Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Parallaks

|  |
| --- |
|  Söl'ring |

Wan em naa lefts of rochts giar, da es di Stiar ön dit blö of dit ruar Kwadraat tö se. Di Parallaks uur forskööwen aurdat em naa lefts of rochts giar.
Di **Parallaks** (fan ualgreeks παράλλαξις *parállaxis* „Foranering, hen en töbeek gung“) es di Winkel, hur'ling em eeđer en Objekt luket. Des foranert höm diareeđer, fan hur em tö dit Objekt staant.

Bi di Astronomii kumt et mal üp di rocht Parallaks ön, aurdat em diarme meet ken, hur fiir en Stiar fan di Öört wech es.

Bi di Fotografii snaket em fan *Parallaksenfailen*, wan dit Sjuk-Hol wat Üđers weeget üs dit Objektiiv achterön āpnemt. Des kumt fuaral bi iinfach Kompaktkameras sa üs uk bi TLR-Kameras fuar. Hat jeft man uk Sjuk-Höölern, wat di Parallaksenfail kompensiari of weegi ken.

(D)SLR-Kameras haa niin Parallaksenfail, aurdat em döör dit Objektiiv luket, wat uk dit Skelt āpnemt.

Jüst bi di Fotografii ken em me di Parallaks uk aarberi. Wan em en bet dial giar, da sjocht en Objekt aaftinoch en ben gurter of interesanter üt.

Meet-Instrumenti, hur et en bet muar üp önkumt jaa aaftinoch en Spail achter jaar Weeger, dat em likfuar, me di rocht Parallaks oflast, wat meeten uur.

## Skeltern

* Parallaksenfail: Di Weeger deekt ek di spailt Achtergrün, em staant sküüv diarfuar. Sa last em ombi 9,5, man fan em lik diarfuar wiar, da kām em üp 9,6 of nai bi des.
* Parallaksenfail bi Kompaktkameras
* Bi Sjuk-Höölern me Ljuchtraamen uur di Parallaksenfail weeget, dat em sin Kamera en bet üđers ütrocht ken.
* Di *Contax III rangefinder* es uk fuar Makro taacht. Dat em diar uk āpnemt wat em sen heer, es boowen en Sjuk-Hol me Lensen önseet uuren, wat di Parallaksenfail kompensiaret.
* Fuar dit Skelt fan des Bus es di Fotogrāf en bet dial üp Kneebiin, ombi 1,00 m Oogenhoogdi gingen ("Springporen-Perspektiiwi").
* Des Skelt es me en Oogenhoogdi fan ombi 1,60 m āpnomen. Dit sjocht en bet "lungsomer" üt üs dit fan di Springporen-Perspektiiwi.

## Luki uk jir

* **Commons: Parallaks** – Saamling fan Skelter en Videos
* Alpha Centauri, hurling em Fiirens ön di Wārelsrüm meet (1) ~ 18 min

* Alpha Centauri, hurling em Fiirens ön di Wārelsrüm meet (2) ~ 15 min

* Alpha Centauri, hurling em Fiirens ön di Wārelsrüm meet (3) ~ 15 min
# Bambusplaanten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Bambus |
| --- |
|
Bambusplaanten |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Klas:* | Bloosenplaanten (*Magnoliopsida*) |
| *Order:* | *Poales* |
| *Famile:* | Swetgäärs (*Poaceae*) |
| *Onerfamile:* | Bambus |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| *Bambusoideae* |
| Luerss. |

**Bambusplaanten** (*Bambusoideae*) san en onerfamile faan't swetgäärs (*Poaceae*). Diar jaft at auer 1500 slacher faan.

## Slacher

Jo slacher kön uun 2 triibus iindiald wurd:

* Bambus (*Bambuseae*): Jo kön flook meetern huuch wurd an ferholte. Amanbi 1500 slacher.
* *Olyreae*: Jo waaks üs gäärs an wurd knaap ans huuger üs ään meeter. Amanbi 130 slacher.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Bambusplaanten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Bambusoideae**
# Nuurdelk Mariaanen

