Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uast-Timor

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Uast-Timor
**Uast-Timor** as en eilunstoot uun süüduast Aasien. Hat wiar de iarst stoot, diar uun't 21. juarhunert suwereen wurd. At hoodsteed as Dili.

## Geografii

### Geograafisk Laag

Uast-Timor as wat letjer üüs Sleeswich-Holstian. At lun leit üüb det uast heleft faan’t Eilun Timor. Det iansig lungrens skääst at lun faan det indoneesk waastdial faan’t eilun. Det hee uk en eksklaawe, wat Oecusse het an uun a waast faan’t eilun leit an tau eilunen: Atauro, wat uun tu a nuurd faan't eilun leit, an Jaco, wat uun tu a uast leit.

### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't lun san:

| # | Steed | Lidj (2015) | Koord |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Dili | 244.584 |

|  |  |
| --- | --- |
| Uast-Timor (Osttimor)

|  |
| --- |
| **Dili**  |

 |

 |
| 2 | Baucau | 17.357 |
| 3 | Maliana | 12.787 |
| 4 | Lospalos | 12.471 |
| 5 | Pante Macassar | 12.421 |
| 6 | Suai | 9130 |
| 7 | Ermera | 8045 |
| 8 | Same | 7332 |
| 9 | Viqueque | 6530 |
| 10 | Ainaro | 6250 |

### Indialing faan Ferwalting

Uasttimor hee tretanj gemeenden:

| # | Gemeend | Grate (km²) | Lidj (2015) | Hoodsteed |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | Aileu | 735,94 | 48.837 | Aileu |
| 2 | Ainaro | 802,59 | 63.136 | Ainaro |
| 3 | Baucau | 1504,17 | 123.203 | Baucau |
| 4 | Bobonaro | 1378,10 | 98.932 | Maliana |
| 5 | Cova Lima | 1.198,59 | 65.301 | Suai |
| 6 | Dili | 364,12 | 277.279 | Dili |
| 7 | Ermera | 756,47 | 125.702 | Gleno |
| 8 | Lautém | 1816,68 | 65.240 | Lospalos |
| 9 | Liquiçá | 559,92 | 71.927 | Liquiçá |
| 10 | Manatuto | 1783,34 | 46.619 | Manatuto |
| 11 | Manufahi | 1332,50 | 53.691 | Same |
| 12 | Oecusse | 813,62 | 68.913 | Pante Macassar |
| 13 | Viqueque | 1880,39 | 76.033 | Viqueque |

## Luke uk diar

* Tiimorsia

## Kwelen
# Siheung

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

**Siheung** uun Süüdkorea an det Gyeonggi Prowins
**Siheung** (üüb Koreaans: 시흥 / 始興 *Shiheung*, amtelk 시흥시 / 始興市 *Shiheung-shi*) as en steed uun det Gyeonggi Prowins uun Süüdkorea. At steed leit uun a uast faan't prowins. Det hee 508.379 lidj (2019).

## Kwelen
# 1443

|  |
| --- |
| **1443** |
|
◄ | 14. juarhunert | ◄ **15. juarhunert** ► | 16. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1438 | 1439 | 1440 | 1441 | 1442 | ◄ **1443** ► | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1443 *MCDXLIII* |
| Ab urbe condita | 2196 |
| Armeensk kalender | 892
*ԹՎ ՊՂԲ* |
| Schineesk kalender | 4139 – 4140
己戌 – 庚亥 |
| Etiopisk kalender | 1435 –1436 |
| Hebreewsk kalender | 5203 – 5204 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 1498 – 1499 |
| - *Shaka Samvat* | 1365 – 1366 |
| Iraans kalender | 821 –822 |
| Islaamsk kalender | 847 –847 |

 |

## Bejewenhaiden – Feerfaole – Forfåle – Fuarfalen

## Bäären – Tolaid – Tuläid – Bēren

## Störwen – Sturwen – Stürwen
# Auckland (Nei-Sialun)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

|  |  |
| --- | --- |
| Auckland (Nei-Sialun) (Nei-Sialun)

|  |
| --- |
|   |

 |
| **Auckland** uun Nei-Sialun |

**Auckland** ([ˈɔːk.lənd]; üüb Maori: *Tāmaki-makau-rau* of *Ākarana*) as det gratst steed uun Nei-Sialun. At Steed leit uun a nuurd faan Nuurd-Eilun. Det hee 1.440.300 lidj (2022). Auckland as hoodsteed faan't Auckland Regiuun.

