Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 16. Jüüle

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Jüüne - **Jüüle** - August |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

16. Friedrich Paulsen \* 1846
16. Roald Amundsen \* 1872
# Nuuten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**Nuuten** san uun a musiik skrafttiakens, am en tuun tu beskriiwen. A nuuten betiakne at tuunhööchde an at tuunlengde, an üüb't nuutenbleed stäänt do uk noch a 'nuutenkai' an at faard.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Musiiknuuten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikibooks: Nuuten** (sjiisk)

* Toonleđer (sölring)
# Itajeensk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Italjeensk *(italiano)* |
| --- |
| Spreegern | 70 miljuun üs mamenspriak (amanbi) |
| Wedenskapelk iindialang | * Indogermaans spriaken
Itaalisk spriaken
Romaansk
**Itajeensk**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | Itaalien Itaalien Sweits Sweits San Marino San Marino Watikaanstääd Watikaanstääd  Suwereen Malteeserorden

---

Europeesk Unioon Europeesk Unioon (EU)
  |
| Üüb en ööder oord gudkäänd uun:
  | Somaalia Somaalia *(Ööder spriak)* |
| Gudkäänd manertaalspriak uun:
  | Koper, Izola an Piran (Sloweenien Sloweenien) Istrien (Kroatien Kroatien)
  |
| **Spriak-Ufkörtang** |
| ISO 639-1:
  |
it
 |
| ISO 639-2:
  |
ita
 |
| ISO 639-3:
  |
ita
 |

**Itajeensk** (uk **Italjeensk**, **Italjeens**, ital. *lingua italiana*, *italiano* [itaˈli̯aːno]) as en indogermaans spriak faan di romaansk twiig. Hat woort fööraal uun Itaalien spreegen.

## Spriakwiisen

Spriaken an spriakwiisen uun Itaalien

* Nuurditajeensk (*Padaanisk*, bit deel tu't *La-Spezia-Rimini-liinje*)
1. Galoitaalisk:
Piemonteesk, Lombardisk, Liguurisk, Emilians mä Romagnol
2. Veneetisk

* Toskaans
"Huuchitajeensk" uun't Toskaana

* Madelitajeensk
uun't Latium, Umbrien an a Marken, Korsisk

* Süüditajeensk
Sizilians, Kalabreesk, Kampaanisk, Neapolitaans

* Sardisk, Ladiins an Furlaans tääl üs aanj spriaken

## Literatuur

* Berloco, Fabrizio (2018). *The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition*. Lengu. ISBN 978-8894034813.
* Serianni, Luca; Castelvecchi, Alberto (1997). *Italiano. Grammatica, sintassi, dubbi*. Milan: Garzanti.
* Berruto, Gaetano (1987). *Sociolinguistica dell'italiano contemporaneo*. Roma: Carocci.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Italjeensk spriak** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Italjeensk ütjspriak**
## Futnooten
# Tuun (gelüüt)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Bil faan en rianen sinustuun.
Bil faan en tuun mä frekwensen, diar enööder auerloogre (boowertuuner).
En **tuun** as en gelüüt, diar dü üüb en was frekwens hiar könst. Ööder gelüüten san en böös trochenööder faan frekwensen. Tuuner kön faan stemen of musiikinstrumenten maaget wurd.

## Eegenskapen

* Tuunhööchde; en huugen of liagen tuun woort üs frekwens bestemet of üs en sümbool (nuut) üüb en tuunlääder.
* Tuunmäächt; en tuun koon gratem of letjem wees. Sin määcht woort uun dB meeden.
* Tuundüür; woort üs tidj meeden of üs nuutenwäärs (hial, hualew, schuarden, aachtsten tuun) fäästlaanj.
* Tuunklöör; det hinget faan a boowertuuner uf, diar bi arke instrument weder ööders san.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Tuuner** – Saamlang faan bilen of filmer
# Toonleđer

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

En **Toonleđer** es en Reeg fan Tööni, diar üs Ördning nütet uur, dat em salev en Liren, me dānen em Musiik spöli wel, en Aart fan Rüm haa, hurbenen em önerwai es.

Bikeent es fuaral di iinfachi Diatoonsk Toonleđer, diar et ön Dur en Moll jeft. Diatoonsk kumt fan Greeksk en jit sa fuul üs "em giar döör di hiilen Toonstööpen".

En diar sen wü uk al bi di Senerlighairen: Hat jeft hiili Toonstööpen en sok, diar hualev sen.

