Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Isluns

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

At **Isluns** (üüb Isluns *Íslenska*) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 330.000 mensken snaaket wurt, fööral uun Islun. Hat hee ham uun a letst düüsen juar uun a berik faan a morfologii knaap feranert.

## Gramatik

Bispal faan en menelk hoodwurd (hestur 'hingst').

|  | Saner Bestimt Artikel |  | Mä Bestimt Artikel |
| --- | --- | --- | --- |
| M1 | Iantaal | Muartaal |  | Iantaal | Muartal |
| **nom:** | hest*ur* | hest*ar* |  | hest*urinn** | hest*arnir** |
| **akk:** | hest | hest*a* |  | hest**inn** | hest*ana** |
| **dat:** | hest*i* | hest*um* |  | hest*inum** | hest*unum** |
| **gen:** | hest*s* | hest*a* |  | hest*sins** | hest*anna** |
# Ualingels

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Koord faan dön Britisk Eilunen (802)
Det **Ualingels Spriik** (uk *Angelseksisk*; aanj nööm *Ænglisc* ['æŋ.glɪʃ] of *Englisc*) as det Ingels, wat twesken 550 an 1066 uun't Ingelun an a süüd faan't Skotlun snaaket wurd.

Det hed fjauer spriikwisen:

* Kentisk, wat uun't köningrik Kent, uun a süüduast faan Ingelun snaaket wurd.
* Northumbrisk, wat uun't köningrik Nuurdhumbrien, uun a nuurd faan Ingelun an a süüd faan Skotlun, snaaket wurd.
* Mersisk, wat uun't köningrik Mersien, uun a maden faan Ingelun snaaket wurd.
* Waastseksisk, wat uun't köningrik Wesseks, uun a waast faan Ingelun snaaket wurd.

## Gramatik

Ualingels nöömer haa fjauer kaasen: noominatiif, akusatiif, geenitiif an daatiif.

* Tu bispal: īeġland „eilun“ an frēond „frinj“:

| Faal | Iantaal | Muartaal | Iantaal | Muartaal |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| noominatiif | īeġland | īeġland | frēond | frīend, frēondas |
| akusatiif | īeġland | īeġland | frēond | frīend, frēondas |
| geenitiif | īeġlandes | īeġlanda | frēondes | frēonda |
| daatiif | īeġlande | īeġlandum | frīend, frēonde | frēondum |

## Bispal

Faan Beowulf (twesken det 8. an 11. juarhundert):

* Gewiton him ðā wīgend / wīca nēosian / frēondum befeallen, / Frȳsland gesēon, / hāmas ond hēaburh.

„Kaam am a kriigern / at aran tu schüken / faan frinjer beruuwert, / Fresklun tu sän, / a hüsing an huuchborig.“
# Tjüsch

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

| Tjüsch |
| --- |
|
Snååket önj | Tjüschlönj |
| Spreegere | 100 milion |
| Waasenschaplik indiiling | * Indogermaansch
Germaansch
Weestgermaansch
**Tjüsch**
 |
| **Spräke-Oufkörting** |
| ISO 639-1:
  |
de
 |
| ISO 639-2:
  |
ger / deu
 |
| ISO 639-3:
  |
deu
 |

Et **Tjüsch**, (sö.) **Dütsk**, (öö.) **sjiisk**, (fe.) **tjiisk** as en weestergermaanschen spräke, wat foon amänbai 105 miljoone manschne snååked wårt.

## Spräkegebiit

Heer wårt tjüsch snååked
Heer as tjüsch en gödjkånden spräke
Di spräke wårt forålem snååked önjt Ååstenrik, Liechtenstein, Luxemborj, e Swaits än Tjüschlönj. Di spräke wårt foon en latjen floose snååked önj Bälgien än Itaalien (Söödtirol). Önj maning lönje wårt tjüsch snååked, ouers deer as e spräke ofisjäl ai gödjkånd.

