Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 310 f.Kr.

|  |
| --- |
| **310 f.Kr.** |
| ◄ 5. juarhunert f.Kr. | ◄ 4. juarhunert f.Kr. ► | 3. juarhunert f.Kr. ► |
| 315 f.Kr. | 314 f.Kr. | 313 f.Kr. | 312 f.Kr. | 311 f.Kr. | 310 f.Kr. | 309 f.Kr. | 308 f.Kr. | 307 f.Kr. | 306 f.Kr. | 305 f.Kr. |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Ab urbe condita | 444 |
| Schineesk kalender | 2387 – 2388
丁戌 – 戊亥 |
| Hebreewsk kalender | 3451 – 3452 |
| Hindukalendern |  |

 |

† Pytheas faan Massalia
# Skregeljuar

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Uun **skregeljuaren** hää a kalender ään dai muar, det as a 29. Febrewoore. Normoolerwiis as arke juar, diar ham troch sjauer dial läät, en skregeljuar.

A naist skregeljuaren san 2020, 2024, 2028 an so widjer.

## Huaram det so as

A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, at san sowat 365,25 daar, diaram hää a Juliaans kalender a skregeljuaren iinfeerd.

Leederhen hää am ütjfünjen, dat a eerd ham ei genau uun 365,25 daar am a san dreit, at san sowat 365,2421 daar. Diaram hää a Gregoriaans kalender fäästlaanj, dat a hunerter juaren, diar jo ei troch 400 dial läät (1700, 1800, 1900, 2100, 2200, 2300 an so widjer), **nian** skregeljuaren san. Sodenang düüret det juar efter a Gregoriaans kalender (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender bluas am ään dai ferkiard.

## Luke uk diar

* Juliaans kalender
* Gregoriaans kalender
# 16. Janewoore

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Deetsember - **Janewoore** - Febrewoore |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

16. Iarst Marcellusflud : 1219
16. Iarst Grat Mandränke (of *Ööder Marcellusflud*) : 1362
16. Peter Hansen † 1829
16. Hans Hoeg \* 1917
# Natsionaalpark

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Uun a *Yellowstone Natsionaalpark*, Wyoming, USA
En **Natsionaalpark** as en grater regiuun, diar oner skül stäänt, amdat hat ham mögels natüürelk ferhäält.

Natsionaalparken wurd diar iinracht, huar auer a miaten smok loonskapen san, an jo wurd miast bluas för fräämenferkiar nadagt.

## Natsionaalparken uun Sjiisklun

Natsionaalpark Waas (SH)
Natsionaalpark Waas (HH)
Natsionaalpark Waas (NI)
.. an noch 13 muar

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Natsionaalparken** – Saamlang faan bilen of filmer
# 1980

|  |
| --- |
| **1980** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | ◄ **1980** ► | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1980 *MCMLXXX* |
| Ab urbe condita | 2733 |
| Armeensk kalender | 1429
*ԹՎ ՌՆԻԹ* |
| Schineesk kalender | 4676 – 4677
丙未 – 丁申 |
| Etiopisk kalender | 1972 –1973 |
| Hebreewsk kalender | 5740 – 5741 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2035 – 2036 |
| - *Shaka Samvat* | 1902 – 1903 |
| Iraans kalender | 1358 –1359 |
| Islaamsk kalender | 1400 –1400 |

 |

(fe.) **1980** wiar det tachentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä'n Teisdai uun de Gregoriaans kalender.

(mo.) **1980** wus dåt tachtentist iir foon dåt 20. iirhunert.

(hf.) **1980** waos dat tachendist iir foon dat 20. iirhonert.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen

* 30. April: Beatrix woort könangin faan a Neederlunen.
* 19. Jüüle-3. August: 22. Olympisk Somerspalen wiar uun Moskau.
* 04. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Ronald Reagan tu a president.
* 12.-14. Nofember: Det ameerikoons rümsond Voyager 1 floog at planeet Saturnus föörbi.

