Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1877

|  |
| --- |
| **1877** |
|
◄ | 18. juarhunert | ◄ **19. juarhunert** ► | 20. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1872 | 1873 | 1874 | 1875 | 1876 | ◄ **1877** ► | 1878 | 1879 | 1880 | 1881 | 1882 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1877 *MDCCCLXXVII* |
| Ab urbe condita | 2630 |
| Armeensk kalender | 1326
*ԹՎ ՌՅԻԶ* |
| Schineesk kalender | 4573 – 4574
癸子 – 甲丑 |
| Etiopisk kalender | 1869 –1870 |
| Hebreewsk kalender | 5637 – 5638 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1932 – 1933 |
| - *Shaka Samvat* | 1799 – 1800 |
| Iraans kalender | 1255 –1256 |
| Islaamsk kalender | 1294 –1294 |

 |

**1877** wiar det sööwen-an-sööwentigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Mundai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 01. Janewoore: Köningin Victoria faan det Ferianigt Köningrik wurd keiserin faan Inje.
* 05. Marts: Rutherford B. Hayes wurd president faan dön Ferianigt Stooten.
* 09. Mei: Rumeenien wurd suwereen.

**Ünbekäänd Dootem At Chronik der Friesischen Uthlande faan C.P. Hansen wurd utden.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 22. Janewoore: Hjalmar Schacht, tjiisk poliitiker, beenkiir, minister an riksbeenkpresident († 1970)
* 13. Febrewoore: Jāzeps Mediņš, letisk komponist († 1947)
* 17. Febrewoore: André Maginot, fraansöösk poliitiker († 1932)
* 27. Mei: Isadora Duncan, US-ameerikoons daanser († 1927)
* 09. Jüüne: Anne Marie Basse, deensk konstmooler († 1960)
* 02. Jüüle: Hermann Hesse, tjiisk-sweitserisk skriiwer († 1962)
* 13. Jüüle: Erik Scavenius, deensk poliitiker an stootsmaan, minister-president († 1962)
* 04. September: Kārlis Ulmanis, minister-president an president faan Letlun († 1942)
* 11. September: Feliks Dserschinski, rüs beruufsrewolutschoneer († 1926)
* 22. Nofember: Endre Ady, ungaars skriiwer († 1919)

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 06. Mei: Johan Ludvig Runeberg, fins skriiwer (\* 1804)
* 03. September: Adolphe Thiers, president faan Frankrik (\* 1797)
* 17. September: William Henry Fox Talbot, ingels footopioniir (\* 1800)
* 17. Oktuuber: Johann Carl Fuhlrott, tjiisk natüürforsker (\* 1803)
* 25. Oktuuber: Johannes Hansen, skriiwer (\* 1854)
# Elektrisk späänang

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Füsikaalisk grate |
| --- |
| Nööm | **Elektrisk späänang** |
| Formeltiaken |  *WIKINIUM\_MATH\_PH\_0*  |
|

| Gratin- an Ianhaidensüsteem | Ianhaid | Dimension |
| --- | --- | --- |
| SI-süsteem | V | M·L2·I−1·T−3 |
| CGS-süsteem | StatV | M½·L½·T−1 |

 |

At **elektrisk späänang** as en grate uun a füsiik. Det dää uun, hüföl elektrisk werk (= energii) nuadag as, am en elektrisk lääs faan en elektron of ion uun en elektrisk fial tu skebin.

Det Formeltiaken *U* komt faan latiinsk *urgere* (trak of pui). Uun't SI-süsteem woort at späänang uun't ianhaid Volt (V) efter Alessandro Volta beskrewen.

## Huar det faan komt

Späänang entstäänt uun a natüür troch rofin, so üs bi en laid, huar onerskiaselk loft bienööder rofet. Uun a technik woort späänang miast troch induksion häärsteld. Bi en baterii entstäänt späänang troch en cheemisk reaksion.

## Nat

För a hüshual woort uun föl lunen en späänang faan 220 V paroot steld, uun ööder lunen oober 110 V. Grater maskiinen brük dreistruum mä 380 V. Wan maskiinen uun a gang san, suragt det späänang för struum.

## Bestemangen

Det späänang woort bereegent ütj det elektrisk werk (= energii) WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 (uun Joule of Wattsekunden of Newtonmeeter) an det elektrisk lääs (Q) (uun Coulomb).