## Ruchtschriwing

Tjüsch wårt mat latiinsch alfabeet schraawen. For da fokale a, o än u jeeft et en 'umlaut'; ä, ö än ü. Fort scharp s wårt önjt tjüsch ß schraawen.

## Histoori

* 1522: Biibelouerseeting foon Martin Luther.
* 1838: Da brouderne Grimm fånge ma dåt tjüsch uurdebök önj.
* 1901: Jarste iinjhäidli ruchtschriwing.
* 1961: Eefter 123 iir as dåt uurdebök foon da brouderne Grimm klåår.
# Norwäisch

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Koord ouer e kumuune önj norwäi än jare standard schraftspräke  Bokmål
  Nynorsk  Naitrool
Norwäisch (aw Norwäisch: *Norsk*) as en skandinoowischen spräke, wat foon ambai fiiw miljoone manschne snååked wårt, fort mååst önj Norwäi. Et norwäisch bestoont üt maning ünlike dialäkte ouers et jeeft deer nån sliiks "huuchnorwäisch". Uk önj e öfentlikhäid snååket huum fort mååst san äine mämenspräklike dialäkt. Schraawen wårde koon norwäisch aw ån foon twäär gödjkånde schraftspräke: Nynorsk än Bokmål.

Bokmål heet ham üt et Riksmål ütwikled, wat awt dåånsch basiirt. Nynorsk wörd foon e spräke waasenschapsmoon Ivar Aasen önj e mal foont 19. iirhunert apstald än basiirt apårti aw e äinschape foon da dialäkte, wat önj weest- än sentråål-norwäi snååked wårde. Önj biise spräke koone maning uurde aw möre sliike schraawen wårde, amdåt ja tu da ünlike spräkewise pååse.

Önjt schölj liirt följk biise schraftspräke, ouers ån deerfoon as *sidemål* ("sidespräke").

## Kiik uk deer

 **Commons: Norwäisch** – Soomling foon bile än filme
# Däänsk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Däänsk *(dansk)* |
| --- |
|
Snaaket uun | (luke bi amtsspriak an) Kanada, Argentinien, Ferianagt Stooten, Sweeden |
| Spreegern | 5,3 miljuunen (mamenspriak)
0,3 miljuunen (tuliarden) |
| Wedenskapelk iindialang | * Indogermaans
	+ Germaans
		- Nuurdgermaans
			* Skandinaawisk**Däänsk**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | Denemark Denemark (de facto) Greenlun Greenlun Faroer Fääröer Europeesk Unioon Europeesk Unioon Nordisk Riad (Amts- an werkspriak) |
| Gudkäänd manertaalspriak uun:
  | Sjiisklun Sjiisklun (Süüdschleswig)
 |
| **Spriak-Ufkörtang** |
| ISO 639-1:
  |
da
 |
| ISO 639-2:
  |
dan
 |
| ISO 639-3:
  |
dan
 |

**Däänsk** as det skandinaawisk spriak faan Denemark, woort oober uk uun en hiale rä ööder lunen snaaket.

## Spriakwiisen

1. Jüütsk *(jysk)* of waastdäänsk *(vestdansk)* uun Jütlun
	* Süüdjüütsk *(sønderjysk)* uun Sønderjylland/Nuurdschleswig
	* Waastjüütsk *(vestjysk)* bi a waastküst (t. b. uun Esbjerg)
	* Uastjüütsk *(østjysk)* bi a uastküst (t. b. uun Aarhus)
2. Eilunsdäänsk *(ødansk)* üüb Fünen, Sialun (mä Københavnsk), Ærø, Langeland, Lolland, Falster an Møn
3. Uastdäänsk *(østdansk)* üüb Bornholm an uun Schonen
4. Sydslesvigdansk uun Süüdschleswig

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Däänsk spriak** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Däänsk ütjspriak**
## Kwelen
# Sweedsk spriik

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Heer wurt sweedsk snaaket
At **Sweedsk** (üüb Sweedsk *svenska*) as en skandinaawisk spriik, wat faan amanbi 10 miljuunen mensken snaaket wurt, fööral uun Sweeden and Finlun. Tup mä Deensk bildet at a uastskandinaawisken twiich faan a nuurdgermaans spriiken.