## Jit dit ek uk Oktāvi?

En Oktāvi es en Interval, en diarfan des, diar au aacht Tööni giar ("Okt-" ön latiinsk stuunt fuar "aacht").

Fuar di Toonleđer es dit ek di rocht Noom.

## Struktuur bi Dur

Scheema-Skelt fan en Klawiirtastatuur
Üp dit Skelt sjocht em, dat twesken di wit Tasten somtirs suurt Knopen seet en somtirs ek.

Dit hinget diarme töhop, dat

* C-Dur bluat üp wit Tasten spölet uur (Niin Fuarteeken)
* En diatoonsk Toonleđer ek bluat hiili Toonstööpen heer.

**Bi Dur sen twesken di Trērst en di Fjuurst sa üs twesken di Soowenst en di Aachtst Toon di "natüürelk" Hualevtoontstööpen.**

### Wat pasiaret bi G-Dur?

Dit es rocht iinfach tö forklaari: Gung dach jens fan di Toon G me di Reeg tö't naist G.

Wan Dü bi dit Skelt bi H best, teeli iinfach lefts fan C förter.

Hur es di hualev Stööp? Rocht, twesken E en F, dit meent, twesken Toon Numer 6 en 7.

Dit es mes, en dit lünt uk mes. Di hualev Stööp skel jaa twesken Toon 7 en 8, bi G-Dur twesken F en G.

Da helpt bluat, dat em dit F hooger maaket, en dit giar me en Krüts (♯). Achterön jit di Toon ek muar F, di jit Fis (Skrewen uk: F♯).

Dit ken em nü döör di hiili Kwintenkrais förterspöli, üs naist kumt D, hur dit Cis (C♯) waant, dit taust Krüts.

## Struktuur bi Moll

Bi dit Moll, hur wü om snaki, jert di Moll-Toonleđer me dit salev Fuarteeken 1 1/2 Tööni, trii hualev Stööpen of en litj Terz *öner* di Stamtoon fan di Dur-Toonleđer. Stamtoon fan C-Dur es C, klaar.

Ön di Tastatuur fan't Klawiir ken em se: Twesken C en H es niin suurt Tasti, dit es en hualev Stööp. Twesken H en A es en suurt Tasti, dit es da jen hiili of tau hualev Stööpen. Dit sen trii, wü sen bi *a-moll*, en dit giar uk bluat aur di wit Tasten.

Nü bigen wü weđer tö teeli: Di hualev Toonstööpen sen nü twesken Numer 2 en 3 en twesken Numer 6 en 7. Dit lünt üđers üs Dur, en jüst diarfuar es dit taacht.

**Bi Moll sen twesken di Taust en di Trērst sa üs twesken di Sokst en di Soowenst Toon di "natüürelk" Hualevtoontstööpen.**

### Wat pasiaret bi G-Dur?

Di salev Fraag en salev swaaret: Gung jens fan G trii hualev Stööpen dial, en Dü lönigst bi E.

Bigen nü tö teeli (F♯ ek auriit), en Dü sjochst, hat kumt aliksa üt, bluat dat dit 5 Tööni hooger es üs fan C-Dur/a-moll.

## Jit wat

Hat jeft jit fuul muar diatoonsk Toonleđern, man hat skel jir diaröm gung, des tö forklaari, hur fuar't Miist me aarbert uur. Töhop me di Kwintenkrais heer em diarme al hok Weeten, hur em höm me üđer Musikanten aur iinigi ken. - Fuul Formaak!

## Luki uk jir

* Tuun
* Nuuten
# Costa Rica

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| **República de Costa Rica**
Republiik faan Costa Rica  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flagge Costa Ricas | Wappen Costa Ricas |
| Flag
 | Woopen
 |

 |
| **Woolspröök**: *„¡Vivan siempre el trabajo y la paz!“* (spoonsk: *At werk an a frees skel lewe*) |
| **Amtelk spriak** | spoonsk |
| **Hoodstääd** | San José |
| **Stoot (skak)** | Presidiaalrepubliik |
| **Stoot baas an Regiarang baas** | Presidentin Laura Chinchilla |
| **Grate** | 51.100 km² |
| **Iinwenern** | ca. 4.253.877 |
| **Iinwenern per km²** | 82,1 Iinw./km² |
| **BIP** nominaal (2007)
 | 26.238 Mio. US$ (83.) |
| **BIP per iinwener** | 5.905 US$ (70.) |
| **HDI** | 0.854 (54.) |
| **Münt** | 1 Colón = 100 Centimos 1 € = 591,61 CRC 100 CRC = 0,17 € (Stand: 7. Janewoore 2026) US-Dooler woort uk brükt |
| **Natsionaalhümne** | *Noble patria, tu hermosa bandera* |
| **Tidjsoon** | UTC-6 |
| **Autokääntiaken** | CR |
| **TLD** | .cr |
| **Tilefoonföörwool** | +506 |
|  |
|  |

**Costa Rica** (spoonsk för "rik küst") as en lun uun Madel-Ameerikoo. Uun't nuurden leit Nikaraagua an uun't süüden Panama. Uun't uasten as a Kariibik an uun't waasten a Pasiifik.