## Bäären – Tuläid – Bēren

* 21. Febrewoore: Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, köning faan Bhuutaan.
* 26. Jüüle: Jacinta Ardern, 40. premier-minister faan Nei-Sialun.

## Störwen – Stürwen

* 22. Febrewoore: Oskar Kokoschka, uasterriks konstmooler an dachter (\* 1886)
* 18. Marts: Erich Fromm, tjiisk-US-ameerikoons psüchoanalüütiker, filosoof an sosiaalpsücholoog (\* 1900)
* 15. April: Jean-Paul Sartre, fraansöösk filosoof an skriiwer (\* 1905)
* 04. Mei: Josip Broz Tito, president faan Juugoslaawien (\* 1892)
* 13. Jüüle: Seretse Khama, iarst president faan Botsuana (\* 1921)
* 24. Jüüle: Peter Sellers, britisk schauspeler (\* 1925)
* 07. Nofember: Steve McQueen, ameerikoons schauspeler (\* 1930)
* 08. Deetsember: John Lennon, britisk muusiker (\* 1940)
# Musiik

|  |  |
| --- | --- |
|  | **Di artiikel as/es en stomp** (mo.) Di artiikel „**Musiik**“ as nuch en lait knååp. Wan dü mör ouert temaa wiist, **schriw dåt iinjfåch deertu!** (öö.) Di artiikel „**Musiik**“ as man noch en betj knaap. Wan Dü muar auer det teemoo sai könst, **skriiw't man ianfach diartu!** (sö.) Di Artiikel „**Musiik**“ es jit en bet kuurt. Wan Dü wat weetst, wat jir waant, wiis sa gur en **skriif dit diartö!** |

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

**Musiik** as en abstrakt kunst, wat har ma klång befooted. Musiik wårt mååged döör iinj ooder mör musiikinstrumänte unti reese.

* Barok Musiik

Johann Sebastian Bach
Nikolaus Bruhns
Henry Purcell
* Klassisch Musiik

Ludwig van Beethoven
Wolfgang Amadeus Mozart
* Rockmusiik
* Popmusiik
* Jazz

Joe Locke
Tineke Postma
Lenard Streicher
* Rapmusiik
* Wråålmusiik

Lembek
Norma Schulz
* Tjüsch Slaager

Hans Bradtke
## Instrumänte

* Gitari
* Fijool
* Kora
* Floit

## Sii uk

* Nordfrasch musiik
* Daans
* Kwintenkrais

## Kiik uk deer

* Wat en Leedji fortelt (Tjabelstünj)
# 1920

|  |
| --- |
| **1920** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1915 | 1916 | 1917 | 1918 | 1919 | ◄ **1920** ► | 1921 | 1922 | 1923 | 1924 | 1925 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1920 *MCMXX* |
| Ab urbe condita | 2673 |
| Armeensk kalender | 1369
*ԹՎ ՌՅԿԹ* |
| Schineesk kalender | 4616 – 4617
丙未 – 丁申 |
| Etiopisk kalender | 1912 –1913 |
| Hebreewsk kalender | 5680 – 5681 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1975 – 1976 |
| - *Shaka Samvat* | 1842 – 1843 |
| Iraans kalender | 1298 –1299 |
| Islaamsk kalender | 1339 –1339 |

 |

(fe.) **1920** wiar det twuntigst juar faan at 20. juarhunert. At juar wiar en skregeljuar an begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender an mä’n Weedensdai uun de Juliaans kalender.

(mo.) **1920** wus dåt twuntist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir wus en schåltiir än begand ma’n Törsdi önj di Gregoriåånsch Kaläner än ma’n Weensdi önj di Juliåånsch Kaläner.