## Beskriiwing

Ferglik mä öler spriiken:

| Sweedsk | Deensk | Noorsk (Bokmål) | Noorsk (Nynorsk) | Fääröisk | Isluns | Fering |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| jag | jeg | jeg | eg | eg | ég | ik |
| öga(t) | øje(t) | øye(t) | auga | eyga(ð) | auga(ð) | at uug |
| ben(et) | ben(et) | ben(et) | bein(et) | bein(ið) | bein(ið) | at bian |

## Spriikwiisen

Sweedsk hee seeks sköölen faan spriikwiisen:

* Norrlandisk Spriikwiisen
* Finluns Sweedsk
* Svealandisk Spriikwiisen
* Gotlandisk Spriikwiisen
* Götalandisk Spriikwiisen
* Süüd Sweedsk Spriikwiisen

## Gramatik

### Hoodwurden

Hoodwurden haa tau genera: *Utrum* (*en*-wurden) an *Neutrum* (*ett*-wurden).
# Neederluns/öö

Holuns

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Holuns *(Nederlands)* |
| --- |
|
Snaaket uun | Luke bi amtspriak, oober uk uun Indoneesien, Frankrik (*Nord-Pas-de-Calais*) an Sjiisklun bi a Rhein. |
| Spreegern | sowat 26 miljuunen |
| Wedenskapelk iindialang | * Indogermaans
Germaans
Waastgermaans
Kontinentaalgermaans
Holuns spriaken
**Neederluns**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | Euroopa: Neederlunen Neederlunen Belgien Belgien, fööraal  Flandern Kariibik: „BES-eilunen“ Aruuba Aruuba Curaçao Curaçao Sint Maarten Sint Maarten Suurinam Suurinam

---

Europeesk Unioon Europeesk Unioon (EU) UNASUR UNASUR  Neederluns spriakunion
 |
| **Spriak-Ufkörtang** |
| ISO 639-1:
  |
nl
 |
| ISO 639-2:
  | (B) dut
  | (T) nld
  |
| ISO 639-3:
  |
nld
 |

At **Holuns** (*Nederlandse taal*), uk **Neederluns** hiart tuup mä't Sjiisk tu a waastgermaans spriaken an as diarmä en twiig faan't Indogermaans.

Wan'am't genau namt, as holuns bluas det neederluns spriakwiis faan a waastelk prowinsen (Nuurdholun, Süüdholun). Det standardspriak uun a Neederlunen het neederluns.

Diar san en hiale rä ferbinjangen mä't plaatsjiisk, ingelsk an fresk. Holuns as det grünjlaag faan't afrikaans.

## Huar holuns snaaket woort

*jonk orangj*: mamenspriak; *laacht orangj*: amtelk spriak; *güül*: tuliard spriak, nian amtspriak
*orangj sjauerhuk*: holuns manertaalen

## Spriakwiisen

Holuns spriakwiisen

* Needersaksisk
Waastsaksisk
   Stelingwerfs
   . . .
Uastsaksisk
   Gronings
   . . .
* Nuurdneederfrenkisk
Nuurdholuns
Süüdholuns
Amelands
Bilts
. . .
* Süüdneederfrenkisk
Limborags
Süüdbrabants
Zeeuws / Sialuns
Uastflaams
Waastflaams (*Westhoek Vlaemsch*)
. . .

