 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 555 – 556 |
| - *Shaka Samvat* | 422 – 423 |

 |

(fe.) **500** wiar det letst juar faan at 5. juarhunert.

(mo.) **500** wus dåt leest iir foon dåt 5. iirhunert.

De Uast Hualewkuugel uun't juar 500
## Bejewenhaiden

## Bäären

* amanbi 500: Theudebert I., merowingisk köning faan't Frankenrik († 547 of 548)

## Störwen

**Üünbekäänd dootem Zu Chongzhi, schineesk matemaatiker an astronoom (\* 429)
# Siddhartha Gautama

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Siddhartha Gautama** (üüb Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम *Siddhārtha Gautama*, üüb Paali: सिद्धत्थ गोतम *Siddhattha Gotama*; \* woorskiinelk 563 f.Kr. uun Lumbini; † 483 f.Kr. uun Kushinagar) onerracht uun a nuurd faan Inje üüs de Buddha (*de Wreeken*) a Dharma (*at Liar*) an wurd diarfaan a grünjleier faan a Buddhismus.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Siddhartha Gautama** – Saamlang faan bilen of filmer
# 565

|  |
| --- |
| **565** |
|
◄ | 5. juarhunert | ◄ **6. juarhunert** ► | 7. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 560 | 561 | 562 | 563 | 564 | ◄ **565** ► | 566 | 567 | 568 | 569 | 570 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 565 *DLXV* |
| Ab urbe condita | 1318 |
| Armeensk kalender | 14
*ԹՎ ԺԴ* |
| Schineesk kalender | 3261 – 3262
辛申 – 壬酉 |
| Etiopisk kalender | 557 –558 |
| Hebreewsk kalender | 4325 – 4326 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 620 – 621 |
| - *Shaka Samvat* | 487 – 488 |

 |

## Bejewenhaiden

* 15. Nofember: Justin II. wurd keiser faan det Uaströömsk Rik.

## Bäären

## Störwen

* 14. Nofember: Justinian I., keiser faan det Uaströömsk Rik (\* amanbi 462).
# Zhengzhou

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

|  |  |
| --- | --- |
| Zhengzhou (China)

|  |
| --- |
|   |

 |
| **Zhengzhou** uun det FR Schiina |

**Zhengzhou** (üüb Schineesk: 郑州 *Zhèngzhōu*) as en steed uun a uast faan Schiina. Det hee 3.677.032 lidj (2010). Det as at hoodsteed faan det Henan Prowins.

## Kwelen
# Ming-Dünastii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At Ming-Rik (güül) am 1402–1424
At **Ming-Dünastii** (sjineesk 明朝, Pinyin *Míngcháo*) hed at herskap auer't Sjineesk Keiserrik faan 1368 bit 1644 efter't Yuan-Dünastii. Uun't 17. juarhunert as hat faan't Qing-Dünastii ufliaset wurden.

Di iarst Ming-Keiser Hongwu (1368-1398)
A Ming haa det Sjineesk Müür ütjbaud, fööraal üs seekerhaid jin a Mongoolen.

## Luke uk diar

* Keisern faan det Ming-Dünastii: Hongwu (1368-1398), Jianwen (1398-1402), Yongle (1402-1424), Hongxi (1424-1425), Xuande (1425-1435), Zhengtong (1435-1449), Jingtai (1449-1457), Tianshun (1457-1464), Chenghua (1464-1487), Hongzhi (1487-1505), Zhengde (1505-1521), Jiajing (1521-1567), Longqing (1567-1572), Wanli (1572-1620), Taichang (1620), Tianqi (1620-1627), Chongzhen (1627-1644).

 **Commonskategorii: Ming Dünastii** – Saamlang faan bilen of filmer
# 15. Jüüle

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Jüüne - **Jüüle** - August |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

15. Rembrandt \* 1606
# Europäisch Unjoon

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

**Europäisch Unjoon**|  |
|  |
|  |

Jü **Europäisch Unjoon** unti *EU* (de. *Europäische Union*), internasjonåål mååsttid *EU*, as en internasjonåål organisasjoon, jü bestoont üt europäische stoote. Jü originool unjoon as 1992 grünläid eefter di fertråch foon Maastricht. Jü unjoon ås jü nü as, as basiird aw e fertråch foon Nice (feebruaar 2003). Jü Europäisch unjoon heet 447 milion önjboogere (2020), än en gebiit foon 4.233.262 km2.