(hf.) **1920** waos dat twontist iir foon dat 20. iirhonert.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 21. Janewoore: Det 1919 Freeskonferens faan Pariis kaam tu aanj.
* 10. Febrewoore: En Folksufsteming uun Sleeswich feerd diartu, dat at nuurddial faan't lun faan Jüüle uf uun tu Denemark fäält.
* 30. Marts: Christian X. faan Denemark entleet at regiaring faan Carl Theodor Zahle auer en stridj auer at welerferianiging faan Madelsleeswich mä Denemark. Otto Liebe wurd premier-minister faan't lun.
* 05. April: Efter demonstratschuunen entleet Christian X. at regiaring faan Otto Liebe. Michael Pedersen Friis wurd premier-minister faan Denemark.
* 26. April: Woolen wiar uun Denemark.
* 05. Mei: Niels Neergaard wurd premier-minister faan Denemark.
* 14. August-12. September: Sööwenst Olympisk Somerspalen wiar uun Antwerpen.
* 2. Nofember: Presidentskapswool uun dön Ferianigt Stooten: wool faan Warren G. Harding tu a president.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 15. Febrewoore: Piet van Aken, fleemisk skriiwer († 1984)
* 06. April: Meinte Walta, waastfresk konstmoler († 2002)
* 18. Mei: Karol Józef Wojtyła, baskop faan Room (Paap) üüs Johanes Paul II. († 2005)
* 21. Juuli: Hans Bradtke, Dütsk Tekst-Techter († 1997)
* 29. August: Charlie Parker, US-amerikoonsk jazz komponist († 1955)
* 27. Nofember: Abe Lenstra, waastfresk futbaaler († 1985)

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 7. Janewoore: Edmund Barton, iarst premierminister faan Austraalien (\*1849)
* 20. August: Anders Zorn, sweedsk konstmoler (\* 1860)
* 24. September: Peter Carl Fabergé, rüs gulsmas (\* 1846)
* 25. Oktuuber: Aleksander, köning faan Grekenlun (\*1893)
# Kiew

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| **Kiew** |
| **(Київ/Kyjiw)** |
|  |

|  |  |
| --- | --- |
| Kiew (Ukraine)

|  |
| --- |
| Kiew  |

 |

 |
| Basisdooten |
| Oblast: | Stääd Kiew |
| Rajon: | Kreisfrei stääd |
| Hööchde auer NN: | 179 m |
| Grate: | 839 km² |
| Iinwenern: | 2.786.518 *(2009)* |
| Iinwenern per km²: | 3.321 Iinw./km² |
| Postkääntaalen: | 01xxx-04xxx |
| Tilefoonföörwool: | +380 44 |
| Geograafisk laag: | 50.4530.5179Koordinaaten: 50° 27′ 0″ N, 30° 30′ 0″ O |
| KOATUU: | 8000000000 |
| Ferwaltangsapdialang: | 10 Rajons |
| Bürgermääster: | Vitali Klitschko |
| Adres: | Вул. Хрещатик 36 01044 м. Київ |
| Wääbsteed: |  |
| Statistik |

**Kiew** (ingelsk *Kiev*, ukrainisk **Київ/Kyjiw** [ˈkɪjiu̯], rüsk **Киев/Kiew**) as det hoodstääd an gratst stääd faan a Ukraine. Hat leit bi a Dnjepr (ukrainisk: *Дніпро/Dnipro*) an hää 2,7 miljuun iinwenern.

## Geografii

### Iindialang faan Ferwaltang

At stääd hää tjiin distrikten:

| # | Distrikt | Lidj (2020) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Darnytsja | 347.085 |
| 2 | Desna | 369.752 |
| 3 | Dnipro | 358.790 |
| 4 | Holosijiw | 254.824 |
| 5 | Obolon | 319.427 |
| 6 | Petschersk | 163.086 |
| 7 | Podil | 207.963 |
| 8 | Schewtschenko | 220.572 |
| 9 | Solom'janka | 383.093 |
| 10 | Swjatoschyn | 342.768 |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kiew** – Saamlang faan bilen of filmer
# Geograafisk breetje

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Breetjinkreiser
Geograafisk breetje ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 )
an lengde ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 )

At **geograafisk breetje** ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ) of a **breetjinkreis** (latiinsk *latitudo*, ingelsk *latitude*; ufkört *LAT*) as di winkel, di en ponkt üüb a eerd faan a ekwaator ufstäänt. Efter nuurden began a breetjin mä 0° (ekwaator) an kön bit +90° (nuurdpuul) waaks, efter süüden gongt'at faan 0° bit -90° (süüdpuul).