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Holuns** – Saamlang faan bilen of filmer
## Ferwisang efter bütjen

* Online wurdenbuk – faan a FU Berlin
* Online spriakkurs – faan a Uni Wien
# Geograafisk lengde

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Geograafisk breetje ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 )
an lengde ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 )
Breetjinkreiser
At **geograafisk lengde** ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 ) of a **meridiaan** (latiinsk longitudo, ingelsk longitude, ufkört *LON*) as di winkel, di en ponkt üüb a eerd faan a *nolmeridiaan* ufwikt. A *nolmeridiaan* ferlääpt faan a nuurdpuul tu a süüdpuul troch det stääd Greenwich, Faan diar (0°) wurd a meridiaanen efter uasten bit 180° (*uastelk lengde*) an uk efter waasten bit 180° (*waastelk lengde*) tääld. 180° Uast an 180° Waast faal üüb disalew meridiaan, det as at *dootemgrens*.

Steeden, diar üüb di salew meridiaan lei, haa tu salew tidj made. A meridiaan as at *madeliinje*.

Am en ponkt üüb a eerd iandüüdag tu bestemin, brükst dü bütj at *lengde* uk noch at *breetje*. At **geograafisk breetje** ( WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 ) of a **breetjinkreis** (latiinsk *latitudo*, ingelsk *latitude*; ufkört *LAT*) as di winkel, di en ponkt üüb a eerd faan a ekwaator ufstäänt. Efter nuurden began a breetjin mä 0° (ekwaator) an kön bit +90° (nuurdpuul) waaks, efter süüden gongt'at faan 0° bit -90° (süüdpuul).

Steeden, diar like widj faan a ekwaator ufstun, lei üüb det salew geograafisk breetje.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Geograafisk lengde** – Saamlang faan bilen of filmer
* Uasthualewkuugel
* Waasthualewkuugel
# Åål

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En bil foon dåt åål, mååged ma di Hubble teeleskoop
Jü önjtwikling foon dåt åål eefter di üürknal.
Dåt **åål** unti **universoom** as åles dåt bestoont, dåt rüm ma åles wat deer önj tu finen as. Da stääre, äiwen as jü san, da planeete, äiwen as jü jard, di kompläte moolkestich, åle oudere sansüsteeme, unti dåt hiil rüm.

## Tuhuupestaling

Eefter jü teorii foon di üürknal schal dåt åål amenbai 13,7 miljarde iirnge üülj san. Jü tachthäid is meeten döör di WMAP in 2003. 74 % foon dåt åål bestoont üt junke energii, 22 % üt junke mateeri, 3,6 % üt intergalaktisch gas, unti 0,4 % üt stääre ä.s.w.

Önjt åål jeeft et superfloosen än superhoolinge. Ån superfloose as en floose foon ünlike galaksen. Deernäist jeeft et gebiite önjt åål weer ninte as, dåt san da superhoolinge.

## Stuudium

Dåt åål wårt bestudiirt döör di stäärekunde, ouers jü jard ai, dåt as et stuudiumobjekt foon jü jardwaasenschap. En diilj foon di stäärekunde, jü kosmologii, unerseecht hü dåt åål önjtstiinjen as. Et jeeft fuule liire deerouer, mååstens wårt jü liir foon di üürknal nåmd.

## Tääle

Et jeeft maning tääle ouer mansche da jü jard ferlätje, tum biispel eefter di moune räise, san hiilj üülj. Bekånd is dåt tääl "Räis eefter die Moune" foon Jules Verne. Di ååst-frasche Minssen schraft in 1845 in dåt seelterfriiske tääl foon "Die Knächt die in de Moune weesen waas".

## Sii uk

* Sansüsteem
* Wrålrüm-teleskoop Hubble

## Literatuur

* Stephen Hawking: *Hawkings Univers*, ISBN 87-00-28866-7 *aingelsch*
* Bill Bryson: *En Kort Historie om næsten alt*, ISBN 87-02-05218-0 *dånsch*

## Haanewise eefter büten

* Koorde foon dåt åål

Wiideo
* alpha-Centauri - *Wie groß ist das Universum?* *tjüsch*
* alpha-Centauri - *Wird sich das Universum wieder zusammenziehen?* *tjüsch*
* alpha-Centauri - *Wie sieht die Zukunft des Universums aus?* *tjüsch*
# Sansüsteem

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Üs sansüsteem ma jü san än sin planeete.
En **sansüsteem** as en san ma planeete. Normåålerwis wårt tu dåt sansüsteem räägnet: üs san, unti sin planeete ma natörlike satellite än komeete. Di begrip sansüsteem koon uk for oudere stääre ma planeete än natörlike satellite ä.s.w. brükt wårde. Önjt sansüsteem as jü san di madelpunkt.