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| **Nuurdelk Mariaanen** |
| Commonwealth of the Northern Mariana Islands |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Flagge der Nördlichen Marianen | Siegel der Nördlichen Marianen |
| Flag
 | Woopen
 |

 |
| **Amtelk spriak** | Ingelsk, Chamorro, Karoliinisk |
| **Hoodstääd** | Saipan |
| **Stoot (skak)** | Bütjenlun faan a USA |
| **Stoot baas** | President Donald Trump |
| **Regiarang baas** | Guwernöör Ralph Torres |
| **Grate** | 477 km² |
| **Iinwenern** | 55.144 (2017) |
| **Iinwenern per km²** | 173 Iinw./km² |
| **Münt** | US-Dooler (USD) |
| **Natsionaalhümne** | Gi Talo Gi Halom Tasi |
| **Tidjsoon** | UTC+10 |
| **Autokääntiaken** | USA |
| **TLD** | .mp |
| **Tilefoonföörwool** | +1 (670) |
|  |

A **Nuurdelk Mariaanen** (ingelsk *Commonwealth of the Northern Mariana Islands*) san en dial faan a Mariaanen eilunen, an en bütjenlun faan a USA uun a Pasiifik. Jo lei tesken a Izu-Eilunen (Jaapan) uun't nuurdwaasten an Guam uun't süüden.

## Eilunen

Diar san 15 grater eilunen an flook letjen:

Bluas a süüdelk eilunen san bewenet:

| Nr. | Eilun | Grate (km²) | Iinwenern (2010) | Hööchde (m) | Toop | Koordinaaten |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Süüdelk eilunen** |
| 12 | Saipan | 115,39 | 48.220 | 474 | Mount Tagpochau | 15° 11′ N, 145° 44′ O15.185145.74111111111474 |
| 13 | Tinian | 101,01 | 3.136 | 170 | Kastiyu (Lasso Hill) | 14° 57′ N, 145° 39′ O14.953333333333145.64833333333170 |
| 14 | Aguijan | 7,09 | ei bewenet | 157 | Alutom | 14° 42′ N, 145° 18′ O14.7145.3157 |
| 15 | Rota | 85,38 | 2.527 | 491 | Mount Manira | 14° 9′ N, 145° 11′ O14.143611111111145.18555555556491 |
|  | **Nuurdelk Mariaanen** | 463,63 | 53.883 | 965 | Mount Agrihan | 14° 08′ bit 20° 33′ N, 144° 54′ bit 146° 04′ O |

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Nuurdelk Mariaanen** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikimedia Atlas: Nuurdelk Mariaanen** – Geograafisk an histoorisk koorden
**Wikivoyage Raisfeerer:Nuurdelk Mariaanen** (sjiisk)
16.129444444444145.75777777778
# Shetland Eilunen

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Flag faan dön **Shetland Eilunen**
Dön **Shetland Eilunen** uun Skotlun
Dön **Shetland Eilunen** (üüb Ingels: *Shetland Islands* of *Shetland* [ˈʃɛtlənd] (iar *Zetland*), üüb Ualnoorsk: *Hjaltland*, üüb Norn: *Hjetland*, üüb Skots: *Shetland*, üüb Skots-geelisk: *Sealtainn*) as en skööl faan eilunen, wat twesken Skotlun an Noorweegen lei. Jo san det nuurdermiast dial faan Skotlun an det Ferianigt Köningrik. A eilunen san en *Council Area* faan Skotlun. Jo haa 22.920 lidj (2019). At hoodsteed faan a eilunen as Lerwick.

## Geografii

Dön tjiin gratst eilunen san:

* Mainland
* Yell
* Unst
* Fetlar
* Bressay
* Whalsay
* Muckle Roe
* Foula
* Papa Stour
* Fair Isle

### Steeden

Dön trii gratst steeden san:

|  | Steed | Lidj (2019) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Lerwick | 6690 |
| 2 | Scalloway | 1210 |
| 3 | Brae | 750 |

## Befölkring

### Spriiken

Det Norn Spriik, en nuurdgermaans spriik, wat faan Ualnoorsk kaam, wurd üüb a eilunen snaaket. Det stoorew uun det 19. juarhunert ütj. Nü snaake a lidj Ingels of en spriikwiis faan Skots.