Steeden, diar like widj faan a ekwaator ufstun, lei üüb det salew geograafisk breetje.

Am en ponkt üüb a eerd iandüüdag tu bestemin, brükst dü uk noch at **geograafisk lengde** ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) of a **meridiaan** (latiinsk longitudo, ingelsk longitude, ufkört *LON*). Det täält faan 0° (Lengde faan Greenwich, *Nolmeridian*) efter uasten bit 180° (*uastelk lengde*) an uk efter waasten bit 180° (*waastelk lengde*). 180° uast an 180° waast faal üüb disalew meridiaan, det as at *dootemgrens*.

Steeden, diar üüb di salew meridiaan lei, haa tu salew tidj made. A meridiaan as at *madeliinje*.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Geograafisk breetje** – Saamlang faan bilen of filmer
* Siamiil
* Nuurdhualewkuugel
* Süüdhualewkuugel
# George Washington

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Portreet faan George Washington
**George Washington** [ˈwɒʃɪŋtən] (\* 22. Febrewoore 1732 üüb't gud Wakefield uun Westmoreland County, Kolonii Virginia; † 14. Deetsember 1799 üüb sin gud Mount Vernon, Virginia) wiar faan 1789 ap tu 1797 de iarst president faan dön Ferianigt Stooten faan Ameerika.

## Luke uk diar

* *Presidenten faan dön Ferianigt Stooten uun dön 18. an 19. juarhunerten*: George Washington (1789-1797), John Adams (1797-1801), Thomas Jefferson (1801-1809), James Madison (1809-1817), James Monroe (1817-1825), John Quincy Adams (1825-1829), Andrew Jackson (1829-1837), Martin Van Buren (1837-1841), William Henry Harrison (Marts-April 1841), John Tyler (1841-1845), James K. Polk (1845-1849), Zachary Taylor (1849-1850), Millard Fillmore (1850-1853), Franklin Pierce (1853-1857), James Buchanan (1857-1861), Abraham Lincoln (1861-1865), Andrew Johnson (1865-1869), Ulysses S. Grant (1869-1877), Rutherford B. Hayes (1877-1881), James A. Garfield (Marts-September 1881), Chester A. Arthur (1881-1885), Grover Cleveland (1885-1889), Benjamin Harrison (1889-1893), Grover Cleveland (1893-1897), William McKinley (1897-1901).

| Föörgunger | Amt | Efterfulger |
| --- | --- | --- |
| neen |  **President faan dön Ferianigt Stooten** 1789-1797 | John Adams |
# Almería

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

AlmeríaSteed uun Andaluusien, Spoonien

Gemeen uun Spoonien| Hiart tu | Notarial District of Almería, Comarca Metropolitana de Almería |
| Grünj­laanj faan | Abd ar-Rahman III. |
| Kontinent | Euroopa |
| Stoot | Spoonien |
| Hoodsteed faan | Almería (Prowins) |
| Hoodsteed | Almería |
| Leit diar uun | • Andaluusien  • Almería (Prowins) |
| Leit naibi | Madlunsia |
| Geog­raa­fisk koor­di­naa­ten | 36°50′30″N 2°27′50″W |
| Baas faan a fer­wal­tang | María del Mar Vázquez Agüero |
| Iin­we­ner­taal | 205.468 |
| Maaner | 96.995 |
| Wüfen | 101.538 |
| Siidlang diar uun | Almería |
| Hööchde auer NN | 20±1 meeter |
| Bed­ü­ü­den dootem | Siege of Almería, Siege of Almería |
| Grate | 296.216.940 kwadrootmeeter |
| Post­kä­än­taal | 04001–04009 |
| Wä­äbs­teed | almeriaciudad.es |
| Flag | Almeria flag |
| Woopen | Q5837847 |
| Köppen Geiger kliima | gäärslun kliima |
| Patroon | Indaletius von Urci, Virgin of the Sea |
| Fö­ör­wool | 950 |

