Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lai Châu (Prowins)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Det **Lai Châu Prowins** uun Wjetnam föör 2025

Det **Lai Châu Prowins** (üüb Wjetnameesk: *Tỉnh Lai Châu*) as ian faan dön aachtantwuntig prowinsen uun Wjetnam. At prowins leit uun a nuurd faan't lun. Det hee 370.502 lidj (2009). At hoodsteed faan’t prowins as Lai Châu.

## 2025

sant a 1. Jüüle 2025:

## Kwelen

## Luke uk diar

 **Commons: Lai Châu (Prowins)** – Saamling faan biljen of filmer
# Johannesburg

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

|  |  |
| --- | --- |
| Johannesburg (Südafrika)

|  |
| --- |
|   |

 |
| **Johannesburg** uun Süüdaafrika |

**Johannesburg** as det gratst steed uun Süüdaafrika. At steed leit uun a nuurduast faan’t lun, amanbi 53 km tu a süüduast faan Pretoria. Det hee 7.860.781 lidj (2011). Det as at hoodsteed faan det Gauteng Prowins.

## Kwelen
# 1974

|  |
| --- |
| **1974** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1969 | 1970 | 1971 | 1972 | 1973 | ◄ **1974** ► | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1974 *MCMLXXIV* |
| Ab urbe condita | 2727 |
| Armeensk kalender | 1423
*ԹՎ ՌՆԻԳ* |
| Schineesk kalender | 4670 – 4671
庚丑 – 辛寅 |
| Etiopisk kalender | 1966 –1967 |
| Hebreewsk kalender | 5734 – 5735 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2029 – 2030 |
| - *Shaka Samvat* | 1896 – 1897 |
| Iraans kalender | 1352 –1353 |
| Islaamsk kalender | 1394 –1394 |

 |

(fe.) **1974** wiar det fjauer-an-sööwentigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Teisdai.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 07. Febrewoore: Grenaada woort suwereen.
* 04. Marts: Harold Wilson wurd weler premier-minister faan det Ferianigt Köningrik.
* 11. April: Golda Meir treed üüs premier-minister faan Israel turag.
* 07. Mei: Helmut Schmidt wurd füft bundeskansler faan at Bundesrepubliik Tjiisklun.
* 19. Mei: Valéry Giscard d’Estaing wurd tu a president faan Frankrik woold.
* 09. August: US-president Richard Nixon treed turag.
* 31. August: Hugh Watt wurd 29. premier-minister faan Nei-Sialun.
* 06. September: Bill Rowling wurd 30. premier-minister faan Nei-Sialun.
* 10. September: Guinea-Bissau wurd suwereen.

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

* 10. April: Beate S. Lech, noorsk musiiker

## Störwen – Sturwen – Stürwen

* 02. April: Georges Pompidou, fraansöösk poliitiker an president faan Frankrik (\* 1911)
# Weltbeenk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At Weltbeenk sat uun Washington.

At **Weltbeenk** as en ferbant faan fiiw iinrachtangen, diar för stabiil finansen üüb a eerd surge skel. Hat sat uun Washington, D.C. (USA) an as 1945 grünjlaanj wurden, am a lunen efter a Ööder Weltkriich weder aptubauen. At Weltbeenk as en iinrachtang faan a UNO an nai mä di Internatsionaal Müntfond (IMF).

## Iinrachtangen

* IBRD (*International Bank for Reconstruction and Development*, *World Bank*)
* IDA (*International Development Association*)
* IFC (*International Finance Corporation*)
* MIGA (*Multilateral Investment Guarantee Agency*)
* ICSID (*International Centre for Settlement of Investment Disputes*)

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Weltbeenk** – Saamlang faan bilen of filmer
* Wääbsteed faan't Weltbeenk
# Tempratuur

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Füsikaalisk grate |
| --- |
| Nööm | **Tempratuur** |
| Formeltiaken |  *WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  (för Kelvin)* |
|

| Gratin- an Ianhaidensüsteem | Ianhaid | Dimension |
| --- | --- | --- |
| SI-süsteem | K, °C | θ |
| Planck-Ianhaiden | Planck-Tempratuur | ħ1/2·G−1/2·c5/2·k−1 |

 |

At **tempratuur** as en grate uun a füsiik. Hör SI-ianhaid as Kelvin (K). Uun Sjiisklun, Uastenrik an a Schweiz as oober uk Graad Celsius (°C) tuläät.