Ütj

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 an WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
woort

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 = elektrisk lääs;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 = krääft;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 = elektrisk fialmäächt;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 = wai;
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 = werk faan't skebin

### Späänang an struum

Hüföl struum WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 bi en was späänang WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 lääpt, hinget faan di wederstant WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 (uun Ohm) faan di struumfeerer (of det maskiin) uf.

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_26
### Späänang an efekt

Di elektrisk efekt WIKINIUM\_MATH\_PH\_28 (uun Watt) bereegent ham ütj at elektrisk werk WIKINIUM\_MATH\_PH\_30 per tidj WIKINIUM\_MATH\_PH\_32 :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_34
Auer di struum WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 ham efter elektrisk lääs WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 an tidj WIKINIUM\_MATH\_PH\_40 bereegent, komt at tu

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_42
## Luke uk diar

* Stroom - Stroomkraft - Energii

## Ferwisang efter bütjen

* Ferklaarang faan't späänang mä't "weedermodel" (sjiisk)
# Amazonas (Bundesstoot uun Weenesuela)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

De **Amazonas Bundesstoot** uun Weenesuela
De **Amazonas Bundesstoot** as een faan a bundesstooten faan Weenesuela. A bundesstoot leit uun a süüd faan't lun. Det hee 197.900 lidj (2019). At hoodsteed faan a bundesstoot as Puerto Ayacucho.

## Luke uk diar

* Amazonas Struum

## Kwelen
# Juarhunert

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En **juarhunert** (jh.) as en tidjrüm faan ianhunert juaren. Hat begant mä di 1. Janewoore faan't juar 1 uun det juarhunert, an häält ap mä di 31. Detsember faan't hunerst juar. Tjiin juarhunerten san en juardüüsen.

## Bispalen

| Tidjrüm (juaren) | Juarhunert |
| --- | --- |
| 2001–**21**00 | 21. Jahrhundert |
| 1901–**20**00 | 20. Jahrhundert |
| 1801–**19**00 | 19. Jahrhundert |
| 1701–**18**00 | 18. Jahrhundert |

## At juar 2000

Di 1. Janewoore 2000 as det nei juardüüsen feiert wurden. Det wiar oober eegentelk ei rocht, auer det nei juarhunert, an diarmä det nei juardüüsen iarst di 1. Janewoore 2001 begand.

En ööder fraag wiar, hü gung kompjuutern mä det juarstaal am. Efter (19)97, 98, 99 kaam nü det juar 00, an näämen wost so rocht, hüföl komer didiar *Y2K bug* (*juar 2000 feeler*) maaget. Det as do oober ei so slim wurden, üs a lidj iarst mend.

## Juarhunerten

| efter Krast | Juardüüsenen | →   Juarhunerten   → |
| --- | --- | --- |
| 3. (2001–3000) | 21. Jh. | 22. Jh. | 23. Jh. | 24. Jh. | 25. Jh. |  |  |  |  |  |
| 2. (1001–2000) | 11. Jh. | 12. Jh. | 13. Jh. | 14. Jh. | 15. Jh. | 16. Jh. | 17. Jh. | 18. Jh. | 19. Jh. | 20. Jh. |
| 1. (0001–1000) | 01. Jh. | 02. Jh. | 03. Jh. | 04. Jh. | 05. Jh. | 06. Jh. | 07. Jh. | 08. Jh. | 09. Jh. | 10. Jh. |
| föör Krast | Juardüüsenen | ←   Juarhunerten   ← |
| 1. (1000–0001) | 10. Jh. | 09. Jh. | 08. Jh. | 07. Jh. | 06. Jh. | 05. Jh. | 04. Jh. | 03. Jh. | 02. Jh. | 01. Jh. |
| 2. (2000–1001) | 20. Jh. | 19. Jh. | 18. Jh. | 17. Jh. | 16. Jh. | 15. Jh. | 14. Jh. | 13. Jh. | 12. Jh. | 11. Jh. |
| 3. (3000–2001) |  |  |  |  |  | 25. Jh. | 24. Jh. | 23. Jh. | 22. Jh. | 21. Jh. |

## At juar 0 (Nol)

Uun a Gregoriaans kalender jaft an nian juar 0 (nol). Det juar föör't juar 1 (ian) wiar det juar 1 f.Kr. (ian föör Krast).