**Almería** as en huuwenstääd uun a süüd faan Spoonien, an hoodstääd faan't Prowins Almería uun't Autonoom Gemianskap Andaluusien. Diar wene son 200.000 lidj.

* Woopen faan't stääd

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Almería** – Saamlang faan bilen of filmer
# Devanagari

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Devanagari-skraft üüb plakooten
**Devanagari** (देवनागरी, devanāgarī) as en skraft, diar uun Indien för det ual Sanskrit, man uk för neimuudis spriaken brükt woort, fööraal Hindi an Marathi.

Hat woort al sant det 3. juarhunert f.Kr. skrewen, det äälst dokument as oober iarst faan't 7. juarhunert.

Devanagari as en alfabeetskraft mä buksteewen.

## Konsonanten

| Teeken | ISO | IPA | Teeken | ISO | IPA | Teeken | ISO | IPA | Teeken | ISO | IPA | Teeken | ISO | IPA |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| क | ka | /k/ | ख | kha | /kʰ/ | ग | ga | /ɡ/ | घ | gha | /ɡʱ/ | ङ | ṅa | /ŋ/ |
| च | ca | /tʃ/ | छ | cha | /tʃʰ/ | ज | ja | /dʒ/ | झ | jha | /dʒʱ/ | ञ | ña | /ɲ/ |
| ट | ṭa | /ʈ/ | ठ | ṭha | /ʈʰ/ | ड | ḍa | /ɖ/ | ढ | ḍha | /ɖʱ/ | ण | ṇa | /ɳ/ |
| त | ta | /t̪/ | थ | tha | /t̪ʰ/ | द | da | /d̪/ | ध | dha | /d̪ʱ/ | न | na | /n/ |
| प | pa | /p/ | फ | pha | /pʰ/ | ब | ba | /b/ | भ | bha | /bʱ/ | म | ma | /m/ |
| य | ya | /j/ | र | ra | /ɾ/ | ल | la | /l/ | व | va | /ʋ/ |
| श | śa | /ʃ/ | ष | ṣa | /ʂ/ | स | sa | /s/ | ह | ha | /ɦ/ | ळ | ḷa | /ɭ/ |

## Tekstbispal

En ual hoonskraft uun Devanagari

### Taalen

A taalen wurd uun en deesimaalsüsteem brükt, so üs wi det daalang wen san:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Devanagari** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikibooks: Devanagari** (sjiisk)
# Kaarelswaanj (stäärbil)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Stäärbil Kaarelswaanj |
| --- |
|  |
| **Latiinsk nööm** | Ursa Major |
| **Latiinsk geenitiif** | Ursae Majoris |
| **Ufkört** | UMa |
| **Rektaszension** | 8083108h 08m 31s bit 14290014h 29m 00s |
| **Deklination** | 2281814+28° 18′ 14″ bit 2730818+73° 08′ 18″ |
| **Rümwinkel** | 1279,660 deg² Steed 3 |
| **Hialandaal tu sen** | 90° N bit 14,5° S |
| **Tidj tu sen uun Madeleuroopa** | Zirkumpolaar stäärbil, at hialer juar tu sen. |
| **Taal faan stäären laachter üs 3 mag** | 6 |
| **Laachtest stäär (Grate)** | Alioth (1,76) |
| **Meteorstruumer** |
Ursiiden |
| **Kwelen** | IAU, |
|  Kööbersteegen bil faan Johann Elert Bode. |

A **Kaarelswaanj** (latiinsk **Ursa Major**, **UMa**), of uk **Grat Waanj** as en grat stäärbil üüb a nuurdelk hemel. Uun flook spriaken het hat **Grat Beer**. A stäären β an α Ursae Majoris (Merak an Dubhe) wise üüb a Puulstäär hen.

