Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1. August

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Jüüle - **August** - September |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

01. Jean-Baptiste de Lamarck \* 1744
01. Sweits, natsionaalfeierdai
# Islaamsk kalender

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Islaamsk kalender faan't juar 1863

A **Islaamsk kalender** (araabisk ‏التقويم الهجري‎‎, DMG *at-taqwīm al-hiǧrī* of ‏التقويم الإسلامي‎‎ *at-taqwīm al-islāmī*) as en muunkalender. Sin kalenderjuaren haa twaalew muun-muuner mä 29 of 30 daar, uun't madel 354 1⁄3 daar. Auer islaamsk juaren 10 bit 12 daar kurter san üs a sanjuaren (amanbi 365 1⁄4 daar), san 33 islaamsk juaren so lung üs ~ 32 sanjuaren.

För a büürerei woort oober uk uun islaamsk lunen di Gregoriaans kalender brükt; di Islaamsk kalender hää fööraal en religiöös bedüüdang.

**Dootem efter a Islaamsk Kalender**:

---

28. Dhū l-Hiddscha
1447
(= 14. Jüüne 2026)

[aktualisiare]

## Muuner

| Nr. | Nööm | Daar |
| --- | --- | --- |
| 1 | Muharram | 30 |
| 2 | Safar | 29 |
| 3 | Rabīʿ al-auwal | 30 |
| 4 | Rabīʿ ath-thānī | 29 |
| 5 | Dschumādā l-ūlā | 30 |
| 6 | Dschumādā th-thāniya | 29 |
| 7 | Radschab | 30 |
| 8 | Schaʿbān | 29 |
| 9 | Ramadān | 30 |
| 10 | Schauwāl | 29 |
| 11 | Dhū l-Qaʿda | 30 |
| 12 | Dhū l-Hiddscha | 29 of 30 |

## Wegdaar

| Öömrang | Araabisk | Amskrewen | Auersaat |
| --- | --- | --- | --- |
| Söndai | ‏يوم الأحد‎‎ | *Yaum al-aḥad* | „iarst dai“ |
| Mundai | ‏يوم الإثنين‎‎ | *Yaum al-iṯnain* | „ööder dai“ |
| Teisdai | ‏يوم الثلاثاء‎‎ | *Yaum aṯ-ṯulāṯāʾ* | „traad dai“ |
| Wäärnsdai | ‏يوم الأَرْبعاء‎‎ | *Yaum al-arbiʿāʾ* | „sjuard dai“ |
| Süürsdai | ‏يوم الخَمِيس‎‎ | *Yaum al-ḫamīs* | „fift dai“ |
| Freidai | ‏يوم الجُمْعَة‎‎ | *Yaum al-ǧumʿa* | „dai faan't fersaamlang“ (tu't gemiansoom beedgin) |
| Saninj | ‏يوم السَّبْت‎‎ | *Yaum as-sabt* | „sööwenst dai“ (sabbat) |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Islaamsk kalender** – Saamlang faan bilen of filmer
# Holt

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En apseegeten buumstam mä juarsringer an holtstrualen. Det buark bütjenam woort ei muar tu't holt reegent.
**Holt** as det hard materiool faan buumer an bosker. Det koon faan näädelbuumer of faan bloosbuumer kem.

* Näädelbuum- (boowen) an bloosbuumholt (oner)
* Fichtenholt
* Sjüürenholt
* Käärsholt
* Palisander

## Brük

Holt woort brükt üs **bauholt**, am hüsang tu baun of buaten of stegelker.

Banen uun en hüs woort holt brükt för trääpen an mööbel: boosler, stuuler an skaaben.

Man uk üs **braanang** wiar holt wichtag. Daalang woort weder muar holt ferbraand, auer ööle so jüür wurden as.

* Mä 118 m di huuchst holtbau, stäänt uun Poolen.
* Det gratst rian holtsaag, stäänt uun Hannover.
* Braanholt.

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Holt Saamlang faan holtslacher mä bilen (huuchsjiisk)
# Kurn

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Aaksen faan bere, wiaten an roog.
**Kurn** as en betiaknang för en skööl faan swetgäärs-plaanten (*Poaceae*). Jo haa en grat bedüüdang üs iidj för a minsken üüb a hialer eerd.