## Geografii

Auckland leit üüb de 380 km lung an tu 80 km briad luntong uun a nuurd faan Nuurd-Eilun. At steed leit twesken tau huuwner: det Manukau-Huuwen uun a süüd, wat tu det Tasman-Sia ferbünjen as an de Waitematā-Huuwen uun a nuurd, wat tu a Pasiifik ferbünjen as. Uun a uast as de Hauraki-Golf, uun a süüduast dön Hunua-Berger, an uun a waast an nuurdwaast dön Waitākere-Berger an öler letjer berger.

## Histoore

At gebiit faan't Auckland faan nü wurd amanbi't juar 1350 faan a Maori besiidelt. Feestmaaget taarpen (üüb Maori: *pā*) wurd uun't gebiit bagd. At steed Auckland wurd de 18. September 1840 grünjlaanjen. At steed wiar faan 1840 tu 1865 at hoodsteed faan Nei-Sialun.

## Kultüür

A Klooktörn uun det University of Auckland
Det gratst uniwersiteet uun Nei-Sialun, det *University of Auckland* (Maori nööm sant 2021: *Waipapa Taumata Rau*; iar *Te Whare Wānanga o Tāmaki-makaurau*), as uun Auckland.

## Kwelen
# Shandong

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Det **Shandong Prowins** uun Schiina
**Shandong** (üüb Schiineesk: 山东省/山東省 *Shāndōng Shěng* ) as en prowins uun det Folksrepubliik faan Schiina. Det hee 95.792.719 lidj (2010). At hoodsteed faan't prowins as Jinan.

## Geografii

Koord faan det **Shandong Prowins**
De Güül Struum leept troch't prowins iin uun a Golf faan Bohai.

### Steeden

Dön tjiin gratst steeden uun't prowins san:

| # | Steed | Lidj (2010) |
| --- | --- | --- |
| 1 | Qingdao | 4.556.077 |
| 2 | Jinan | 3.641.562 |
| 3 | Zibo | 2.261.717 |
| 4 | Yantai | 1.797.861 |
| 5 | Linyi | 1.522.488 |
| 6 | Weifang | 1.261.582 |
| 7 | Tai'an | 1.123.541 |
| 8 | Zaozhuang | 980.893 |
| 9 | Jining | 939.034 |
| 10 | Rizhao | 902.272 |

## Kwelen
# Friedrich II. (Preussen)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Köning **Friedrich di Grat** (amanbi 1763)
**Friedrich II.**, of **Friedrich de Grat** (üüb Tjiisk: *Friedrich der Große*; \* 24. Janewoore 1712 uun Berliin; † 17. August 1786 uun Potsdam), war faan di 31. Mei 1740 köning uun, faan 1772 köning faan Preussen an faan 1740 Markgraaf faan Brandenborig. Uun sin reegiment wurd Schleesien (1740) an at Graafskap Uastfresklun (1744) dialen faan Preussen. Faan 1750 tu 1752 lewet a filosoof Voltaire bi ham uun Potsdam.

## Luke uk diar

 **Commons: Friedrich II. (Preussen)** – Saamling faan biljen of filmer

| Föörgunger | Amt | Efterfulger |
| --- | --- | --- |
| Friedrich Wilhelm I. | **Köning faan Preussen** 1740–1786 | Friedrich Wilhelm II. |
# 1955

|  |
| --- |
| **1955** |
|
◄ | 19. juarhunert | ◄ **20. juarhunert** ► | 21. juarhunert | ►
◄ ◄ | ◄ | 1950 | 1951 | 1952 | 1953 | 1954 | ◄ **1955** ► | 1956 | 1957 | 1958 | 1959 | 1960 | ► | ► ► |

|  |
| --- |
|  **Kalendern** |
|

| Gregoriaans kalender | 1955 *MCMLV* |
| Ab urbe condita | 2708 |
| Armeensk kalender | 1404
*ԹՎ ՌՆԴ* |
| Schineesk kalender | 4651 – 4652
辛午 – 壬未 |
| Etiopisk kalender | 1947 –1948 |
| Hebreewsk kalender | 5715 – 5716 |
| Hindukalendern |  |
| - *Vikram Samvat* | 2010 – 2011 |
| - *Shaka Samvat* | 1877 – 1878 |
| Iraans kalender | 1333 –1334 |
| Islaamsk kalender | 1375 –1375 |

 |

(fe.) **1955** wiar det fiiw-an-föftigst juar faan det 20. juarhunert. At juar begand mä’n Saninj uun de Gregoriaans kalender.