## Bilen

* A sööwen laacht stäären faan a Kaarelswaanj
* Kaarelswaanj, Letj Waanj an Puulstäär

## Aal a stäären

| B | F | Nööm / Betiaknang | V mag | Lj | Spektraalklas |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 105ε | 77 | Alioth | 1,69 bit 1,83 | 81 | A0p |
| 101α | 50 | Dubhe, Thahr al Dub al Akbar | 1,81 | 124 | K1II-III |
| 107η | 85 | Alkaid, Benetnasch | 1,86 | 101 | B3 V |
| 106ζ | 79 | Mizar | 2,23 | 78 | A2 V |
| 102β | 48 | Merak | 2,34 | 79 | A1 V |
| 103γ | 64 | Phekda, Phegda, Phekha, Phacd, Phad | 2,41 | 84 | A0 V SB |
| 123ψ | 52 | Psi Ursae Majoris | 3,00 | 147 | K1 III |
| 112μ | 34 | Tania Australis, Alkafzah Australis | 3,06 | ca. 230 | M0 III |
| 109ι | 9 | Talitha Borealis, Dnoces, Alphikra Borealis | 3,12 | 48 | A7 IV |
| 108θ | 25 | Al Haud, Sarir | 3,2 | 44 | F |
| 104δ | 69 | Megrez, Kaffa | 3,32 | 81 | A3 V |
| 115ο | 1 | Muscida | 3,35 | 184 | G4 II-III |
| 111λ | 33 | Tania Borealis, Alkafzah Borealis | 3,45 | 134 | A2 IV |
| 113ν | 54 | Alula Borealis | 3,49 | ca. 400 | K3 III |
| 110κ | 12 | Talitha Australis, Al Kaprah, Alphikra Australis | 3,57 | ca. 360 | A1 Vn |
| 200hh | 23 |  | 3,65 | 76 | F0 IV |
| 122χ | 63 | Alkafzah, Alkaphrah, El Koprah | 3,69 | 196 | K0 III |
| 120υ | 29 |  | 3,78 | 115 | F0 IV |
| 114ξ | 53 | Alula Australis | 3,79 | 29 |  |
| 200gg | 80 | Alkor, Saidak | 3,99 | 81 | A5 V |
| 200ff | 15 |  | 4,46 | 96 | Am |
| 400 | 26 |  | 4,47 | 267 | A2V |
| 200dd | 24 |  | 4,54 |  | G4 III-IV |
| 121φ |  |  | 4,55 | 437 | A3 IV |
| 116π2 | 4 | 4 Ursae Majoris | 4,59 | 252 | K2 III |
| 400 | 83 |  | 4,63 | 549 | M2 III |
| 124ω | 45 |  | 4,66 | 267 | A1 V |
| 119τ | 14 |  | 4,67 | 122 | Am |
| 400 |  | HR 4132 | 4,72 | 112 | A7 IV |
| 117ρ | 8 |  | 4,74 | 287 | M3 III |
| 400 | 55 |  | 4,76 | 183 | A2 V |
| 118σ2 |  |  | 4,80 | 67 | F7 IV-V |
| 200ee | 18 |  | 4,80 | 118 | A5 V |
| 400 | 36 |  | 4,82 | 42 | F8 V |
| 400 | 78 |  | 4,93 | 81 | F2 V |
| 400 |  | HR 4072 | 4,94 | 301 | A0sp |
| 400 | 56 |  | 4,99 | 492 | G8 II |
| 400 | 47 | Chalawan | 5,1 | 45,87 | G1 V |
| 400 |  | Gliese 417 | 6,4 | 70 | G0 V |
| 400 |  | Sidus Ludoviciana, HD 116798 | 7,6 |  | A5 |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kaarelswaanj** – Saamlang faan bilen of filmer
# Olhiar-Mamuut