## Histoori

1957 onertiikneden Bälgien, Frånkrik, Itaalien, Luksemborj, e Neederlönje än dåt Bundesrepubliik Tjüschlönj en oufkaamen önj Room, wat dåt Europäisch Wirtschapsgemiinschap (EWG) än en toolunioon grünläid. 1973 Dånmark, dåt Feriind Kiningrik än Irlönj wörden lasmoote. 1981 wörd Griikenlönj lasmoote, dan wörden 1986 uk Spaanien än Portugal lasmoote. Dåt Tjüsch Demokraatisch Republiik wörd 1990 lasmoot, as et een diilj foon dåt widerferiind Tjüschlönj wörd. Dåt EWG wörd dåt Europäisch Unjoon eefter en oufkaamen önj Maastricht önjt iir 1992. Da näiste lönje, wat lasmoote wörden, wjarn Ååstenrik, Finlönj än Swärik (1995). Dåt grutst ütwidering wus önj't iir 2004, as tiin stoote (Estlönj, Letlönj, Litauen, Malta, Poolen, Tschechien, Sloweenien, e Slowakäi, Ungarn än Zypern) lasmoote wörden. 2007 wörden Bulgaarien än Rumäänien lasmoote. Di naist lasmoot wus Kroatien, wat 2013 dåt EU baiträtj.

Sunt 1957 treese tou lönje foon dåt EWG/EU üt: Gräinlönj (1985, eefter en följksoufsteeming önj't iir 1982) än dåt Feriind Kiningrik (2020, eefter en följksoufsteeming önj't iir 2016).

## Lasmoote

Diling (2022) jeeft et 27 lasmoote:

1. Ååstenrik (sunt 1995)
2. Bälgien (sunt e began)
3. Bulgaarien (sunt 2007)
4. Dånmark (sunt 1973)
5. Estlönj (sunt 2004)
6. Finlönj (sunt 1995)
7. Frånkrik (sunt e began)
8. Griikenlönj (sunt 1981)
9. Republiik Irlönj (sunt 1973)
10. Itaalien (sunt e began)
11. Kroaatien (sunt 2013)
12. Letlönj (sunt 2004)
13. Litauen (sunt 2004)
14. Luksemborj (sunt e began)
15. Malta (sunt 2004)
16. da Neederlönje (sunt e began)
17. Poolen (sunt 2004)
18. Portugal (sunt 1986)
19. Rumäänien (sunt 2007)
20. Sloweenien (sunt 2004)
21. jü Slowakäi (sunt 2004)
22. Spaanien (sunt 1986)
23. Swärik (sunt 1995)
24. Tjüschlönj (sunt e began)
25. Tschechien (sunt 2004)
26. Ungarn (sunt 2004)
27. Zypern (sunt 2004)

Iir lasmoote wjarn dåt Feriind Kiningrik (1973-2020) än Gräinlönj (1973-1985). Ma Albaanien (sunt 2020), Montenegro (sunt 2012), Nordmazedonien (sunt 2020) än Serbien (sunt 2014) luupe ferhoonlingen, lasmoote tu wården.

E Ukraine, Georgien än Moldaawien heewe ja 2022 amt lasmootschap bewürwen.

Ferhoonlingen ma't Türkäi wårde sunt 2018 unerbräägen.

## Europäisch Komisjoon

Europäisch Komisjoon
Jü *Europäisch Komisjoon* as jü eksekutiiw foon dåt Europäisch Unjoon. Jü sloit ruchtsforschrafte for, seet äntschiisinge am, hålt da EU-oufkaamene in än forwåltet et däisgeschäft foon dåt EU. E präsidäntin foon e komisjoon sunt 2019 as Ursula von der Leyen. Jü as 2024 nuch iinjsen weelet wörden.