(mo.) **1955** wus dåt fiiwänfüftist iir foon dåt 20. iirhunert. Et iir begand ma’n Saneene önj di Gregoriåånsch Kaläner.

## Bejewenhaiden – Forfåle – Fuarfalen

* 6. April: Anthony Eden wurd premierminister faan det Ferianigt Köningrik.

## Bäären – Tuläid – Bēren

* 28. Janewoore: Nicolas Sarkozy, president foon Frånkrik (2007-2012).
* 20. Maarts: Birgit Hussel, Söl'ring Skuulmaister, Skriiwer en Laboor-Asistentin bi dit Alfred-Wegener-Institut ön List.

## Störwen – Stürwen

* 17. Janewoore: Ingeborg Andresen, skuulmääster an skriiwer faan romoonen an teooterstaken (\* 1878)
* 12. Marts: Charlie Parker, US-amerikoonsk jazz komponist (\* 1920)
* 18. April: Albert Einstein, teoreetisk füüsiker (\* 1879)
* 04. Mei: George Enescu, rumeens komponist (\* 1881)
* 29. Oktuuber: Emil Hansen, mooring dachter (\* 1875)
# Boeun (Lunkreis)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

De **Boeun Lunkreis** uun Süüdkorea an det Nuurd Chungcheong Prowins
De **Boeun Lunkreis** (üüb Koreaans: 보은군 / 報恩郡 *Boeun-gun*) as een faan a lunkreiser uun det Nuurd Chungcheong Prowins. A lunkreis leit uun a maden faan't prowins. Det hee 33.453 lidj (2019).

## Kwelen
# Ho Chi Minh-stää

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

Ho Chi Minh City
**Ho Chi Minh-stää** (iir Saigon) as jü grutste stää önj Vietnam. Jü stää heet 7.113.150 inboogere (2009).
# 9. April

|  |
| --- |
| Histoorisk Juarsdaar Marts - **April** - Mei |
|

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 **·**  | 2 **·**  | 3 **·**  | 4 **·**  | 5 **·**  | 6 **·**  | 7 |
| 8 **·**  | 9 **·**  | 10 **·**  | 11 **·**  | 12 **·**  | 13 **·**  | 14 |
| 15 **·**  | 16 **·**  | 17 **·**  | 18 **·**  | 19 **·**  | 20 **·**  | 21 |
| 22 **·**  | 23 **·**  | 24 **·**  | 25 **·**  | 26 **·**  | 27 **·**  | 28 |
| 29 **·**  | 30 **·**  |  |  |

 |

09. Ferdinand Tönnies † 1936
09. Frank Lloyd Wright † 1959
09. Georgien woort suwereen, 1991
# Jaawa

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Topograafisk Koord faan **JaawaJaawa** (üüb Indoneesk: *Jawa* [dʒawa], üüb Jawaans: ꦗꦮ *Jåwå* [dʒɔwɔ]) as ian faan dön fjauer Grat Sunda-Eilunen faan Indoneesien. Üüb't eilun leit det indoneesk hoodsteed Jakarta.

## Geografii

### Grat steeden

Dön tjiin gratst steeden üüb't eilun san:

1. Jakarta
2. Surabaya
3. Bandung
4. Bekasi
5. Tangerang
6. Depok
7. Semarang
8. Tangerang Selatan
9. Malang
10. Cikarang

En öler steed, Yogyakarta, as wichtig uun det Jawaans kultüür.

