# Amfiibie

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

| Amfiibie |
| --- |
|
En sliik foon trüs (*Bufo bufo*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Hoodkategorii:* | Diirte (Animalia) |
| *Ståm:* | Chordata (Chordata) |
| *Unerståm:* | Wiirwelde diirte (Vertebrata) |
| *Boowenklase:* | Tjausefrääte (Gnathostomata) |
| *Ra:* | Wiirwelde lönjdiirte (Tetrapoda) |
| *Klase:* | Amfiibie |

 |
| Waasenschaplik noome |
| Amphibia |
| Gray, 1825 |

Da **amfiibie(Amphibia)* san jü üüljst klase foon da *tetrapoda* (Dåt san åle wirwelde diirte büte da fasche). Ål da oudere tetrapoda ståme foon da amfiibie ouf. Foole amfiibi-sliike namt huum uk **trüs**.

## Mårke

### Hüd

*Dendrobates leucomelas* üt jü famiili *Dendrobatidae*
Döörsnit foon en amfiibihüd, ma gaft-kjörtel, slim-kjörtel, ouerhüd, lääderhüd än unerhüd.
Ju hüd foon en amfiibi bestoont, as bai manschne uk, üt ouerhüd, lääderhüd än unerhüd. Dåt jaft möre kjörtele in jü lääderhüd: nån swiitj-kjörtele, as bai manschne, ouers slim- än gaftkjörtele. Da slim-kjörtele san gödj, am jü hüd fuchti tu hüüljen, weerdöör dåt amfiibi bääder ouer jü hüd oome koon. Ma gaftkjörtele koon ham dåt diirt gödj ferbade. Ouers rucht gefäärlik as dåt gaft bloot bai sam sliike. Sü fergafte hu südamerikånsche indiåne har piile ma dåt rucht gefäärlike gaft foon trüse üt jü famiili *Dendrobatidae*. Bai jü inlönjsch oort *Salamandra salamandra* (tjüsch: Feuersalamander) koon dåt gaft bloot sälten latje hüne än kåte düüdjmååge, for manschne deet dåt bloot en lait siir. Siir deet dåt uk bai ouer amfiibie, wan huum jam önjfooted heet än ham eeftert önj dåt uug fåmlet. Twasche da kjörtele san da latje keere, da blaie feruursååge: Melanofoore mååge jü hüd suurt unti brün, da Ksantofoore än Erütrofoore mååge dåt diirt gööl unti rüüdj.
Amfiibie ferhüde jam, dåt håt, jü üülj ouerhüd wårt önj flanre unti wilems uk gåns wäch mååged än oofding apfrin.

### Muskulatuur

Jü goue muskulatuur foon amfiibie bewirkt, dåt ja for jare latje grutelse ordi stark san. Sü koon en foosch oofding fiir springe än ferschilie amfiibie ordi gau swume. Dåt jeeft uk oorte, do jam seelew önj en kort tid hiilj diip fergreewe koone.

### Knooke

Da knooke foon amfiibie san ordi ünlik. Oofding heewe amfiibie niinj frie rabe, da san ma e reegknooke tuhuupewüksen än littik.

## Laawenswise

### Junge diirte

Jü metamorfoose foon en foosch
N diirt foon e oort *Hyalinobatrachium colymbiphyllum* üt e famiili *Centrolenidae* bewåchet sin lödje
N Axolotl *(Ambystoma mexicanum)*, en neoot biispel for do stjarttrüse
Da oie foon amfiibie, da huum ås lödje unti bai foosche ås fooschelödj betiiknet, san normåål önj dåt wååder, weer uk da fooschestjarte lääder laawe. Ouers baischöre, önj en troopisch rinhoolting, as jü luft sü fuchti, dåt da diirte jare lödj ai önj dåt wååder lade töre. Dan schucht huum wilems sügoor, dåt da amfiibie jare Broud plääge. Sü lade da *Centrolenidae* jare lödj aw bleese, da boowen en lungsoom fliitjende struum hinge, än iinj diirt, dåt as oofding dit måntje, mötj jü lödj bewåche. Ouers wan da latje fooschstjarte ütkaame, mååget hi ninte mör, dan gloie ja ouf än san önj dåt wååder, ås da inlönjsche fooschstjarte uk. Bai da *Dendrobatidae* gungt dåt wilems süo wid, dåt ja jare fooschstjarte ambai dreege. Da mååste amfiibie mååge en metamorfoose, dåt bedjüset, ferånring foon jare Fäänotüp bai e ouergung foon dåt ståådium jungdiirt tu dåt ståådium ütwåksen diirt. En fooschstjart oomet wååder, dan hi heet nuch niinj lunge, ouers bloot fasch-ordi oome-diilje. Da funksjoniire sü: Dåt wååder kamt tu di snüte önj, weer dåt diirt di Sörstuf önj sin blödj apnamt. Deereefter kamt dåt wååder weer tu en slits ååder dåt hood rüt. Eefter en kort schöör schucht di fooschstjart åltens mör sü üt ås en ütwåksen foosch. Di stjart wårt latjer än da lunge åltens gruter. Lååder kamt di fooschstjart, di nü ål mååst ås en foosch ütschucht, oofding önj e luft, am dåt normååle oomen tu liiren. Nuch en lait lååser as hi ütwüksen. Ouers dåt jeeft uk oorte, da *neoote* san. Dåt bedjüset, jü metamorfoose as foole iir ås normåål forbai än ja bliwe jare laawen lung uner dåt wååder. Dåt bedjüset ai, dåt ja ünfruchtboor san, oueers dåt ja jare laawen lung jü laawenswise foon en fooschstjart heewe än uk sü ütsiie. Sü’n oort as tun biispel dåt Axolotl *(Ambystoma mexicanum)* üt Mexiko, en oort foon e famiili *Ambystomidae*. Hi koon ai en iinje mååge aw sin metamorfoose, ouerdåt hi dåt hormoon Thyroxin ai üt san schildkjörtel klatsche koon. Ouers wan huum dåt Axolotl ma Thyroxin foudret unti dåt krååm önj dåt akwaarium ütstrailt, dan mååget dåt diirt sin metamorfoose ås da ouer amfiibie uk, ouers normåål steerft hi deereefter, ouerdåt hi döör e ewolusjoon ai tu sü’n laawenswiese aw et lönj önjpååsed as.