* Rip wiaten, heewer an roog.
* Saner kurn nian bruad.

## Wichtag slacher

* Wiaten – (*Triticum*)
* Roog – (*Secale*)
* Bere – (*Hordeum*)
* Heewer – (*Avena*)
* Ris – (*Oryza*)
* Meis – (*Zea mays*)
* Hirse – (*Sorghum*, *Panicum*, *Pennisetum* an öödern)

## Wäärdaghaid

| Bereegent üüb 100 g faan en slach |
| --- |
| **max.min.** | Energii (kJ) | Protein (g) | Fäät (g) | Köölhydraaten (g) | Calcium (mg) | Iisen (mg) | Kalium (mg) | Magnesium (mg) | Vitamiinen |
| B1 (mg) | B2 (mg) | B6 (mg) | E (mg) | Folsüren (mg) | Niacin (mg) |
| Dinkel | 1340 | 11,5 | 2,7 | 69,0 | 22 | 4,2 | 447 | 130 | 0,40 | 0,15 | 0,27 | 1,6 | 0,03 | 6,9 |
| Bere | 1430 | 11,0 | 2,1 | 72,0 | 38 | 2,8 | 444 | 119 | 0,43 | 0,18 | 0,56 | 0,67 | 0,065 | 4,8 |
| Heewer | 1530 | 12,5 | 7,1 | 63,0 | 79,6 | 5,8 | 355 | 129 | 0,52 | 0,17 | 0,75 | 0,84 | 0,033 | 1,8 |
| Hirse | 1510 | 10,5 | 3,9 | 71,0 | 25 | 9,0 | 215 | 170 | 0,46 | 0,14 | 0,75 | 0,1 | 0,01 | 4,8 |
| Meis | 1498 | 9,0 | 3,8 | 71,0 | 15 | 1,5 | 330 | 120 | 0,36 | 0,20 | 0,40 | 2,0 | 0,026 | 1,5 |
| Ris | 1492 | 7,5 | 2,2 | 75,5 | 23 | 2,6 | 150 | 157 | 0,41 | 0,09 | 0,67 | 0,74 | 0,016 | 5,2 |
| Roog | 1323 | 8,8 | 1,7 | 69,0 | 64 | 5,1 | 530 | 140 | 0,35 | 0,17 | 0,29 | 2,0 | 0,14 | 1,8 |
| Wiaten | 1342 | 11,5 | 2,0 | 70,0 | 43,7 | 3,3 | 502 | 173 | 0,48 | 0,24 | 0,44 | 1,35 | 0,09 | 5,1 |

## Luke uk diar

* Poales

 **Commonskategorii: Kurn** – Saamlang faan bilen of filmer
* Bruad
* Kurn (sprit)

## Ferwisang efter bütjen

* A wichtagst kurnslacher (sjiisk)
# Salta (Prowins uun Argentiinien)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

SaltaProwins uun Argentiinien

Prowins uun Argentiinien| Hiart tu | ZICOSUR |
| Grünj­laanj | 1814 |
| Hymne | Gloria a Salta, La López Pereyra |
| Stoot | Argentiinien |
| Hoodsteed | Salta |
| Leit diar uun | Argentiinien |
| Tidjsoon | UTC−3, America/Argentina/Salta |
| Geog­raa­fisk koor­di­naa­ten | 24°47′0″S 65°25′0″W |
| Geog­raa­fisk furem | link |
| Huuchst ponkt | Llullaillaco |
| Baas faan a fer­wal­tang | Gustavo Sáenz |
| Iin­we­ner­taal | 1.441.351 |
| Hööchde auer NN | 1.246 meeter |
| Grate | 155.488 kwadrootkilomeeter |
| Wä­äbs­teed | www.salta.gob.ar |
| Flag | flag of Salta |
| Woopen | Coats of arms of Salta Province |

**Salta** as en prowins uun a nuurd faan Argentiinien. Diar wene son 1,4 miljoon lidj. Hoodstääd as Salta. Det Prowins Salta amslot det Prowins Jujuy.