### Prowinsen

* Banten
* Maden Jaawa
* Uast Jaawa
* Waast Jaawa
* Jakarta, prowinsfrei hoodsteed
* Yogyakarta Apartig Regiuun, sultanaat
# Itaalien

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Repubblica Italiana |
| --- |
|  |  |
| *Woolspräk:*  |
| *Nasjonoolhymne:*  |
|  |
| Amtsspräke | italienisch |
| Hoodstää | Rom |
| Stootsform | Republiik |
| Gebiit % wååder | 64.589 km² -1,5% |
| Inboogertål (2003) | 301.230 |
| Münt | Euro (EUR) |
| Tidsoone | UTC +1 |
| Fiirdäi | 2 juuni |
| Lönjkoode | ITA |
| Internet TLD | .it |
| Teelefoonforwool | +39 |

 |

**Itaalien**, åmtlik **Italjeensch Republiik**, as en lönj önjt sööden foon Euroopa. Et lönj heet 59.257.566 manschne (önjfång 2021). E hoodstää foont lönj as Rom.

## Geografii

### Stääse

Da tiin grutst stääse önjt lönj san:

| # | Stää | Manschne (2019) |  |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Room | 2.856.133 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Itaalien (Italien)

|  |
| --- |
| **Rom**  |

|  |
| --- |
| Mailand  |

|  |
| --- |
| Neapel  |

|  |
| --- |
| Turiin  |

|  |
| --- |
| Palermo  |

|  |
| --- |
| Genua  |

|  |
| --- |
| Bologna  |

|  |
| --- |
| Florens  |

|  |
| --- |
| Bari  |

|  |
| --- |
| Catania  |

 |

 |
| 2 | Mailand | 1.378.689 |
| 3 | Neapel | 959.188 |
| 4 | Turiin | 875.698 |
| 5 | Palermo | 663.401 |
| 6 | Genua | 578.000 |
| 7 | Bologna | 390.636 |
| 8 | Florens | 378.839 |
| 9 | Bari | 320.862 |
| 10 | Catania | 311.584 |

### Regioone

| # | Noome | Koord |
| --- | --- | --- |
| 1 | Abruzzen |  |
| 2 | Aostadääl |
| 3 | Apuulien |
| 4 | Basilikaata |
| 5 | Emilia-Romagna |
| 6 | Friaul-Juulisk Veneetien |
| 7 | Kalaabrien |
| 8 | Kampaanien |
| 9 | Latium |
| 10 | Liguurien |
| 11 | Lombardei |
| 12 | Marken |
| 13 | Molise |
| 14 | Piemont |
| 15 | Sardiinien |
| 16 | Siziilien |
| 17 | Toskaana |
| 18 | Trentino-Süüdtirool |
| 19 | Umbrien |
| 20 | Veneetien |

## Politiik

Itaalien as sunt e began (1957, as et dåt *Europäisch Wjartschapsgemiinschap* wus) lasmoot foon jü Europäisch Unjoon.

## Kiik uk deer

 **Wikimedia Commons** heet bile unti filme tu: **ItaalienWikimedia-Atlas: Itaalien** – Geografische än histoorische koorde
 **Wikisource: Itaalien**  (tjüsch)
**Wikivoyage Räisfäärer**: **Itaalien** (tjüsch)
## Kwäle
# Michelangelo Merisi da Caravaggio

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Posthuum portreet faan **Caravaggio** (amanbi 1614)
**Michelangelo Merisi da Caravaggio** (kurt **Caravaggio** [karaˈvadd͡ʒo]; \* 29. September 1571 uun Mailand; † 18. Jüüle 1610 uun Porto Ercole, Monte Argentario) wiar en bedüüden italjeens konstmooler uun a barok.
# Hübriid

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

 *Cymbidium* 'Doris' as en hübriid faan *Cymbidium insigne* an *Cymbidium tracyanum*.
En **hübriid** as en suurt faan plaanten of diarten, diar faan üünlik sköölen, slacher, onerslacher of rasen iinkrüsagt wurden as.

## Bispal bi orchideen

* (1)
*Orchis militaris*
* (2)
*Aceras anthropophorum*
* (1×2)
 × *Orchiaceras spurium*
Detdiar hübriid faan jo iarst tau slacher as uun a natüür apkimen.

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Hübriiden** – Saamlang faan bilen of filmer
* Snütjdiart
* Sjiig
# Mööskdiarten

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

| Mööskdiarten |
| --- |
|
Mööskdiarten, uun: Ernst Haeckel, Kunstformen der Natur |
| Süstemaatik |
|

|  |  |
| --- | --- |
| *Rik:* | Diarten (*Metazoa*) |
| *Ufdialang:* | Eumetazoa |
| *Onerufdialang:* | Bilateria |
| *NN:* | Protostomia |
| *Stam:* | Mööskdiarten |

 |
| Wedenskapelk nööm |
| Bryozoa |
| Ehrenberg, 1831 |
| Klasen |
| * Gymnolaemata
* Phylactolaemata
* Stenolaemata
 |

**Mööskdiarten** (Ectoprocta, Bryozoa of Polyzoa) san en stam faan diarten, diar uun't weeder lewe. Jo san böös letj, grater koloniin koon am oober sä üüb song.