## Histoore

Föör 1469 wiar a eilunen dial faan Noorweegen.

## Kwelen
# Karhiirder

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

At **Karhiirder Fräisch** as en nuurdfresk spriakwiis (6), an woort uun Stedesand an Enge-Sande uun a Karhiird uun a kreis Nuurdfresklun snaaket.

Karhiirder hiart tu't fäästäägs-fresk an as nai bi't frasch.

## Werben

Bispalen faan **heewe** (*haa*) an **weere** (*wees*)

| Heewe | Weere |
| --- | --- |
| Nütid | Dotid | Nütid | Dotid |
| ik hääw | ik häi | ik bän | ik wås |
| dü hääst | dü häist | dü bäst | dü weerst |
| he/jü/hat heet | he/jü/hat häi | he/jü/hat äs | he/jü/hat wås |
| we heewe | we häin | we sän | we weern |
| jäm heewe | jäm häin | jäm sän | jäm weern |
| jä heewe | jä häin | jä sän | jä weern |

## Skriiwern

* Moritz Nissen (1822-1902)

## Literatüür

* Tjardes Jabben Oltmann (1931), *Die friesische Sprache der Karrharde: Lautlehre*, F. Hirt, Breslau.

## Nei bidracher üüb karhiirder

* Uurs/ka
* Wonter/ka
* Harfst/ka
* Samer/ka
* Weestfräisklönj
# Boowersjiisk

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Boowersjiisk |
| --- |
|
Snaaket uun | Sjiisklun, Uastenrik, Sweits, Liechtenstein, Frankrik, Itaalien, Tschechien, Slowakei, Ungarn, Sloweenien, Rumeenien |
| Wedenskapelk iindialang | * Indogermaans spriaken
	+ Germaans spriaken
		- Waastgermaans spriaken
			* Sjiisk
				+ Huuchsjiisk**Boowersjiisk**
 |
| **Amtelk Stant** |
| Amtspriak faan
  | –
  |

**Boowersjiisk** het en skööl faan sjiisk spriakwiisen uun Süüdsjiisklun an uun a Alpenrüm.

Efter nuurden tu wurd a madelsjiisk spriakwiisen snaaket.

A boowersjiisk spriakwiisen wurd iindiald tu trii sköölen:

* *Waastboowersjiisk* (Alemanisk, Sweebisk)
* *Uastboowersjiisk* (Bairisk)
* *Nuurdboowersjiisk* (Uastfrenkisk, Süüdfrenkisk)
* *Langobardisk* †

Bit 1774 jääw't en boowersjiisk skriiwwiis, det as oober apjiwen wurden, am en ianhaidelk *neihuuchsjiisk* skriiwwiis iintufeeren. Hat skul för aal a minsken faan Nuurdsjiisklun bit Uastenrik tääl.

## Spriakwiisen

Boowersjiisk spriakwiisen efter 1945

Nuurdboowersjiisk
* Uastfrenkisk (*Frenkisk*) 1
Boowerfrenkisk
Mainfrenkisk
Ansbachisk
Hohenlohisk
* Süüdfrenkisk (*"Brigantensjiisk"*) 2

Uastboowersjiisk
* Bairisk
Nuurdbairisk 6
Madelbairisk 7
Süüdbairisk 8
Hutterisk (Kanada, USA)
Tsimbrisk (Itaalien)

Waastboowersjiisk
* Alemanisk-Sweebisk
Sweebisk 3
Alemanisk
  Liachalemanisk 4
    Boowerrheinalemanisk
    Boodensiaalemanisk
    Alemán Coloniero (uun Colonia Tovar, Weenesuela)
  Huuchalemanisk an Huuchstalemanisk (*"Schwyzerdütsch"*) 5

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Boowersjiisk spriakwiisen** – Saamlang faan bilen of filmer