* Salta uun Argentiinien
* Flag
* Woopen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Salta (Prowins uun Argentiinien)** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Salta** (sjiisk)
# Kareelisk (Spriik)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Koord huar **Kareelisk** spreegen wurt
Det **Kareelisk Spriik** (üüb Kareelisk: *karjalan kieli*) as en spriik, wat faan amanbi 30.000 lidj fööraal uun't Republiik Kareelien an det Twer Prowins uun Rüslun spreegen wurd. Det hiart tu de Uastsiafins twiich faan dön Fins-Uugrisk Spriiken an hee trii hooddialekten:

* rocht Kareelisk
* Olonetsisk (*livvin kieli*)
* Lüüdisk (*lüüdin kieli*)

At Kareelisk (feraal at *Lüüdisk*) as nai mä't Wepsisk, diar widjer am a süüd, uasten faan Sankt Petersburg snaaket wurt.

## Gramatik

### Pronoomen

* **mie**: ik.
* **šie**: dü.
* **hiän**: hi/hat.
* **myö**: wi.
* **työ**: jam.
* **hyö**: jo.

## Luke uk diar

 **Commons: Kareelisk** – Saamling faan biljen of filmer
 **Test-Wikipedia üüb KareeliskWikipedia üüb OlonetsiskTest-Wikipedia üüb Lüüdisk**
# Germaans spriaken

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Spriadkoord faan germaans spriaken.

A **germaans spriaken** san en twiig faan a indogermaans spriaken. Diar hiar amanbi 15 spriaken tu, an 500 miljuun minsken snaake ian diarfaan üs mamenspriak. 700 miljuunen san't, wan dü jo mätäälst, diar's leeder tuliard haa.

## A grat germaans spriaken

**Waastgermaans spriaken**
  Holuns
  Plaatsjiisk
  Madelsjiisk
  Süüdsjiisk
**Nuurdsiagermaans**
  Ingelsk
  Fresk
**Nuurdgermaans**
  Uast-Skandinaawisk
  Waast-Skandinaawisk
  Grens tesken Nuurd- an Waastgermaans
Waastgermaans spriaken an warianten
* Ingelsk 340 miljuun spreegern + 180 miljuun tuliarden.
* Sjiisk 100 miljuun spreegern + 80 miljuun tuliarden.
* Holuns (25 Mio.)
* Sweedsk (10 Mio.)
* Afrikaans (6 Mio. + 10 Mio.)
* Däänsk (5,5 Mio.)
* Noorsk (5 Mio.)
* Plaatsjiisk (5 Mio.)
* Jidisk (3 Mio.)

## Iindialang

* **Germaans** 15 spriaken
	+ **Waastgermaans**
		- **Sjiisk an holuns** (Kontinentaalgermaans)
			* **Sjiisk**
				+ Sjiisk (100 Mio. + 80 Mio.)
				+ Jidisk (3 Mio.)
				+ Luksemborags (Lëtzebuergesch) (300.000)
				+ Pennsilwaanisk (100.000)
			* **Plaatsjiisk**
				+ Plaatsjiisk (5 Mio.)
				+ Plautdietsch (500.000)
			* **Holuns**
				+ Holuns (25 Mio.)
				+ Afrikaans (6 Mio. + 10 Mio.)
		- **Nuurdsiagermaans** (Ingwäoonisk, Anglo-Fresk)
			* Fresk (720.000) (Nuurdfresk, Waastfresk, Saaterfresk)
			* Ingelsk (340 Mio. +180 Mio.)
			* Skots
	+ **Nuurdgermaans**
		- **Skandinaawisk Däänsk (5,5 Mio.)
			* Sweedsk (9 Mio.)
			* Norweegs (5 Mio.)
		- **Isluns-Färöisk Isluns (300.000 + 50.000)
			* Färöisk (65.000)
			* Norn †
	+ **Uastgermaans** †
		- Gootisk oner ölern - *aal uastgermaans spriaken san ütjstürwen*

## Germaans an huuchsjiisk ütjspriakferanerangen

| Nr | \*Indogermaans → | \*Germaans → | Huuchsjiisk |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | p → | f → | f |
| 2 | t → | þ (th) → | d |
| 3 | k → | h (ch) → | h |
| 4 | b → | p → | ff / pf |
| 5 | d → | t → | ss / tz |
| 6 | g → | k → | hh / ch |
| 7 | bh → | b → | b (*alem./bair.* p) |
| 8 | dh → | d → | t |
| 9 | gh → | g → | g (*bair.* k) |