## Sii uk

* Euroopa
* Schengen-Rüm

## Linke

* Europäisch Unjoon
# 7. Deetsember

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Nofember - **Deetsember** - Janewoore |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

07. Noam Chomsky \* 1928
# Malteesk spriak

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Malteesk *(Malti)* |
| --- |
|
Snaaket uun | Malta Malta |
| Spreegern | muar üs 500.000 |
| Wedenskapelk iindialang | * Afroasiaatisk spriaken
	+ Semiitisk spriaken
		- Madelsemiitisk
			* Nuurdaraabisk
				+ Araabisk**Malteesk**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | Malta Malta Europeesk Unioon Europeesk Unioon
 |
| **Spriak-Ufkörtang** |
| ISO 639-1:
  |
mt
 |
| ISO 639-2:
  |
mlt
 |
| ISO 639-3:
  |
mlt
 |

**Malteesk** (aanj nööm: *Malti*) as det spriak faan Malta. Hat komt faan't Nuurdaraabisk uf, woort oober mä't latiinsk skraft skrewen.

Malteesk as amtspriak uun Malta an uk uun't Europeesk Unioon.

## Luke uk diar

 **Wikipedia üüb Malteesk**
# Dante Alighieri

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Dante Alighieri** uun en fresko
**Dante Alighieri** (Ütjspriik üüb Italjeens: [ˈdante aliˈɡi̯ɛːri]; \* Mei of Jüüne 1265 uun Florens; † 14. September 1321 uun Ravenna) wiar en italjeens dachter an filosoof. San bekäändst werk as det *Götelk Komödii*, wat det Italjeens tu’n literatüürspriik feerd. Hi wiar een faan dön bekäändst dachtern faan det italjeens literatüür an det europeeisk madeläälerns.

## Luke uk diar

 **Commons: Dante Alighieri** – Saamling faan biljen of filmer
# Romani

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Ferbriidjing foon da roma ouer Europa.
Roma gichelspaalerin önj Italien.
Dåt **Romani** as di spräke foon da Roma än da Sinti, biise uk bekånd as “siigoinere” än
önj Saterlönj sügoor as “hiise” WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 . Eefter hu waasenschapsmoons schölj huum sügoor foon möre spräke snååke, ouerdåt da ståme hiilj ünglike dialäkte snååke. Dåt jeeft ouer e wrål süwat 6 miljoone manschne da dåt snååke, deerfoon 4,6 miljoone önj Europa.

Analyse foon dåt Romani heet wised, dåt dåt famiilje as foon spräke önj Nord-Indien än Pakistan, as dåt Hindi än forålem dåt Punjabi. Dåt wårt wålj betråchdied as en stark bewis am e geographisch jurtkamst foon da Roma tu bestimen, forålen ouerdåt da liinuurde önj dåt Romani dåt mölik mååge, jare migrasjoon eefter dåt weeste tu fülien. En resänt stuudium miinjt, dåt dåt Romani famiilje as foon dåt Singalesisch.

Da mååste roma heewe an jare spräke fååsthülen, ouers sålten suner jü spräke tu liiren foon dåt lönj weer ja ferbliiwen, ouerdåt da mååste ståme wälj lunge iirnge unti sügoor iirhunerte bane dåtseelwie gebiit bliiwen. Jü spräke as foon jurtkamt indisch, ouers heet iraanische, armeenische, griichische än slaawische influse unergingen. Da ståme da fare tuugen, leeten jare spräke nuch mör beinflusie. Da influse gunge mååst foole fare as en grut tål liinuurde: sü snååke da roma foon e Balkan dialäkte, da nuch åle fåle foon dåt Sanskriit bewoord heewe. Dåt wus mölik döör jü stark bii-ing önj da slaawische spräke, ouers da roma üt e Karpaate, da aw e sid bai jare äine spräke bloot Tjüsch liirden, heewe dåt mååste foon da fåle fåle leet. Deeram koone maning roma enouder ai ferstönje

Jarst önj e leeste tide san da begand ma dåt oofding apschriwen än standardisiiren foon dåt Romani. Heerdöör schucht dåt üt, dåt da mååste dialäkte tu möre spräke ütkristalisiire wan.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 Ouers, as dåt spräkuurd säit: *En hiise besteelt sin härbärj ai”.*