## Üs sansüsteem

Üs sansüsteem heet 8(9) planeete: merkurius, fenus, jü jard, mars, jupiter, saturnus, uranus, neptunus (än pluuto).
# Merkurius

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

En bil mååged ma Messenger
**Merkurius** (sümbool: ) stound am tachsten bi jü san. Sunt Pluto sin statuus as planeet ferlääsen heet, as Merkurius di mååst latj planeet foon üs sansüsteem. Döör sin umluupbaan foon 58 deege jeeft et en grut temperatuurferscheel twasche dai än nåcht, amenbai 500 °C. Bisuner stark as dåt magnetische fälj aw Merkurius. Merkurius heet nåån moune.

## Unersäk

* 1974/75: Mariner 10
* 2004-2008: Messenger
* 2011: BepiColombo

## Kiik uk deer

 **Commons: Merkurius** – Soomling foon bile än filme
# Fenus

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Bil foon fenus, mååged ma Mariner 10.
**Fenus** (sümbool: ) as di tweed planeet eefter merkurius än for jü jard. Di planeet koon huum foon jü jard sü am deeringe än eenhärnge siinj. Di temperatuur lait twasche da +437 °C än +497 °C. E planeet heet nåån moune.

## Oufstånde

Fenus stoont amenbai 108.200.000 kilomeeter foon jü san, weer hi önj 225 deege trinam kiirt. Di planeet heed en döörsnit foon 12.104 kilomeeter, än kiirt önj amenbai 243 deege am sin akse.

## Haanewise eefter büten

* Ferlik twasche fenus än jü jard *aingelsch*

## Kiik uk deer

 **Commons: Fenus** – Soomling foon bile än filme
# Jupiter

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Atmosfeer foon Jupiter
**Jupiter** (sümbool: ) as en gasplaneet. Dåt as jü füfte planeet önj üs sansüsteem än uk di grutste planeet. Jupiter heet 63 moune, weerfoon 47 moune en döörmeeter foon maner as 10 kilomeeter heewe. Da grutste moune san Ganymed, Kallisto, Io än Europa.

## Unersäk

* 1972/73: Pioneer 10
* 1977-1979: Voyager 1 än Voyager 2
* 1995-2003: Galileo
* 2000: Cassini-Huygens
* 2007: New Horizons

## Kiik uk deer

 **Commons: Jupiter** – Soomling foon bile än filme
# 15. Jüüne

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Mei - **Jüüne** - Jüüle |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  |  |  |

 |

15. Arkansas woort en dial faan a Ferianagt Stooten: 1836
15. Ella Fitzgerald † 1996
# Kelvin (ianhaid)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Miat |
| --- |
| Norm | SI-ianhaid |
| Nööm | Kelvin |
| Tiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Füsikaalisk grate | Temperatuur |
| Formeltiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Dimension | Temperatuur |
| Dimensionsümbool |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Uun Planck-Ianhaiden | 1 K = 4·10−33 |
| Näämd efter | Lord Kelvin |

**Kelvin** (**K**) as det SI-ianhaid faan a temperatuur uun a termodünaamik. Uun Sjiisklun, Uastenrik an a Schweiz täält oober uk Graad Celsius (°C) üs amtelk miat.