## Ferglik mä ööder spriaken

| Nr | \*Indogermaans | Latiinsk | Greks | \*Germaans | Ingelsk | Sjiisk |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | \p**əter | **p**ater | **p**atér | \f**ađer | **f**ather | **V**ater |
| 2 | \*bhra**t**ar | fra**t**er | phra**t**ér | \*brō**þ**er | bro**th**er | Bru**d**er |
| 3 | \k**erd | **c**ord- | **k**ard- | \χ**ertōn | **h**eart | **H**erz |
| 4 | \*dheu**b** | . | . | \*deu**p** | dee**p** | tie**f** |
| 5a | \*e**d**- | e**d**- | e**d**- | \*i**t**ana | ea**t** | e**ss**en |
| 5b | \*se**d**- | se**d**- | . | \*si**t**ana | si**t** | si**tz**en |
| 6 | \*e**g**o | e**g**o | e**g**o | \*e**k** | i**k** (*nd.*) | i**ch** |
| 7 | \bh**er | **f**er- | **ph**er- | \b**airana | **b**ear | ge-**b**ären |
| 8 | \*u**dh**ar | u**b**er | oũ**th**ar | \*u**d**ar | u**d**er (*ae.*) | Eu**t**er |
| 9 | \*we**gh**- | ve**h**- | . | \*we**g**a- | wei**gh** | wie**g**en |

## Luke uk diar

* **Commonskategorii: Germaans spriaken** – Saamlang faan bilen of filmer
# 1989

|  |
| --- |
| **1989** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | ◄ **1989** ► | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1989 *MCMLXXXIX* |
| Ab urbe condita | 2742 |
| Armeensk kalender | 1438
*ԹՎ ՌՆԼԸ* |
| Schineesk kalender | 4685 – 4686
乙辰 – 丙巳 |
| Etiopisk kalender | 1981 –1982 |
| Hebreewsk kalender | 5749 – 5750 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2044 – 2045 |
| - *Shaka Samvat* | 1911 – 1912 |
| Iraans kalender | 1367 –1368 |
| Islaamsk kalender | 1410 –1410 |

 |

(fe.) **1989** wiar det njüügen-an-tachentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Söndai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 08. August: Geoffrey Palmer wurd 33. premier-minister faan Nei-Sialun.
* 25. August: Det ameerikoons rümsond Voyager 2 floog at planeet Neptuun föörbi.
* 09. Nofember: Det Berliiner Müür an banertjiisk grens wurd eebenmaaget.
* 22. Deetsember: At staheu jin Nicolae Ceaușescu uun Rumeenien begand.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 23. Janewoore: Salvador Dalí, konstler (\* 1904)
* 06. Jüüne: Hans Jaenisch, konstmooler (\* 1907)
# National Diet Library

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Natsionaalbibleteek faan Jaapan
At **National Diet Library** (japoonsk 国立国会図書館, *Kokuritsu Kokkai Toshokan*) as det natsionaalbibleteek faan Jaapan sant 1948. Hat werket so üs det Library of Congress uun Ameerikoo. Diar san fööraal tau iinrachtangen uun Nagatachō (Tokio) und Kyōto.

Det bibleteek häält auer 30 miljoon dokumenten: ~10 miljoon buken (~ 7 miljoon japoonsken an ~ 3 miljoonen uun ööder spriaken), 12 miljoon tidjskraften an bleeden, an 13 miljoon ööder meedien (mikroformen, nuuten, digitaal meedien). Hat as ian faan a gratst bibleteeken üüb a eerd.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: National Diet Library** – Saamlang faan bilen of filmer
## Ferwisang efter bütjen

* Literatüür faan of auer National Diet Library uun a kataloog faan't Sjiisk Natsionaalbibleteek
* NDL – Wääbsteed üüb ingelsk
# Olymp