### Ütwüksene diirte

*Triturus alpestris* (Tjüsch:Bergmolch)
En ütwüksen europäisch amfiibi blaft wilems uk nuch önj unti aw e sid bai dåt wååder, weer hi ütkiimen as. Foosche gunge t.b. ai oofding fiir deerfoon wäch (än wan, dan ai mör ås süwat en kilometer), än wan deer en gefåår as, springe ja matiinjs önj dåt wååder än swimme wäch. Jü trüs *Bufo bufo* gungt 2200 m wäch än kamt normåål bloot bai dåt wååder tubääg, am bjarne tu fouen: Jü as uk bekånd for jare wånringe, weer jü oofding foon autoe düüdj kjard wårt. Oorte üt e sliik *Triturus* gunge ouers ai fare ås 400 m foon dåt wååder wäch. Sü’n diirt blaft uk önj hiile iirstide bloot önj dåt wååder unti bloot aw dåt lönj.

## Ewolusjoon

En rekonstruksjoon foon jü oort *Archegosaurus decheni*, jü en biispel for da *Temnospondyli* is
*Latimera chalumnae*, iinj foon da tou laawende oorte üt jü knookenfasch-orden *Coelacanthimorpha*, jü flicht di forfider foon da amfiibie as.Rekonstruksjoon foon *Diplocaulus magnicornis*, en Biispel for da *Lepospondyli*
Lunge tid wus dåt ai klåår, weer da amfiibie en rucht taxon san. Deer wus uk jü fermousing, dåt da trii ordene (sii önj e apseeting Süstematik) ai sü näi früne san. 1995 würd önj Texas en fosiil fünen: Jü oort *Gerobatrachus hottini*. Mad jüdeer oort, jü mårke foon fooschordiie än fon stjarttrüse häi, würd foon en kanadisch uniwersiteet erforsched, dåt dadeer tou ordene for 240 bit 275 milione iirnge en gemiinsoome forfider häin. Dåt wus önjtwider jü oort *Gerobatrachus hottini*, unti en äänlik oort, jü foon dåt taxon *Temnospondyli* oufståmt. Da blinwjarpele ståme foon dåt taxon *Lepospondyli* ouf. Hiilj klåår as dåt gånse åltens nuch ai, ouers wårschiinjlik heet jü kanadisch uniwersiteet rucht. Hü näi da *Temnospondyli* än da *Lepospondyli* frün san, wiitj huum nuch ai nau, ouers wat huum wiitj, as, dåt åle amfiibie foon da knookefasche oufståme. Sam waasenschapmoons liiwe, dåt knookefasch-orden *Coelacanthimorpha*, jü bloot tou retsänte ordene heet, di forfider foon åle amfiibie as.