Det tempratuur faan en gas hinget faan det energii faan a atoomen uf. Dü mutst di det faard faan a atoomen uun würelkhaid 2·1012-sis gauer föörstel.

## Tempratuuren amreegne

Ianhaiden| → faan → | Kelvin (K) | Graad Celsius (°C) | Graad Réaumur (°Ré) | Graad Fahrenheit (°F) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ↓ tu ↓ |
| TKelvin | = TK | = TC + 273,15 | = TRé · 1,25 + 273,15 | = (TF + 459,67) · 5⁄9 |
| TCelsius | = TK − 273,15 | = TC | = TRé · 1,25 | = (TF − 32) · 5⁄9 |
| TRéaumur | = (TK − 273,15) · 0,8 | = TC · 0,8 | = TRé | = (TF − 32) · 4⁄9 |
| TFahrenheit | = TK · 1,8 − 459,67 | = TC · 1,8 + 32 | = TRé · 2,25 + 32 | = TF |
| TRankine | = TK · 1,8 | = TC · 1,8 + 491,67 | = TRé · 2,25 + 491,67 | = TF + 459,67 |
| TRømer | = (TK − 273,15) · 21⁄40 + 7,5 | = TC · 21⁄40 + 7,5 | = TRé · 21⁄32 + 7,5 | = (TF − 32) · 7⁄24 + 7,5 |
| TDelisle | = (373,15 − TK) · 1,5 | = (100 − TC) · 1,5 | = (80 − TRé) · 1,875 | = (212 − TF) · 5⁄6 |
| TNewton | = (TK − 273,15) · 0,33 | = TC · 0,33 | = TRé · 33⁄80 | = (TF − 32) · 11⁄60 |
| → faan → | Graad Rankine (°Ra) | Graad Rømer (°Rø) | Graad Delisle (°De) | Graad Newton (°N) |
| ↓ tu ↓ |
| TKelvin | = TRa · 5⁄9 | = (TRø − 7,5) · 40⁄21 + 273,15 | = 373,15 − TDe · 2⁄3 | = TN · 100⁄33 + 273,15 |
| TCelsius | = TRa · 5⁄9 − 273,15 | = (TRø − 7,5) · 40⁄21 | = 100 − TDe · 2⁄3 | = TN · 100⁄33 |
| TRéaumur | = TRa · 4⁄9 − 218,52 | = (TRø − 7,5) · 32⁄21 | = 80 − TDe · 8⁄15 | = TN · 80⁄33 |
| TFahrenheit | = TRa − 459,67 | = (TRø − 7,5) · 24⁄7 + 32 | = 212 − TDe · 1,2 | = TN · 60⁄11 + 32 |
| TRankine | = TRa | = (TRø − 7,5) · 24⁄7 + 491,67 | = 671,67 − TDe · 1,2 | = TN · 60⁄11 + 491,67 |
| TRømer | = (TRa − 491,67) · 7⁄24 + 7,5 | = TRø | = 60 − TDe · 0,35 | = TN · 35⁄22 + 7,5 |
| TDelisle | = (671,67 − TRa) · 5⁄6 | = (60 − TRø) · 20⁄7 | = TDe | = (33 − TN) · 50⁄11 |
| TNewton | = (TRa − 491,67) · 11⁄60 | = (TRø − 7,5) · 22⁄35 | = 33 − TDe · 0,22 | = TN |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Tempratuur** – Saamlang faan bilen of filmer
* Waremk
# Gewicht (füsiik)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Det **gewicht** WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 faan en materiool hinget faan sin mase an det grawitatjuun uf. Sodenang as gewicht en krääft, diar efter onern trakt. Uun't SI-süsteem woort det uun Newton (N) meeden.

## Bestemang

At gewicht üüb a eerd WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 bereegent ham ütj mase WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 an faardferanerang üüb a eerd WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 :

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 as amanbi WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 .

## Gewicht an mase

Bit 1960 as det gewicht uun kilopond (kp) meeden wurden. Det wiar ianfach, auer 1 kg üüb a eerd genau 1 kp wäächt. Do as det üüb Newton amsteld wurden. Diarbi as 1 kp = 9,80665 N.

Det mase faan en materiool blaft likedenang, ianerlei huar det as. Oober det gewicht feranert ham, üüb a muun wäächt det föl maner an uun a leesag rüm wäächt det goor niks muar.