## Bestemang

1 Kelvin(graad) as jüst soföl üs 1 Celsiusgraad, oober det begant bi a absoluut nulponkt tu täälen, det san -273,15 °C.

0 K = -273,15 °C
273,15 K = 0 °C
373,15 K = 100 °C
## Ferbinjangen

Kelvin läät ham lachter üs graad Celsius uun ööder energii-ianhaiden amreegne:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12

**eV** stäänt för Elektronenvolt an **J** för Joule
## Amreegnangen uun ööder temperatuur-ianhaiden

Ianhaiden| → faan → | Kelvin (K) | Graad Celsius (°C) | Graad Réaumur (°Ré) | Graad Fahrenheit (°F) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ↓ tu ↓ |
| TKelvin | = TK | = TC + 273,15 | = TRé · 1,25 + 273,15 | = (TF + 459,67) · 5⁄9 |
| TCelsius | = TK − 273,15 | = TC | = TRé · 1,25 | = (TF − 32) · 5⁄9 |
| TRéaumur | = (TK − 273,15) · 0,8 | = TC · 0,8 | = TRé | = (TF − 32) · 4⁄9 |
| TFahrenheit | = TK · 1,8 − 459,67 | = TC · 1,8 + 32 | = TRé · 2,25 + 32 | = TF |
| TRankine | = TK · 1,8 | = TC · 1,8 + 491,67 | = TRé · 2,25 + 491,67 | = TF + 459,67 |
| TRømer | = (TK − 273,15) · 21⁄40 + 7,5 | = TC · 21⁄40 + 7,5 | = TRé · 21⁄32 + 7,5 | = (TF − 32) · 7⁄24 + 7,5 |
| TDelisle | = (373,15 − TK) · 1,5 | = (100 − TC) · 1,5 | = (80 − TRé) · 1,875 | = (212 − TF) · 5⁄6 |
| TNewton | = (TK − 273,15) · 0,33 | = TC · 0,33 | = TRé · 33⁄80 | = (TF − 32) · 11⁄60 |
| → faan → | Graad Rankine (°Ra) | Graad Rømer (°Rø) | Graad Delisle (°De) | Graad Newton (°N) |
| ↓ tu ↓ |
| TKelvin | = TRa · 5⁄9 | = (TRø − 7,5) · 40⁄21 + 273,15 | = 373,15 − TDe · 2⁄3 | = TN · 100⁄33 + 273,15 |
| TCelsius | = TRa · 5⁄9 − 273,15 | = (TRø − 7,5) · 40⁄21 | = 100 − TDe · 2⁄3 | = TN · 100⁄33 |
| TRéaumur | = TRa · 4⁄9 − 218,52 | = (TRø − 7,5) · 32⁄21 | = 80 − TDe · 8⁄15 | = TN · 80⁄33 |
| TFahrenheit | = TRa − 459,67 | = (TRø − 7,5) · 24⁄7 + 32 | = 212 − TDe · 1,2 | = TN · 60⁄11 + 32 |
| TRankine | = TRa | = (TRø − 7,5) · 24⁄7 + 491,67 | = 671,67 − TDe · 1,2 | = TN · 60⁄11 + 491,67 |
| TRømer | = (TRa − 491,67) · 7⁄24 + 7,5 | = TRø | = 60 − TDe · 0,35 | = TN · 35⁄22 + 7,5 |
| TDelisle | = (671,67 − TRa) · 5⁄6 | = (60 − TRø) · 20⁄7 | = TDe | = (33 − TN) · 50⁄11 |
| TNewton | = (TRa − 491,67) · 11⁄60 | = (TRø − 7,5) · 22⁄35 | = 33 − TDe · 0,22 | = TN |
# Newton (ianhaid)

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Miat |
| --- |
| Norm | SI-süsteem |
| Nööm | Newton |
| Tiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| Füsikaalisk grate | Krääft |
| Formeltiaken |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| Dimension | Krääft |
| Dimensionsümbool |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Uun SI-Ianhaiden |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |
| Uun CGS-Ianhaiden |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |
| Näämd efter | Isaac Newton |

**Newton** [ˈnjuːtn̩] as uun a füsiik det SI-ianhaid för't krääft. Hat as näämd efter di ingelsk wedenskapsmaan Isaac Newton.