## Bilen

* *Eurystomella bilabiata*
* *Reteporella grimaldii*
* *Cristatella mucedo*

## Klasen

* Gymnolaemata
Order: Cheilostomata
Order: Ctenostomata
* Phylactolaemata
Order: Plumatellida
* Stenolaemata
Order: Cyclostomatida

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Mööskdiarten** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikispecies** hää en artiikel tu: **Mööskdiarten**
# Iisentidj

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

|  |
| --- |
| **Föörhistoore** |
| **Holozän** | *(➚ Ääder histoore)* |
| **Iisentidj** |
|   Leed Bronsetidj |   |
|   Madelbronsetidj |
|   Ääder bronsetidj |
| **Bronsetidj** |
|     Kööberstiantidj |   |
|   Jongstiantidj |
| Madelstiantidj |
| **Pleistozän** |     Jongpaläolithikum |   |
|     Madelpaläolithikum |
|     Ualpaläolithikum |
|   Ualstiantidj |
| **Stiantidj** |

At **iisentidj** wiar en eerdtidjääler, huar a minsken begand, iisen tu ferwerkin. Efter stiantidj an bronsetidj wiar at iisentidj det traad wichtag tidjääler uun a luup faan minskelk histoore.

## Ufluup

Jodiar tidjäälern üüb det toofel rochts lep oober ei aueraal tu salew tidj uf. För Denemark hää'am jodiar faasen ütjfünjen:

* Föörröömsk iisentidj (500–1 f.Kr.)
* Röömsk iisentidj (1–375 efter Kr.)
* Germaans iisentidj (375–775 efter Kr.)
	+ Ääler germaans iisentidj (*fulkenwaanrang*)
	+ Jonger germaans iisentidj
* Wikingertidj (775–1050 efter Kr.)

## Kwelen

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Iisentidj** – Saamlang faan bilen of filmer
* Wikinger
# Gregoriaans kalender

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Poop Gregor XIII.
Di **Gregoriaans kalender** woort daalang aueraal üüb a welt brükt. Hi begant mä det juar, huar Jiises Krast bäären wurd, an hää san nööm efter poop Gregor XIII.. Hi as uun't juar 1582 iinfeerd wurden an hää di Juliaans kalender an flook öödern ufliaset. Üs leetst lun hää uk Sjiina di *Gregoriaans kalender* uun't juar 1949 iinfeerd.

## Skregeljuaren

Det wichtagst ferbeedrang jinauer di Juliaans kalender wiar, dat a skregeljuaren genauer fäästlaanj wurd. Arke sjuard juar wiar nü widjerhen en skregeljuar, man a juaren 1700, 1800, 1900, an do 2100, 2200, 2300 an so widjer wurd ütjläät.

A eerd dreit ham ei genau uun 365 daar am a san, an uk ei genau uun 365,25 daar, at san sowat 365,2421 daar. An bi a *Gregoriaans kalender* düüret det juar (uun't madel) 365,2425 daar. Det ment, uun 3000 juar gont di kalender am ään dai ferkiard.

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Wikitable\_calendarWikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Gregoriaans kalender Kalender

Iiwag Gregoriaans kalender mä began üb a 15. Oktuuber 1582
# Muunjonken

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Ufluup faan en muunjonken
En **muunjonken** of **muun-eklips** (faan greks: ἔκλειψις *ékleipsis* = auerloogrin) komt föör, wan di muun faan a eerd dialwiis of hialandaal ferdekt woort, an di muun nian sanlaacht uffeit.

## Muun- an sanjonken

Det tiaknang wiset, hü eerd, san an muun tuenööder stun bi muun- an sanjonken.

Det eerdboon am a san (= ekliptik) as di grat kreis, det muunboon san a letj kreiser.

Bi muun-positsion 1 of 4 koon en muunjonken, bi positsion 2 of 3 koon en sanjonken föörkem.