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Olhiar-Mamuut |
| --- |
|
Skrook faan en Olhiar-Mamuut

EX - *extinct* (ütjstürwen)
 |
| Leewentstidj |
| Madelpleistozän bit Holozän |
| ~ 800.000 bit föör 4.000 juaren |
| Finjsteeden |
| * nuurdelk Euraasien
* Nuurdameerikoo
 |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Onerklas:* | Huuger tetjdiarten (Eutheria) |
| *Auerorder:* | Afrotheria |
| *Order:* | Elefantendiarten (Proboscidea) |
| *Famile:* | Elefanten (Elephantidae) |
| *Skööl:* | Mamuuten (*Mammuthus*) |
| *Slach:* | Olhiar-Mamuut |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Mammuthus primigenius* |
| (Blumenbach, 1799) |

At **Olhiar-Mamuut** (*Mammuthus primigenius*) as en ütjstürwenen slach faan Elefanten (Elephantidae). Hat kaam föör amanbi 800.000 bit 600.000 juaren üüb a nuurdelk eerdheleft ap. A leetst diarten san föör knaap 4.000 juaren ütjstürwen.

## Bilen

* J. F. Blumenbach
* Leewentsrüm
*
*

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Olhiar-Mamuuten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Olhiar-Mamuuten**
# Juudenspaans

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

En koord faan gemeenden, huar det **Juudenspaans Spriik** spreegen wurt

Det **Juudenspaans Spriik** (aanj nööm: *Djudeo-Espanyol* [dʒudeo espanjol], uun Hebreewsk Skraft: גֿודֿיאו-איספאנייול), uk **Ladino**, **Djudezmo** an uun a nuurd faan Marokko **Hakitía**, as en Romaans Spriik, wat faan Ualspaans kaam an at spriik faan föl sefardisk juuden as.

## Bispal

*El djudeo-espanyol es la lingua favlada de los djudios sefardim arondjados de la Espanya enel 1492. Es una lingua derivada del espanyol i favlada de 150.000 personas en komunitas en Israel, la Turkia, antika Yugoslavia, la Gresia, el Maruekos, Mayorka, las Amerikas, entre munchos otros lugares*.

Det Juudenspaans as at spriik, wat faan 1492 faan Spanje ferdrewen sefardisk juuden spreegen wurt. Det as en spriik, wat faan Spaans kaam an faan 150.000 lidj uun Israel, at Türkei, det iar Jugoslaawien, Grekenlun, Marokko, Mallorca, Nuurdameerika, Süüdameerika an Madelameerika, oner föl öler steeden, spreegen wurt.
# Uur-Indogermaans

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Nuurden faan a Kaukasus küd det Uur-Indogermaans apwoksen wees (ruad), süüden faan a Kaukasus küd a anatoolisk spriaken apkimen wees (orangj, ütjstürwen).

Uun detdiar regiuun trinjam't Suart Sia san sjauer kultuuren efterwiset wurden:

\* *Jamna-Kultuur*

\* *Cucuteni-Tripolje-Kultuur*

\* *Vinča-Kultuur*

\* *Maikop-Kultuur*
At **Uur-Indogermaans** of **Proto-Indogermaans** as det woorskiinelk föörluuper spriak faan a Indogermaans spriaken weesen. Diar jaft'at nian tjüchnisen faan, man a spriakwedenskapslidj gung diarfaan ütj, dat det spriak tuiarst uun't Kaukasusregiuun snaaket wurden as. Faan diar ütj haa indogermaans fulken uun a leetst ~ 5.000 juaren at hialer Euroopa an uk grat dialen faan Indien besiidelt. Diaram woort flooksis uk faan't **Indoeuropeesk spriakenfamile** snaaket.