## Bestemang

1 Newton (N) as fäästlaanj mä a SI-grünjmiaten kg, m an s:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_12
Det ment, WIKINIUM\_MATH\_PH\_14 as det krääft, wat dü brükst, am en mase faan WIKINIUM\_MATH\_PH\_16 uun en tidj faan WIKINIUM\_MATH\_PH\_18 ütj rau üüb en faard faan WIKINIUM\_MATH\_PH\_20 tu bringen.

Auer det faardferanerang üüb a eerd WIKINIUM\_MATH\_PH\_22 grat as, as WIKINIUM\_MATH\_PH\_24 sodenang uk det gewicht faan en mase faan 102 g (det as so föl üs en toofel sakelaad).

## Amreegnangen

Ianhaiden an amreegnangstaalen|  | Newton | Dyn | Kilopond | Pound-force | Poundal |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 N | ≡ 1 kg·m/s² | = 105 dyn | ≈ 0,102 kp | ≈ 0,225 lb*f* | ≈ 7,233 pdl |
| 1 dyn | = 10−5 N | ≡ 1 g·cm/s² | = 1/980665 kp | ≈ 1/444822 lb*f* | ≈ 1/13825,5 pdl |
| 1 kp | = 9,80665 N | = 980665 dyn | ≡ *gN* · 1 kg | ≈ 2,205 lb*f* | ≈ 70,932 pdl |
| 1 lb*f* | = 4,4482216152605 N | ≈ 444822 dyn | = 0,45359237 kp | ≡ *gN* · 1 lb | ≈ 32,174 pdl |
| 1 pdl | = 0,138254954376 N | ≈ 13825,5 dyn | ≈ 0,0141 kp | ≈ 0,0311 lb*f* | ≡ 1 lb·ft/s² |

## Luke uk diar

* Krääft
# Geologii

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  | Äon | Ära | Süsteem | ≈ Ääler (mya) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  | **Phanerozoikum** Düür: 542 Ma |
| **KänozoikumEerdneitdj* Düür: 65,5 Ma | **Quartär** | 2,588–0 |
| **Neogen** | 23,03–2,588 |
| **Paläogen** | 65,5–23,03 |
| **MesozoikumEerdmadelääler* Düür: 185,5 Ma | **Kritj** | 145,5–65,5 |
| **Jura** | 199,6–145,5 |
| **Trias** | 251–199,6 |
| **PaläozoikumEerdualtidj* Düür: 291 Ma | **Perm** | 299–251 |
| **Karbon** | 359,2–299 |
| **Devon** | 416–359,2 |
| **Silur** | 443,7–416 |
| **Ordovizium** | 488,3–443,7 |
| **Kambrium** | 542–488,3 |
| **Prä­kambrium** | **Proterozoikum** Düür: 1.958 Ma |
| **NeoproterozoikumLeed* *Proterozoikum* Düür: 458 Ma | **Ediacarium** | 635–542 |
| **Cryogenium** | 850–635 |
| **Tonium** | 1.000–850 |
| **MesoproterozoikumMadel* *Proterozoikum* Düür: 600 Ma | **Stenium** | 1.200–1.000 |
| **Ectasium** | 1.400–1.200 |
| **Calymmium** | 1.600–1.400 |
| **PaläoproterozoikumÄäder* *Proterozoikum* Düür: 900 Ma | **Statherium** | 1.800–1.600 |
| **Orosirium** | 2.050–1.800 |
| **Rhyacium** | 2.300–2.050 |
| **Siderium** | 2.500–2.300 |
| **Archaikum** Düür: 1.500 Ma | **Neoarchaikum** Düür: 300 Ma |  | 2.800–2.500 |
| **Mesoarchaikum** Düür: 400 Ma |  | 3.200–2.800 |
| **Paläoarchaikum** Düür: 400 Ma |  | 3.600–3.200 |
| **Eoarchaikum** Düür: 400 Ma |  | 4.000–3.600 |
| **Hadaikum** Düür: 600 Ma |  |  | 4.600–4.000 |

At **Geologii** (faan greks γῆ gē̂ ‚Eerd‘ an λόγος lógos ‚Liar‘) as det wedenskap diarfaan, hü a eerd wurden an apbaud as.