## Luke uk diar

 **Wikiquote**: **Juarhunert** (sjiisk)
# 6. juarhunert f.Kr.

At **6. juarhunert föör Krast** begant mä't juar 600 f.Kr. an häält mä't juar 501 f.Kr. ap.

| << 2. juardüüsen f.Kr. |  1. juardüüsen f.Kr.  | 1. juardüüsen. >> |
| --- | --- | --- |

| << 7. juarhunert f.Kr. |  6. juarhunert f.Kr.  | 5. juarhunert f.Kr. >> |
| --- | --- | --- |
| 600 | 599 | 598 | 597 | 596 | 595 | 594 | 593 | 592 | 591 |
| 590 | 589 | 588 | 587 | 586 | 585 | 584 | 583 | 582 | 581 |
| 580 | 579 | 578 | 577 | 576 | 575 | 574 | 573 | 572 | 571 |
| 570 | 569 | 568 | 567 | 566 | 565 | 564 | 563 | 562 | 561 |
| 560 | 559 | 558 | 557 | 556 | 555 | 554 | 553 | 552 | 551 |
| 550 | 549 | 548 | 547 | 546 | 545 | 544 | 543 | 542 | 541 |
| 540 | 539 | 538 | 537 | 536 | 535 | 534 | 533 | 532 | 531 |
| 530 | 529 | 528 | 527 | 526 | 525 | 524 | 523 | 522 | 521 |
| 520 | 519 | 518 | 517 | 516 | 515 | 514 | 513 | 512 | 511 |
| 510 | 509 | 508 | 507 | 506 | 505 | 504 | 503 | 502 | 501 |
# 1111

|  |
| --- |
| **1111** |
|
◄ | 11. juarhunert | ◄ **12. juarhunert** ► | 13. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110 | ◄ **1111** ► | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1111 *MCXI* |
| Ab urbe condita | 1864 |
| Armeensk kalender | 560
*ԹՎ ՇԿ* |
| Schineesk kalender | 3807 – 3808
丁寅 – 戊卯 |
| Etiopisk kalender | 1103 –1104 |
| Hebreewsk kalender | 4871 – 4872 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1166 – 1167 |
| - *Shaka Samvat* | 1033 – 1034 |
| Iraans kalender | 489 –490 |
| Islaamsk kalender | 504 –504 |

 |

**1111** wiar det elwenst juar faan't 12. juarhunert.

## Bejewenhaiden

* 13. April: Heinrich V. wurd faan Paap Paschal II. üüs Keiser faan det Hilig Röömsk Rik krüünet.

## Bäären

**Ünbekäänd Afonso I., köning faan Portugal († 1185)
* Andrej Bogoljubskyj, prins faan Wladimir-Susdal († 1174)
* Stefan faan Armeenien, marskal faan't köningrik Letj Armeenien († 1165)

## Störwen

* 29. Janewoore: Peter I., baskop faan Breslau (\* *ünbekäänd*)
* 22. Febrewoore: Roger Borsa, hertooch faan Apuulien an Kalaabrien (\* 1060 of 1061)
* 03. Marts: Bohemond I., prins faan Antioch (\* 1054)
* 12. April: Berthold II., hertooch faan Swaaben (\* 1050)
* 15. Jüüne: Yun Gwan, koreaans generool (\* 1040)
* 05. Oktuuber: Robert II., Graaf faan Flandern (\* 1065)
* 07. Oktuuber: Anna Polowetskaja, prinsesin faan Kiew (\* *ünbekäänd*)
* 08. Nofember: Otto II. Graaf faan Habsburg (\* *ünbekäänd*)
* 19. Deetsember: Al-Ghasaalii, persisk teoloog (\* 1058)

**Ünbekäänd Dootem Cadwgan ap Bleddyn, prins faan Powys (\* 1051)
* Iorwerth ap Bleddyn, prins faan Powys (\* 1053)
* Ōe no Masafusa, jaapaans dachter an skriiwer (\* 1041)
* Richard II., italjeens konsul an hertooch faan Gaeta
# Atoomstruum

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Atoomstruumuunlaag uun Grafenrheinfeld. Bitu stun tau gewaltag keeltürner.
**Atoomstruum** as struum, di uun atoomstruumuunlaagen maaget woort. Diar woort ütjnadagt, dat bi't kialklüüwang föl energii frei saat woort.

## Braanstoofkreisluup

Bi't kialklüüwang blaft raadioaktiif uffaal auer, an näämen witj rocht, huarhen diarmä.