Uk wan diar daalang en graten ferskeel tesken a indogermaans spriaken as, so like jo enööder dach uun flook wurden an uun a gramatik.

## Histoore

* am 2.500 f.Kr.
* am 1.500 f.Kr.
* am't juar 500 efter Krast

## Luke uk diar

* Indogermaans spriaken
* Ernst Kausen: *Sprachfamilien & vergleichende Sprachwissenschaft am Beispiel der indogermanischen Sprachen.* 2005
# 2011

|  |
| --- |
| **2011** |
|
◄ | 20. juarhunert | ◄ **21. juarhunert** ► | 22. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | ◄ **2011** ► | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 2011 *MMXI* |
| Ab urbe condita | 2764 |
| Armeensk kalender | 1460
*ԹՎ ՌՆԿ* |
| Schineesk kalender | 4707 – 4708
丁寅 – 戊卯 |
| Etiopisk kalender | 2003 –2004 |
| Hebreewsk kalender | 5771 – 5772 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2066 – 2067 |
| - *Shaka Samvat* | 1933 – 1934 |
| Iraans kalender | 1389 –1390 |
| Islaamsk kalender | 1432 –1432 |

 |

(fe.) **2011** wiar det elwenst juar faan at 21. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj.

(mo.) **2011** wus dåt alwt iir foon dåt 21. iirhunert. Et iir beganed ma’n Saneene.

(sö.) **2011** wiar dit elefst fan dit 21. Jaarhön’ert. Dit Jaar bigent me en Seninj.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen

* 11. Maarts : Uun Fukushima (Japan) gung atoomstruum-uunlagen efter en onerweeder-eerdbeewrin an en tsunami uunstaken an ferstruale det lun radioaktiif.
* Uun a somer san föl minsken faan't EHEC-bakteerium kraank wurden.
* 09. Jüüle : A Süüdsudaan woort suwereen.
* 3. Oktuuber: Helle Thorning-Schmidt wurd premierminister faan Denemark.

## Bäären – Tuläid – Bēren

## Störwen – Stürwen

* 12. August: Adeline Petersen, frisistin (\* 1949)
* 03. Deetsember: Hans Hoeg, spriakpleeger (\* 2017)
* 17. Deetsember: Cesária Évora, kapwerdisk sjongster (\* 1941)

## Neis

* 15. Janewoore : Wikipedia woort **10 juar** ual.

* 17. Janewoore : Nordfriisk Wikipedia woort näämd üüb **tagesschau.de 19. Janewoore : Ein Friese mit eigener Marke (Nordsee Zeitung)

* 09. Maarts: Theno feert en nei teooterstak ap (Amrum News)

* April: At Nordfriisk Instituut lööwet at **nei prisapgoow** faan a Tams Jörgensen Fonds ütj.

* 04. Mei: Jenny Jürgensen as nei vize-presidentin bi a JEV sh:z-beracht

* Mei: A Friisk Foriining feert faan a 4. bit 10. Jüüle 2011 weder en spriakrais för jong lidj troch.

* Jüüne: At **tjiisk-fering wurdenbuk** as ütjkimen.

* 12. August: Adeline Petersen stürwen.

* 19. August: At **Nuurdfresk Wikipedia** woort 1 juar ual !

* 23. August: Die Kleine Sprachgeschichte. Nordfriesisch (Deutschlandradio)

* 01. September: Frasch raadio aw "Antenne Sylt"

* September: www.nordfriesland-datenbank.de as ei muar uun't näät. Enkelt sidjen kön noch auer't "wayback machine" fünjen wurd.

* 24. September: Föördrach auer't Nuurdfresk Wikipedia bi't Nordfriisk Instituut.

* 22. Oktuuber: **5.000 sidjen** üüb't Nuurdfresk Wikipedia.

* 19. Nofember: Beracht auer't Nuurdfresk Wikipedia uun't Nordfriesland Tageblatt.

* 03. Detsember: **Jü Saaterfrasch Wikipedia heet 2.000 fule artiikle**.