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Mytikas |
| --- |
| Toop faan a Olymp mä: Skala (1), Mytikas (2), Stefani (3), Profitis Ilias (4), S.E.O.-Höske (5), Touba (6)
Toop faan a Olymp mä: Skala (1), Mytikas (2), Stefani (3), Profitis Ilias (4), S.E.O.-Höske (5), Touba (6) |
| Hööchde | 2.918 m |
| Laag | Tesken Thessaalien an Madel-Makedoonien, Griichenlun |
| Beragkeed | Olymp |
| Dominans | 254 km → Musala |
| Prominens | 2355 mfd2 |
| WGS 84 | 40.0862222.358492918Koordinaaten: 40° 5′ 10″ N, 22° 21′ 31″ O |
|

|  |
| --- |
| Olymp (Griechenland) |

 |
| Iarst tooch besteegen | 2. August 1913 faan Christos Kakkalos, Frédéric Boissonas an Daniel Baud Bovy |
| Ööders wat | Huuchst berag uun Griichenlun |

fpd3pd5

A **Olymp** (greks Όλυμπος) as det huuchst beragkeed uun Griichenlun naibi det stääd Katerini. Uun't greks mütologii sat üüb a Olymp a Olympisk Godhaiden.

A huuchst toop diar as a *Mytikas* (of uk: *Mitikas*) mä en hööchde faan 2.918 m. A naisthuuch tooper san *Skolio* (2.911 m), *Stefani* (2.909 m) an *Skala* (2.866 m).

At hialer regiuun stäänt oner skül faan a UNESCO. Hat skal en *weltarewdial* wurd.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Olymp** – Saamlang faan bilen of filmer
**Wikivoyage Raisfeerer:Olymp** (sjiisk)
# Alkaalimetal

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |  |
| --- | --- |
| **Skööl** | **1** |
| **Hoodskööl** | **1** |
| **Periode** |
| **2** | **3** Li |
| **3** | **11** Na |
| **4** | **19** K |
| **5** | **37** Rb |
| **6** | **55** Cs |
| **7** | **87** Fr |
| **(8)** | **(119)** Uue |

**Alkaalimetalen** san cheemisk elementen uun det **1. skööl** faan't periodensüsteem. Uk weederstoof stäänt uun't 1. skööl, det as oober nian metal.

Tu detdiar skööl hiar Liitsium, Naatrium, Kaalium, Rubiidium, Tseesium an Frantsium. Det san salwern skürnin metalen mä ian elektron uun't bütjenst elektroonenskel.

## Eegenskapen

| Alkaalimetal | Atoommase (u) | Smoltponkt (K) | Köögponkt (K) | Sachthaid (g/cm³) | Elektronegatiwiteet (Pauling-Skala) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Liitsium | 006,941 | 453 | 1615 | 0,534 | 0,98 |
| Naatrium | 022,990 | 370 | 1156 | 0,968 | 0,93 |
| Kaalium | 039,098 | 336 | 1032 | 0,890 | 0,82 |
| Rubiidium | 085,468 | 312 | 0961 | 1,532 | 0,82 |
| Tseesium | 132,905 | 301 | 0944 | 1,930 | 0,79 |
| Frantsium | (223),.00 | 295 | 0950 | 1,870 | 0,70 |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Alkaalimetalen** – Saamlang faan bilen of filmer
# Röntgenstrualen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Wäärnang för raadioaktiif of röntgenstrualen efter DIN EN ISO 7010.
**Röntgenstrualen** san elektromagneetisk waagen mä en waagenlengde oner (kurter üs) 10 nm. Auer 10 nm began ultraviolet (UV) strualen. Jo san 1895 faan Wilhelm Conrad Röntgen ütjfünjen wurden. Diaram san jo uun flook spriaken efter ham näämd wurden. Uun Ameerikoo sait am **X-rays**. Didiar nööm 'X-strualen' hää W.C. Röntgen salew brükt.

Mä röntgenstrualen kön bilen faan üüs knooken maaget wurd.

## Iindialang

* waagenlengde oner 0,005 nm (= 5 pm) : gammastrualen
* 0,005-0,05 nm : **hard** röntgenstrualen
* 0,05-1 nm : **madelhard** röntgenstrualen
* 1-10 nm : **wok** röntgenstrualen
* auer 10 nm : ultraviolet strualen

## Bilen

* Röntgenbil faan en minskenhun mä sääks fangern
* Röntgenbil faan tuupskrüüwet knooken
* Wilhelm Conrad Röntgen
* Freimarke faan 1995

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Röntgenstrualen** – Saamlang faan bilen of filmer