Bispal: En materiool faan 100 kg mase wäächt üüb a eerd amanbi 981 N (det san 100 kp), üüb a muun oober man 163 N. Det gewicht üüb a muun as do bluas noch so grat üs det gewicht faan ~16 kg üüb a eerd.
# Bludkreisluup

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Bludkreisluup troch't lif

A **Bludkreisluup** of **Kreisluup** as det süsteem, hü bi tetjdiarten an sodenang uk bi a minsk at blud faan't hart troch't lif pompet woort.

Hi fersuragt a orgaanen mä sürstoof, mineraalen an hormoonen. Üüb a ööder sidj feert hi kööldioksiid an stoofwakselprodukten uf.

A bludkreisluup spelet uk en wichtag rol bi't ferdialen faan waremk uun't lif.

A äädern, diar det blud faan't hart tu a orgaanen pompe, san *arteerien* of *slachäädern* (üüb det bil ruad). Ööder wai am, faan a orgaanen tu't hart lääpt det blud troch *weenen* (üüb det bil blä).

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Bludkreisluup** – Saamlang faan bilen of filmer
# Uastaasien

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Uastaasien
**Uastaasien** as di uastelk dial faan di kontinent Aasien.

| Lun | Hoodstääd | Grate (km²) | Iinwenern |
| --- | --- | --- | --- |
|  Sjiina | Peking | 9.572.419 | 1.306.313.813 |
|  Republiik Sjiina (Taiwan) | Taipeh  | 35.980 | 22.749.838 |
| Jaapan Jaapan | Tokio | 377.835 | 127.417.244 |
| Korea Nuurd Nuurdkorea | Pjöngjang | 122.762 | 22.612.177 |
| Korea Sud Süüdkorea | Seoul | 99.392 | 48.640.671 |
# Han-Dünastii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Määchtrüm faan't Han-Dünastii am't juar 0
At **Han-Dünastii** (sjineesk 漢朝 / 汉朝, Pinyin *hàncháo*) hää det sjineesk keiserrik regiaret faan 206 f.Kr. bit 220 efter Krast.

## Iindialang

* Ääder Han: 207 f.Kr. bit 6/9 e.Kr.
* Wang Mang: 6/9 e.Kr. bit 23/25 e.Kr.
* Leed Han: 23/25 bit 220

## Histoore

Jilstak ütj bronse faan't Ääder Han-tidj

Üs det Qin-Dünastii grausoom jin a büüren föörging, jääw't en apstant, an di uunfeerer Liu Bang as 206 f.Kr. Keiser faan Sjiina wurden. Hi hää di aadel ufskaafet, det lun uun prowinsen apdiald, an mä beamten regiaret.

Uun't Han-Dünastii kaam föl neis uun wiartskap an technik ap, det wiar hanel mä siisen, lak an jaade, an det maagin faan papiir, stial, pompen an bragen.

A Qin hed buken ferbeeden an ferbraand; oner a Han ging det weder amhuuch mä wedenskap an kultuur.

Efter waasten as det siisenstruat ütjbaud wurden, huar a Han-Sjineesen det hanelsmäächt hed. An efter süüden ging hör iinflööd bit Wjetnam an üüb a siawai bit tu't Röömsk Rik.

## At dünastii

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Han-Dünastii** – Saamlang faan bilen of filmer
# Siisenstruat

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At Siisenstruat an ferbünjen hanelswaier uun't 1. juarhunert.

At **Siisenstruat** (sjineesk 絲綢之路 / 丝绸之路, Pinyin *Sīchóu zhī Lù*, kurt: 絲路 / 丝路,  *Sīlù*; mongools ᠲᠣᠷᠭᠠᠨ ᠵᠠᠮ Tôrgan Jam; persisk ‏جاده ابریشم‎‎ *dschādeh abrischam*, DMG *ǧādeh ābrīšam*; ingelsk *Silk Road*) as en ual näät faan hanelswaier, diar at Madlunsia regiuun mä Madelaasien an Uastaasien ferbanjt.