Wäärnang för raadioaktiif materiool.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Atoomstruum** – Saamlang faan bilen of filmer
# Anton Tschechow

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Anton Pawlowitsch Tschechow** (1889
**Anton Pawlowitsch Tschechow** [ˈtʃʲɛxəf] (üüb Rüs: Анто́н Па́влович Че́хов *Antón Pávlovič Čéchov*; \* 17. jul./ 29.greg. Janewoore 1860 uun Taganrog, Rüslun; † 2. jul./ 15.greg. Jüüle 1904 uun Badenweiler, Tjiisklun) wiar en rüs skriiwer, nowelist an dramaatiker. Hi as een faan dön wichtigst skriiwer uun det rüs literatüür. Hi as fööraal üüs dramaatiker troch sin teaaterstaken üüs *Trii Sastern* (üüb Rüs: Три сестры́ *Tri sestrý*), *At Mööw* (Ча́йка *Čájka*) of *A Käärsguard* (Вишнёвый сад *Višnjóvyj sad*) bekäänd.
# Donau

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| **Donau**  |
| Huar a Donau loongs lääpt
Huar a Donau loongs lääptVorlage:Infobox Fluss/KARTE\_fehlt |
| Dooten  |
| Kääntaal | DE: 1  |
| Laag | Madel- an Süüduasteuroopa  |
| Struumsüsteem | DonauVorlage:Infobox Fluss/ABFLUSSWEG\_fehlt  |
| Began | Mä a Breg uun a Schwarzwald of huar Breg an Brigach bi Donaueschingen tuup luup.Vorlage:Infobox Fluss/QUELLKOORDINATE\_fehlt  |
| Hööchde faan't hood | 1.078 mVorlage:Infobox Fluss/HÖHENBEZUG-QUELLE\_fehlt of 680 mVorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE\_fehlen  |
| Müs | Suart Sia 45° 9′ 46″ N, 29° 38′ 50″ O45.1629129.6472930  |
| Hööchde faan a müs | 0 mVorlage:Infobox Fluss/HÖHENBEZUG-MÜNDUNG fehltVorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE\_fehlen  |
| Hööchde faan boowen tu onern | 1.078 m  |
| Lengde | 2.857 km (2.811 km saner Breg)dep1  |
| Iintoochregiuun | 817.000 km²
  |
| Struumer faan rochts | Iller, Lech, Isar, Inn, Enns, Traun, Raab, Drau, Save, Morava, Iskar  |
| Struumer faan lachts | Altmühl, Naab, Regen, Ilz, Waag, Theiß, Sereth, Pruth  |
| Gratstääden | Ulm, Ingolstadt, Regensburg, Linz, Wien, Bratislava, Budapest, Novi Sad, Belgrad, Russe, Brăila, Galați  |
| Skapsferkiar | 2.655 km, diar 2.414 km faan för grat frachtskeb tesken Kelheim an Sulina |

Vorlage:Infobox Fluss/NACHWEISE\_aus

A **Donau** as a lingst struum uun Sjiisklun. Hi ferlääpt troch Madel- an Süüduasteuroopa an hää san müs uun't Suart Sia.

## Iintoochregiuun

* Faan huar det weeder tu a Donau hen uflääpt (laacht klööret)

## Kwelen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Donau** – Saamlang faan bilen of filmer
# 1834

|  |
| --- |
| **1834** |
|
◄ | 18. juarhunert | ◄ **19. juarhunert** ► | 20. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1829 | 1830 | 1831 | 1832 | 1833 | ◄ **1834** ► | 1835 | 1836 | 1837 | 1838 | 1839 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1834 *MDCCCXXXIV* |
| Ab urbe condita | 2587 |
| Armeensk kalender | 1283
*ԹՎ ՌՄՁԳ* |
| Schineesk kalender | 4530 – 4531
庚巳 – 辛午 |
| Etiopisk kalender | 1826 –1827 |
| Hebreewsk kalender | 5594 – 5595 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1889 – 1890 |
| - *Shaka Samvat* | 1756 – 1757 |
| Iraans kalender | 1212 –1213 |
| Islaamsk kalender | 1250 –1250 |

 |

**1834** wiar det fjauer-an-dörtigst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Weedensdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 06. Marts: At steed faan York uun Kanada wurd Toronto amneemd.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 10. Janewoore: Simon Reinhard Bohn, fering dachter († 1879)
* 06. Febrewoore: Ludwig Ingwer Nommensen, misjonåår foon da Bataker aw Sumatra († 1918)
* 08. Febrewoore: Dmitri Iwanowitsch Mendelejew, rüsk cheemiker († 1907)
* 16. Febrewoore: Ernst Haeckel, bioloog († 1919)
* 14. Febrewoore: Henriette Hirschfeld-Tiburtius, jerst Tērdochter ön Dütsklön, wat en Wüfhaur wiar († 1911)
* 24. September: Peter I., keiser faan Brasiilien (\* 1798)