## Inklinatsion

Inklinatsion tesken muun- an eerdboon, auerdrewen düütelk tiakent. Muunjonken jaft at bluas bi folmuun, auer a eerd do tesken muun an san stäänt. Oober ei bi arke folmuun as en muunjonken, auer det muunboon an a ekliptik ei parallel tuenööder ferluup. Jo san am sowat fiiw graad jinenöder ferkiard (= *inklinatsion*). Jodiar tau boonen skeer enööder amanbi tweisis uun't juar (arke ~173 daar). Sodenang koon tweisis uun't juar en muunjonken föörkem.

## Luke uk diar

 **Commons: Muunjonken** – Saamlang faan bilen of filmer
* Sanjonken

## Futnuuten
# United States Geological Survey

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Kääntiaken faan't **USGS**
A **United States Geological Survey** (USGS) as en wedenskapelk iinrachtang an hiart tu Banluns Ministeerium faan a USA. Hat as det wichtagst steed uun a Ferianagt Stooten för amtelk koorden.

## Apgoowen

A wedenskapslidj faan't USGS onersjük loonskapen an geoloogisk strutuuren uun a Ferianagt Stooten an uk ööder lunen. Jo san fööraal mä sjauer teemoos befaadet:

* Weeder
* Geologii
* Geografii
* Biologii

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: United States Geological Survey** – Saamlang faan bilen of filmer
* Wääbsteed faan't USGS
# Ungaars (Spriik)

|  |
| --- |
|  Tekst üüb Fering |

Koord faan't gebiit faan det **Ungaars Spriik**
Det **Ungaars Spriik** (üüb Ungaars: *Magyar Nyelv* [ˈmɒɟɒr ˈɲɛlv]) as ian Uraalisk Spriik, wat uun Ungarn an dialen faan muar naibüürlunen spreegen wurt. Det as det amtelk spriik faan Ungarn an ian faan dön 24 amtelk spriiken faan det Europeeisk Unioon. Bütj Ungarn wurt det uk faan ungaars gemianskapen uun a süüd faan't Slowakei, a waast faan't Ukraine, a maden an waast faan Rumeenien, a nuurd faan Serbien, a nuurd faan Kroatien an a nuurd faan Sloweenien spreegen. Det wurt uk faan uun ungaars diasporagemianskapen aueraal üüb a wäält spreegen, fööraal uun dön Ferianigt Stooten, Kanada uun Israel. Mä 13 miljuunen spreegern as det efter spreegertaal det gratst lasmaat faan det Uraalisk skööl faan spriiken.

## Luke uk diar

 **Commons: Ungaars (Spriik)** – Saamling faan biljen of filmer
 **Wikibooks: Ungaars** (tjiisk)
# Colorado

|  |
| --- |
|  Täkst aw mooringer frasch |

| **Colorado** |
| --- |
|  (Colorados foone) |  (Colorados säägel) |
| Uukelnoome: | The Centennial State |
| Oufkorting: | **CO** |
|  |
| **Hoodstää** |
Denver |
| **Grutste stää** |
Denver |
| **Guvernöör** |
John Hickenlooper (D) (2007-) |
| **Gebiit**
  - totool
  - lönj
  - wååder
  - önjdiilj wååder | Nr. 8
269.601 km²
268.627 km²
974 km²
0,3 % |
| **Beföljking**
  - totool  | Nr. 22
4.861.515 (2007) |
| **Beföljkingstachthäid**
  - totool  |
18,09 inb./km² |
| **Tuträäs önj e union**
  - nr.
  - dootem |
38
1. beeridmoune (august) 1876 |
| **Tidssoone** | Mountain: UTC -7/-6 |
| **Briidjgrood** | 37°N bit 41°N |
| **Laingdegrood** | 102°W bit 109°W |
| **BriidjLaingdeTopografii**
  - huuchste punkt
  - madelhuuchte
  - läichste punkt | 451 km
612 km

4.399 meeter
2.073 meeter
1.021 meeter |

**Colorado** [kɑləˈɹɑdoʊ] as sunt 1876 en diiljstoot foon da Feriind Stoote. E diiljstoot läit önj't weesten foon't lönj. Önj't norden läit Wyoming, önj't nordååsten Nebraska, önj't ååsten Kansas, önj't söödååsten Oklahoma, önj't sööden New Mexico än önj't weesten Utah. Dåt heet 5.758.736 manschne (2019). E hoodstää foon e diiljstoot as Denver.