Auer at Siisenstruat kaam ei bluas hanelswaaren üs t.b. siisen tu Euroopa, man uk ideen an religioonen.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Siisenstruat** – Saamlang faan bilen of filmer
# L (buksteew)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

**L** of **l** (ütjspreegen: el) as di twaalewst buksteew faan't latiinsk alfabeet an en konsonant.

Ll
## Began

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |  |
| Proto-semitisk oksendriiwer | Phönizisk Lamed | Greks Lambda | Etruskisk L | Latiinsk L |

## Codes

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  L uun Braille-skraft |  L uun tiakenspriak |  L uun't flagenalfabeet |  L uun optisk telegrafii | · − · · L üs Morse-tiaken | LIMA L uun't ICAO-alfabeet (spreegfunk) |

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **L „Evolution of Alphabets“ (ingelsk)
# Kreis (Geometrii)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Kreis mä madelponkt M an raadius r. Di ruad kreis mä raadius R as tweisis so grat üs di blä kreis.
En **kreis** as en geomeetrisk grünjfigüür. Am det bereegnin haa a wedenskapslidj loong spekeliaret, auer jo det taal **Pi** ei genau besteme küd.

## Kreisbereegnang

### Kreistaal Pi

Trinjam a kreis as't amanbi triisis so lung üs swäärs troch. Det taal läät ham ei genau besteme, auer't nian ratsionaal taal as. Di wäärs leit bi
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

### Amkreis

En kreis mä d = 1 woort ufrolet.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

Mä WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 as di raadius mend.

### Kreisareal

Hü det kreisareal bestemet wurd koon.
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
### Trochmeeder

Di trochmeeder WIKINIUM\_MATH\_PH\_8 faan en kreis mä't areal WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 an raadius WIKINIUM\_MATH\_PH\_12 könst dü so bereegne:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_14
## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kreis** – Saamlang faan bilen of filmer
* Silinder
# 1801

|  |
| --- |
| **1801** |
|
◄ | 18. juarhunert | ◄ **19. juarhunert** ► | 20. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1796 | 1797 | 1798 | 1799 | 1800 | ◄ **1801** ► | 1802 | 1803 | 1804 | 1805 | 1806 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1801 *MDCCCI* |
| Ab urbe condita | 2554 |
| Armeensk kalender | 1250
*ԹՎ ՌՄԾ* |
| Schineesk kalender | 4497 – 4498
丁申 – 戊酉 |
| Etiopisk kalender | 1793 –1794 |
| Hebreewsk kalender | 5561 – 5562 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1856 – 1857 |
| - *Shaka Samvat* | 1723 – 1724 |
| Iraans kalender | 1179 –1180 |
| Islaamsk kalender | 1216 –1216 |

 |

**1801** wiar det iarst juar faan det 19. juarhunert. At juar begand mä’n Tüürsdai uun de Gregoriaans kalender.

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

* 01. Janewoore: At Köningrik Gratbritanien ferianigt ham mä't Köningrik Irlun tu det Ferianigt Köningrik faan Gratbritanien an Irlun.
* 18. Janewoore: De rüs keiser Paul I. maaget Georgien tu'n rüs prowins.
* 23. Marts: Keiser Paul I. wurd uun en atentat faan ofisiaren uun san sliapdörnsk uun de St.-Michaels-Sloot uun Sankt Petersburg ambroocht. De naist dai wurd san dring Aleksander keiser.
* 02. April: Uun a Siaslacht faan Kopenhuuwen maaget det Ferianigt Köningrik de deensk flot, wat uun a huuwen uun Kopenhuuwen lai, tunant an twoong Denemark tu a ütjtreed faan't liiga faan det „bewoopnet neutraliteet“.

## Bäären – Tuläid – Bēren

* 02. Marts: Andreas Peter Berggreen, deensk komponist an organist († 1880)
* 14. Marts: Kristian Jaak Peterson, eestnisk dachter († 1822)
* 31. Mei: Andreas Ludwig Jacob Michelsen, skriiwer († 1881)
* 03. Nofember: Karl Baedeker, tjiisk ferleier († 1859)

## Störwen – Stürwen

* 11.jul./ 23.greg. Marts: Paul I., hertooch faan Holstian-Gottorf an keiser faan Rüslun (\* 1754)
* 21. Marts: Andrea Luchesi, italieens komponist (\* 1741)
* 25. Marts: Novalis, dachter faan't ääderromantik (\* 1772)
# 20. Jüüle

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Jüüne - **Jüüle** - August |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  | 31 **·**  |  |

 |

20. Alexander di Grat \* 356 f.Kr.
20. Kolumbien rept sin suwereeniteet ütj : 1810
20. Paul Valéry † 1945
20. Margaretha Grosser † 2019