## Biispele

Da ferschilie influse berååre uk di kärnbestånd foon e uurdschåt, sü uner oudere da teeluurde. Deerbai fane ham aw e iinj sid indische iirfuurde (*jek* = 1, *dui* = 2, *trin* = 3, *schtar* = 4, *pansch* = 5, *schob* = 6, *desch* = 10, *deschujek* = 10+1, *deschudui* = 10+2, usw., *bisch* = 20, *schel* = 100), aw e ouer sid önjtliininge üt dåt Griichische (*efta* = 7, *ochto* = 8, *enja* = 9, *trianda* = 30, *saranda* = 40, *penda* = 50), üt dåt Türkische (*doxan* = 90) än Ungaarische (*seria*, *izero* = 1000).
Tubai kaame ouers bai hu teeluurde alternatiiwe önjtliininge üt ouder spráke, sü as üt dåt Sweedische (*enslo* önjt stää for *jek* = 1), dåt Lettische (*letteri* önjt stää for *schtar* = 4), dåt Estnische (*kuus* önjt stää for *schob* = 6, *seize* önjt stää for *efta* = 7), dåt Rumeenische (*mija* = 1000), dåt Tschächische (*tisitsos* = 1000) unti dåt Tjüsche (*tausento* = 1000).

## Literatuur

* Gray, RD; Atkinson, QD (2003). "Language-tree divergence times support the Anatolian theory of Indo-European origin." *Nature.* **426**, 435-439.

## Ferbininge eefter büte

 **Wikipedia aw Romani**
# Sint Maarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| Sint Maarten |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flagge Sint Maartens | Wappen von Sint Maarten |
| Flag
 | Woopen
 |

 |
| **Woolspröök**: *Semper progrediens* (Aleewen föörütj) |
| **Amtelk spriak** | Holuns, Ingelsk |
| **Hoodstääd** | Philipsburg |
| **Stoot (skak)** | autonoom loonsdial faan't Könangrik faan a Neederlunen |
| **Stoot baas** | Könang Willem-Alexander
fertreeden faan guwernöör Eugene Holiday |
| **Regiarang baas** | Marcel Gumbs |
| **Grate** | 34 km² |
| **Iinwenern** | 37.429 (2010) |
| **Iinwenern per km²** | 1101 Iinw./km² |
| **Münt** | Antilen-Gulden (ANG) |
| **Natsionaalhümne** | O sweet Saint-Martin's Land |
| **Tidjsoon** | UTC -4 |
| **TLD** | .an |
| **Tilefoonföörwool** | +1 721 |
|  |
|  |

**Sint Maarten** as sant a 10. Oktuuber 2010 ian faan sjauer lunen uun't Könangrik faan a Neederlunen. Hat leit üüb a süüder ääg faan't eilun St. Martin uun a Kariibik. Di nuurder ääg het Saint-Martin an hiart tu Frankrik.

## Stääden an gemeenen

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| Sint Maarten (Sint Maarten)

|  |
| --- |
| **Philipsburg**  |

|  |
| --- |
| Lower Prince's Quarter  |

|  |
| --- |
| Koolbaai  |

 |
| Koord faan **Sint Maarten** |

* Philipsburg (hoodstääd) mä 1.228 iinwenern
* Lower Prince's Quarter mä 8.123 iinwenern
* Dutch Cul de Sac mä 7.880 iinwenern
* Koolbaai mä 6.046 iinwenern
* Upper Prince's Quarter mä 4.020 iinwenern
* Little Bay (Fort Amsterdam) mä 2.176 iinwenern
* Simpson Bay mä 736 iinwenern
* Lowlands mä 232 iinwenern

## Bilen

* Koolbai
* Airbus A340 faan a Air France lunagt

## Luke uk diar

* St. Martin

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Sint Maarten** – Saamlang faan bilen of filmer
18.031944444444-63.067777777778
# Villavicencio (Steed)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Villavicencio** (ütjspriik üüb Spaans: [biʎaβiˈsensjo]) as en steed uun de süüdamerikoons stoot Kolumbien. At steed leit uun a maden faan't lun. Det hee 482.000 lidj (2017). Det as at hoodsteed faan det Meta Department.