*Geoloogenhöömerk*

## Iindialang

### Algemian geologii

Det *algemian geologii* befaadet ham mä a krääften, diar mä det materiol faan a eerd amgung. Diar san fööraal trii ünlik waier, amdat materiol tu stianang woort, an diaram jaft at

1. Sedimentiten
2. Magmatiten
3. Metamorphiten

Krääften kön faan bütjen kem, do het jo exogen. Of jo kem faan banen uun a eerd, do het jo endogen.

### Histoorisk geologii

A *histoorisk geoloogen* fraage diarefter, wat efter a rä üüb a eerd föörkimen as.

1. A *Stratigrafii* bööret iin uun a eerd an gongt diarfaan ütj, dat det, wat widjer oner fünjen woort, tuiarst diar wiar.
2. A *Geokronologii* wal ei bluas sai, wat tuiarst diar wiar, man uk, wan det wiar an hü loong det düüret hää. So komt det tu det tabel üüb a rochter ääg.

### Uunwand geologii

A *uunwand geoloogen* befaade jo fööraal mä a surgen faan a minsken an fersjük föörütj tu saien, wan wi mä ünloken tu reegnin haa üs tun bispal

1. Ütjbruch faan en wulkaan
2. Eerdbeewrin
3. Tsunamis

Man jo gongt det uk am di ufbau faan wäärdag materiol üs

1. Kööl
2. Eerdööle
3. Mineraalen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Geologii** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikisource: Geologii**  (sjiisk)
* Stianang

|  |  |
| --- | --- |
|  | Didiar artiikel as di 01.10.2015 uun det list faan gud artiikler, diar det leesen luane apnimen wurden. Uun uugenblak jaft at diar **72** faan. |
# Euraasien

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

A eerd, Euraasien ruad
**Euraasien** as en geograafisken ütjdrük för Euroopa an Aasien üs ään kontinent. Hi as 55 miljuun kwadrootkilomeetern grat, an diar wene amanbi 4,7 miljaarden minsken. Föör 250 miljuun juaren san *Euroopa* an *Aasien* tuupwoksen.

## A grens

A grens tesken Euroopa an Aasien as ei iandüüdag. Miast woort en streg taanj faan a Bosporus uun't waasten faan a Türkei, troch at Suart Sia, auer a Kaukasus tu't Kaspisk Sia, loongs a Uraal struum an Uraalberger hen tu a rüsk eilunen Nowaja Semlja uun't Arktisk Sia.

## Ferwisang efter bütjen

 **Commonskategorii: Euraasien** – Saamlang faan bilen of filmer
# Kameelien

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Kameelien |
| --- |
|
Tee (*Camellia sinensis*) |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | *Ericales* |
| *Famile:* | Teeplaanten (*Theaceae*) |
| *Skööl:* | Kameelien |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Camellia* |
| Blume |

**Kameelien** (*Camellia*) san plaantenslacher uun det famile faan a teeplaanten (*Theaceae*). Diar jaft at sowat 200 bit 300 slacher faan. Di nööm hää oober niks mä't kameel tu dun, a plaanten san näämd efter *Georg Joseph Kamel*, di det C. japonica tu Euroopa broocht hää.

## Enkelt slacher

* auerslach *Protocamellia*
* auerslach *Camellia*
*Camellia sasanqua*
Tee (*Camellia sinensis* (L.) Kuntze)
Kameelie (*Camellia japonica* L.)
* auerslach *Metacamellia*
* auerslach *Thea*

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Kameelien (*Camellia*)** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Kameelien (*Camellia*)**