## Geografii

### Stääden

Dön tjiin gratst stääden uun't lun san:

| # | Stääd | Lidj (2020) | Koord |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | San José | 1.453.500 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Costa Rica (Costa Rica)

|  |
| --- |
| **San José**  |

|  |
| --- |
| Heredia  |

|  |
| --- |
| Cartago  |

|  |
| --- |
| Alajuela  |

|  |
| --- |
| Puntarenas  |

|  |
| --- |
| San Isidro de El General  |

|  |
| --- |
| Puerto Limón  |

|  |
| --- |
| Liberia  |

 |

 |
| 2 | Heredia | 367.900 |
| 3 | Cartago | 232.300 |
| 4 | Alajuela | 196.900 |
| 5 | Puntarenas | 87.500 |
| 6 | San Isidro de El General | 66.300 |
| 7 | Limón | 65.300 |
| 8 | Liberia | 59.100 |
| 9 | San Rafael de Alajuela | 57.500 |
| 10 | San Ramón de los Palmares | 40.600 |

### Indialang faan Ferwaltang

At lun hää sööwen prowinsen.

| # | Prowins | Grate (km²) | Lidj (2017) | Hoodstääd | Koord |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Alajuela | 9758 | 989.100 | Alajuela |  |
| 2 | Cartago | 3125 | 529.800 | Cartago |
| 3 | Guanacaste | 10.141 | 377.100 | Liberia |
| 4 | Heredia | 2657 | 505.100 | Heredia |
| 5 | Limón | 9189 | 444.400 | Limón |
| 6 | Puntarenas | 11.266 | 480.500 | Puntarenas |
| 7 | San José | 4.966 | 1.621.400 | San José |

## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Costa Rica** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikimedia Atlas: Costa Rica** – Geograafisk an histoorisk koorden
 Wääblink-kataloog tu Costa Rica uun't Curlie Project (iar:DMOZ, üüb huuchsjiisk)

## Futnuuten

9.95-84
# Kariibisk Sia

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

w1

| Kariibisk Sia |
| --- |
| Uun't 16. juarhunert wiar at Kariibisk Sia rian spoonsk.Uun't 16. juarhunert wiar at Kariibisk Sia rian spoonsk. |
| Geograafisk laag | Tesken Meksiko, Kuuba, Dominikaans Republiik, Panama, Belize |
| Struumer diar iin | Río Magdalena |
| Eilunen | Jamaika, Kaiman Eilunen, Kuuba, Hispaniola |
| Dooten |
| Koordinaaten | 15-76Koordinaaten: 15° N, 76° W |
| Grate | 2.754.000 km²f5 |
| Jipst steed | 7680 mf10 |

At **Kariibisk Sia** as en dial faan a Atlantik. Hat as 2.754.000 kwadrootkilomeeter grat an leit uun't uasten faan Madelameerikoo. At Kariibisk Sia woort flooksis uk ianfach Kariibik näämd, det as oober ei gans rocht, auer Kariibik det hialer regiuun mä aal hör eilunen ment.

## Bilen

* Küst bi San Andres an Providencia (Kolumbien)
* Strun üüb a Antilen
* La Galera (Venezuela)
* Cayos Cochinos (Honduuras)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kariibisk Sia** – Saamlang faan bilen of filmer
# 16. juarhunert

At **16. juarhunert** begant mä't juar 1501 an häält mä't juar 1600 ap.