## Kwelen
# 1674

|  |
| --- |
| **1674** |
|
◄ | 16. juarhunert | ◄ **17. juarhunert** ► | 18. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | ◄ **1674** ► | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1674 *MDCLXXIV* |
| Ab urbe condita | 2427 |
| Armeensk kalender | 1123
*ԹՎ ՌՃԻԳ* |
| Schineesk kalender | 4370 – 4371
庚丑 – 辛寅 |
| Etiopisk kalender | 1666 –1667 |
| Hebreewsk kalender | 5434 – 5435 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1729 – 1730 |
| - *Shaka Samvat* | 1596 – 1597 |
| Iraans kalender | 1052 –1053 |
| Islaamsk kalender | 1085 –1085 |

 |

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
# 1632

|  |
| --- |
| **1632** |
|
◄ | 16. juarhunert | ◄ **17. juarhunert** ► | 18. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1627 | 1628 | 1629 | 1630 | 1631 | ◄ **1632** ► | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1632 *MDCXXXII* |
| Ab urbe condita | 2385 |
| Armeensk kalender | 1081
*ԹՎ ՌՁԱ* |
| Schineesk kalender | 4328 – 4329
戊未 – 己申 |
| Etiopisk kalender | 1624 –1625 |
| Hebreewsk kalender | 5392 – 5393 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1687 – 1688 |
| - *Shaka Samvat* | 1554 – 1555 |
| Iraans kalender | 1010 –1011 |
| Islaamsk kalender | 1042 –1042 |

 |

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 29. August: John Locke († 1704)
* 20. Oktuuber (Juliaans kalender)/30. Oktuuber (Gregoriaans kalender): Sir Christopher Wren, britisk astronoom an architekt († 1722)
* 24. Nofember: Baruch de Spinoza, holuns filosoof († 1677)

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 06. Nofember: Gustav II. Adolf, köning faan Sweeden (\* 1594)
# 1573

|  |
| --- |
| **1573** |
|
◄ | 15. juarhunert | ◄ **16. juarhunert** ► | 17. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1568 | 1569 | 1570 | 1571 | 1572 | ◄ **1573** ► | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1573 *MDLXXIII* |
| Ab urbe condita | 2326 |
| Armeensk kalender | 1022
*ԹՎ ՌԻԲ* |
| Schineesk kalender | 4269 – 4270
己申 – 庚酉 |
| Etiopisk kalender | 1565 –1566 |
| Hebreewsk kalender | 5333 – 5334 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1628 – 1629 |
| - *Shaka Samvat* | 1495 – 1496 |
| Iraans kalender | 951 –952 |
| Islaamsk kalender | 981 –981 |

 |

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
# Pleistozän

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Süsteem | Serie | Kirew | ≈ Ääler (mya) |
| --- | --- | --- | --- |
| Quartär | Holozän | Holozän | 0,0117–0 |
| Pleistozän | Jongpleistozän (Tarantium) | 0,126–0,0117 |
| Madelpleistozän (Ionium) | 0,781–0,126 |
| Ualpleistozän (Calabrium) | 1,806–0,781 |
| Gelasium | 2,588–1,806 |
| **ääler** | **ääler** | **ääler** | **ääler** |

At **Pleistozän** (faan ualgreks πλεῖστος *pleistos* „miast“ an καινός *kainos* „nei“) as det ääler kirew uun't eerdtidjääler Quartär. Det jonger kirew het Holozän of Alluvium (föör 11.700 juar bit daalang). At Pleistozän woort uk üs Diluvium (=istidj) betiakent. En ööder betiaknang as ualstiantidj, auer a iarst minsken noch nian metal maage küd.

## Iindialang

Temperatuuren auer a leetst 450.000 juar.
Uk wan det Pleistozän üs istidj betiakent woort, as det ei gans rocht, auer't kuul- an waremtidjen jääw:

1. **Jongpleistozän** (*Tarantium*) (föör 126.000 juar bit föör 11.700 juar)
Uun't Jongpleistozän wiar det *Eem Waremtidj*, det hää sowat 10.000 juar düüret, an do kaam det *Weichsel Kuultidj*, det hää muar üs 100.000 juar düüret. Uun Süüdsjiisklun sait'am *Würm Istidj* an uun Nuurdameerikoo *Wisconsin Kuultidj*. Uun detdiar tidj as di minsk det wurden, wat hi daalang as. Gliktidjag san uk föl diarten ütjstürwen, an a wedenskap spikeliaret diarauer, of det bluas faan't kliimaferanerang kaam of uk diarfaan, dat a minsk ham üüb a hiale eerd briad maaget hää.
2. **Madelpleistozän** (*Ionium*) (föör 781.000 juar bit föör 126.000 juar)
Uun't Madelpleistozän wiar muar warem- an kuultidjen:

	1. *Saale Kuultidj* faan 347.000 bit 126.000, det wiar eegentlik tau kuultidjen mä en waremtidj so am 240.000 diarmad, uun Süüdsjiisklun: *Riss Istidj*
	2. *Holstein Waremtidj* faan 370.000 bit 347.000
	3. *Elster Kuultidj* faan 475.000 bit 370.000, diar wiar uk en waremtidj so am 400.000 diarmad, uun Süüdsjiisklun: *Mindel Istidj*
	4. *Cromer Waremtidj* faan 850.000 bit 475.000, det begand al uun't Ualpleistozän
3. **Ualpleistozän** (*Calabrium*) (föör 1.806.000 juar bit föör 781.000 juar)
Üs det Ualpleistozän tu aanj ging, hää ham det magneetfial faan a eerd amkiard. Det hää grat feranerangen uun a natüür broocht.
4. **(*Gelasium*)** (föör 2.588.000 juar bit föör 1.806.000 juar)
Di began faan't Gelasium (efter det italjeensk stääd Gela uun Siziilien) as fäästlaanj troch det *Gauss-Matuyama grens*, diar hää ham al ans det magneetfial amkiard.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Pleistozän** – Saamlang faan bilen of filmer
# Victor Hugo

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Victor Hugo, amanbi 1875
Onerskraft
**Victor-Marie Hugo** (Ütjspriik üüb Fraansöösk: [viktɔʁ maʁi yˈɡo];\* 26. Febrewoore 1802 uun Besançon; † 22. Mei 1885 uun Pariis) wiar en fraansöösken skriiwer.

## Luke uk diar

 **Commons: Victor Hugo** – Saamling faan biljen of filmer
 **Wikisource: Victor Hugo**  (tjiisk)
 **Wikisource: Victor Hugo**  (fransöösk)
# 1787

|  |
| --- |
| **1787** |
|
◄ | 17. juarhunert | ◄ **18. juarhunert** ► | 19. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | ◄ **1787** ► | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1787 *MDCCLXXXVII* |
| Ab urbe condita | 2540 |
| Armeensk kalender | 1236
*ԹՎ ՌՄԼԶ* |
| Schineesk kalender | 4483 – 4484
癸午 – 甲未 |
| Etiopisk kalender | 1779 –1780 |
| Hebreewsk kalender | 5547 – 5548 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1842 – 1843 |
| - *Shaka Samvat* | 1709 – 1710 |
| Iraans kalender | 1165 –1166 |
| Islaamsk kalender | 1201 –1201 |

 |

**1787** wiar det sööwen-an-tachentigst juar faan det 18. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 11. Janewoore: Wilhelm Herschel foon dön Uranus muuner Oberon an Titania.
* 01. Jüüle: Folksteeling uun Denemark.
* 29. Oktuuber: Wolfgang Amadeus Mozart sin ooper *Don Giovanni* hed premieer uun Prag.
* 07. Detsember: Delaware woort dial faan a Ferianagt Stooten.
* 12. Detsember: Pennsylvania woort dial faan a Ferianagt Stooten.
* 18. Detsember: New Jersey woort dial faan a Ferianagt Stooten.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 24. Janewoore: Christian Ludwig Brehm, sjiisk prääster an ornitoloog († 1864)
* 07. Febrewoore: Oluf Braren, fering konstmooler († 1839)
* 22. Nofember: Rasmus Rask, deensk indogermanist († 1832)
* 10. Detsember: Bende Bendsen, spräkemoon än priwootliirer († 1875)

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 05. Deetsember: Sven Lagerbring, sweeds histooriker (\* 1707)
* 09. Deetsember: Bernhard Joachim Hagen, tjiisk Komponist (\* 1720)
* 18. Deetsember: Johann Jakob Dusch, tjiisk dachter (\* 1725)