## Süstematik

##### Stjarttrüse

* Orden Stjarttrüse *(Caudata* unti *Urodela)*, (süwat 560 oorte = 9 % foon da amfiibioorte)

*Salamandra salamandra* ås en biispel for da stjarttrüse
* + - * Famiili *(Cryptobranchidae)*
			* Famiili jarntäistrüse *(Hynobiidae)*
		- Uurfamiili Ärmtrüse *(Sirenoidea)*
			* Famiili Ärmtrüse *(Sirenidae)*
		- Uurfamiili *Salamandroidea*
			* Famiili *Ambystomatidae*
			* Famiili *Amphiumidae*
			* Famiili *Dicamptodontidae*
			* Famiili *Plethodontidae*
			* Famiili *Proteidae*
			* Famiili *Rhyacotritonidae*
			* Famiili *Salamandridae*

##### Fooschordie

* Orden Fooschordie *(Anura* unti *Salientia)*, t. B. (süwat 5500 oorte = 88 %)

En fooschoort *(Rana esculenta)* ås biispel for da fooschordie
Uk en biispel for da fooschordie: En Aga-trüs *(Bufo marinus)* önj Costa Rica (Dåt jeeft uk Aga-trüse önj Ååst-Australien, ouers deer san dåt Neozoa)
Uk en biispel for da fooschordie: En göljtrüs *(Bufo periglenes)* önj Costa Rica, ütstörwen önj1989!
 En oort foon foosch *(Rana temporaria)* ås biispel for da fooschordie
* + Unerorden *Archaeobatrachia*
		- * Famiili Stjartfoosche *(Ascaphidae)*
			* Famiili naiseelönjsche uurfoosche *(Leiopelmatidae)*
		- Uurfamiili *Discoglossoidea*
			* Famiili unken än barbourfoosche *(Bombinatoridae)*
			* Famiili *(Discoglossidae)*
	+ Unerorden *Mesobatrachia*
		- Uurfamiili trüsefoosche *(Pelobatoidea)*
			* Famiili asiatische trüsefoosche *(Megophryidae)*
			* Famiili muderdükere *(Pelodytidae)*
			* Famiili europäische schoulfötjtrüse *(Pelobatidae)*
			* Famiili ameerikaanische schoulfötjtrüse *(Scaphiopodidae)*
		- Uurfamiili *Pipoidea*
			* Famiili *Pipidae*
		- Uurfamiili noostrüse *Rhinophrynoidea*
			* Famiili noostrüse *(Rhinophrynidae)*
	+ Unerorden *Neobatrachia*
		- Uurfamiili *Hyloidea*
			* Famiili *Allophrynidae*
			* Famiili såltrüse *(Brachycephalidae)*
			* Famiili fooschordie trüse *(Bufonidae)*
			* Famiili gleesfoosche *(Centrolenidae)*
			* Famiili spökfoosche *(Heleophrynidae)*
			* Famiili grisfoosche *(Hemisotidae)*
			* Famiili luuffoosche *(Hylidae)*
			* Famiili söödfoosche *(Leptodactylidae)*
			* Famiili australische moorfoosche *(Limnodynastidae)*
			* Famiili australische söödfoosche *(Myobatrachidae)*
			* Famiili måågebrädjerfoosche *(Rheobatrachidae)*
			* Famiili noosefoosche *(Rhinodermatidae)*
		- Uurfamiili normååle foosche *(Ranoidea)*
			* Famiili nåårsnütefoosche *(Microhylidae)*
			* Famiili lungfängerfoosche *(Arthroleptidae)'*
			* Famiili häärfoosche *(Astylosternidae)*
			* Famiili *Dendrobatidae*
			* Famiili räidfoosche *(Hyperoliidae)*
			* Famiili Madagaskarfoosche *(Mantellidae)*
			* Famiili *Nasikabatrachidae*
			* Famiili *Petropedetidae*
			* Famiili ächte foosche *(Ranidae)*
			* Famiili röörfoosche *(Rhacophoridae)*
			* Famiili Seychellenfoosche *(Sooglossidae)*

##### Blinjwarpele

* Orden Blinwjarpele *(Gymnophiona* unti *Apoda)* (sowät 170 Oarde = 3 %).

*Boulengerula taitanus* üt Afrika ås biispel for da blinwjarpele
* + - * Famiili noosewjarpele *(Rhinatrematidae)*
			* Famiili faschwjarpele *(Ichthyophiidae)*
			* Famiili *Uraeotyphlidae*
			* Famiili greeftwjarpele *(Scolecomorphidae)*
			* Famiili jardwjarpele *(Caeciliidae)*

## Kwäle

 **Commons: Amfiibie** – Soomling foon bile än filme
 **Wikispecies** heet en artiikel tu: **Amfiibie En dootenbånk ma amfiibie foon dåt *American Museum of Natural History*
* Informasjoone önj dåt *Hamburger Abendblatt*
* Andreas un Christel Nöllert: *Die Amphibien Europas* ISBN 978-3-440-06340-8
* *UNSER WUNDERBARER PLANET* ISBN 3-8289-3151-0

|  |  |
| --- | --- |
|  | Didiar artiikel as di 11. September 2011 uun det list faan auer a miaten gud artiikler apnimen wurden. Uun uugenblak jaft at diar **6** faan. |