| << 15. juarhunert | 16. juarhunert | 17. juarhunert >> |
| --- | --- | --- |
| 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509 | 1510 |
| 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519 | 1520 |
| 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529 | 1530 |
| 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540 |
| 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549 | 1550 |
| 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559 | 1560 |
| 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569 | 1570 |
| 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579 | 1580 |
| 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 |
| 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599 | 1600 |
# 1831

|  |
| --- |
| **1831** |
|
◄ | 18. juarhunert | ◄ **19. juarhunert** ► | 20. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1826 | 1827 | 1828 | 1829 | 1830 | ◄ **1831** ► | 1832 | 1833 | 1834 | 1835 | 1836 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1831 *MDCCCXXXI* |
| Ab urbe condita | 2584 |
| Armeensk kalender | 1280
*ԹՎ ՌՄՁ* |
| Schineesk kalender | 4527 – 4528
丁寅 – 戊卯 |
| Etiopisk kalender | 1823 –1824 |
| Hebreewsk kalender | 5591 – 5592 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1886 – 1887 |
| - *Shaka Samvat* | 1753 – 1754 |
| Iraans kalender | 1209 –1210 |
| Islaamsk kalender | 1247 –1247 |

 |

**1831** wiar det ian-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 06.-08. September: Slacht am Warschau. En rüs armee naam Warschau an't Nofemberstaheu kaam tu aanj.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 13. Jüüne: James Clerk Maxwell, skots füüsiker († 1879)
* 18. Oktuuber: Friedrich III., keiser faan Tjiisklun († 1888)

**Ünbekäänd dootem Edward Faragher, manks skriiwer († 1908)
# 1903

|  |
| --- |
| **1903** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1898 | 1899 | 1900 | 1901 | 1902 | ◄ **1903** ► | 1904 | 1905 | 1906 | 1907 | 1908 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1903 *MCMIII* |
| Ab urbe condita | 2656 |
| Armeensk kalender | 1352
*ԹՎ ՌՅԾԲ* |
| Schineesk kalender | 4599 – 4600
己寅 – 庚卯 |
| Etiopisk kalender | 1895 –1896 |
| Hebreewsk kalender | 5663 – 5664 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1958 – 1959 |
| - *Shaka Samvat* | 1825 – 1826 |
| Iraans kalender | 1281 –1282 |
| Islaamsk kalender | 1321 –1321 |

 |

(fe.) **1903** wiar det traad juar faan at 20. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender an mä'n Weedensdai uun de Juliaans kalender.

(mo.) **1903** wus dåt treed iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Weensdi önj di Juliåånsch Kaläner.

(sö.) **1903** wiar dit treer Jaar fan dit 20. Jaarhön’ert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 24. September: Alfred Deakin wurd de öler premierminister faan Austraalien.
* 03. Nofember: Di uastelk dial faan Panama woort suwereen faan Kolumbien.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 08. Febrewoore: Tunku Abdul Rahman, malayisk poliitiker († 1990)
* 10. Febrewoore: Malcolm Guthrie, linguist († 1972)
* 10. Marts: Bix Beiderbecke, jazz musiiker († 1931)
* 25. Jüüne: George Orwell, britisk skriiwer († 1950)
* 02. Jüüle: Alec Douglas-Home, britisk premier-minister († 1995)
* 02. Jüüle: Olav V., köning faan Noorweegen († 1991)
* 07. Jüüle: Steven Runciman, britisk histooriker († 2000)
* 07. August: Louis Leakey, britisk paleoanthropoloog († 1972)
* 28. Oktuuber: Evelyn Waugh, britisk skriiwer († 1966)

## Störwen – Stürwen

* 01. Nofember: Theodor Mommsen, nordfraschen liirer än profäsor önj da klasische fääge (\* 1817).
# Panamakanaal

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

9.08-79.68

|  |  |
| --- | --- |
| Panamakanaal (Panama)

|  |
| --- |
| Panamakanaal  |

 |
| Panama |

Di **Panamakanaal** as en konstelk weederstruat swäärs troch Panama. Hi ferlääpt faan Nuurdwaast tu Süüduast an as 82 km lung. Di kanaal ferbanjt a Atlantik uun't nuurden mä a Pasiifik uun't süüden. Di kanaal spaaret en widjen amwai trinj am Kap Hoorn of troch det Magellanstruat (Süüdameerikoo).

Di Panamakanaal as 1914 klaarsteld wurden an woort faan amanbi 14.300 skeb arke juar befäären. Bit 2016 küd diar bluas skeb bit 4.600 TEU trochkeer (*Pananmax*-skeb). Faan 2007 bit 2016 as di kanaal ütjhbaud wurden, an nü kön diar skeb mä 14.000 TEU troch.

Am di weederstant tesken Atlantik an Pasiifik ütjtugliken, san diar trii gewaltag slüüsen baud wurden.

## Bilen

* Koord an profiil faan a kanaal
* *Gatun*-slüüsen
* *Pedro-Miguel*-slüüs
* *Miraflores*-slüüsen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Panamakanaal** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Panamakanaal** (sjiisk)