## Geografii

Colorado as di oochtgrutste diiljstoot önj da Feriind Stoote.

E Rocky Mountains lade önj't weesten foon e diiljstoot. E Great Plains lade önj't ååsten.

### Indiiling foon Ferwalting

Colorado heet 64 *counties*:

Kiik uk deer: List foon Counties önj Colorado

### Stääse

Da tiin grutste stääse önj e diiljstoot san:

| # | Stää | Manschne (2019) | Koord |
| --- | --- | --- | --- |
| 1 | Denver | 727.211 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Colorado (Colorado)

|  |
| --- |
| Denver  |

|  |
| --- |
| Colorado Springs  |

|  |
| --- |
| Aurora  |

|  |
| --- |
| Fort Collins  |

|  |
| --- |
| Lakewood  |

|  |
| --- |
| Thornton  |

|  |
| --- |
| Arvada  |

|  |
| --- |
| Westminster  |

|  |
| --- |
| Pueblo  |

|  |
| --- |
| Centennial  |

 |

 |
| 2 | Colorado Springs | 478.221 |
| 3 | Aurora | 379.289 |
| 4 | Fort Collins | 170.243 |
| 5 | Lakewood | 157.935 |
| 6 | Thornton | 141.464 |
| 7 | Arvada | 121.272 |
| 8 | Westminster | 113.166 |
| 9 | Pueblo | 112.361 |
| 10 | Centennial | 110.937 |

## Kwäle

## Sii uk

 **Commons: Colorado** – Soomling foon bile än filme
39-105.5
# CGS-süsteem

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Det **CGS-süsteem** wiar en internatjunaal ferianboorang för ianhaiden uun a füsiik sant 1874. Det kaam ütj at ingelsk an mend: **c**entimeter, **g**ram, **s**econd.

Det CGS-süsteem as det grünjlaag faan't "Gauß-süsteem".

1889 wurd det CGS-süsteem faan't MKS-süsteem ufliaset, det mend: **m**eeter, **k**ilogram an **s**ekund.

Det hää häälen bit 1960, do kaam det SI-süsteem.
# Kyrilisk skraft

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

Huar daalang kyrilisk skraft brükt woort:
- ﻿alian üs amtelk skraft

- ﻿bitu latiinsk skraft

At **kyrilisk skraft** woort fööraal för slaawisk spriaken uun Euroopa an Aasien brükt. Hat gongt üüb Kyrill faan Saloniki (826–869) turag. Hi hää oober goorei *kyrilisk*, man det föörgungerskraft *glagolitisk* brükt.

## Feranrangen

| Kyrilisk | Began | üs ferglik: latiinsk |
| --- | --- | --- |
| neimuudis | amskrewen | ualkyrilisk | glagolitisk | greks |
|  | a |  |  |  | A a |
| – | ja |  |  |  | — |
|  | b |  |  |  | B b |
|  | v |  |  | V v |
|  | g, h |  |  |  | C c G g |
|  | g |
|  | gj |
|  | d |  |  |  | D d |
|  | e |  |  |  | E e |
|  | jo |
|  | ė |
|  | je |  |
|  | ž |  |  | — | — |
|  | z |  |  |  | Z z |
|  | i |  |  |  | I i |
|  | y |
| () | ḟ |  |  |  | — |
|  | ï |  |  |  | I i |
|  | ï |
|  | j | — | — | J j |
|  | ć |  |  | — | — |
|  | đ |
|  | k |  |  |  | K k |
|  | ḱ |
|  | l |  |  |  | L l |
|  | lj |
|  | m |  |  |  | M m |
|  | n |  |  |  | N n |
|  | nj |
| – | x, ks |  | — |  | (X x) |
|  | o |  |  |  | O o |
|  | p |  |  |  | P p |
|  | r |  |  |  | R r |
|  | s |  |  |  | S s |
|  | ʒ |  |  |
|  | t |  |  |  | T t |
|  | u |  |  | ΟΥ ου  | U u V v W w Y y |
|  | ŭ |
| () | ÿ |  |  |
|  | f |  |  |  | F f |
|  | ch |  |  |  | (H h) |
| – | ō |  |  |  | — |
|  | c |  |  | — | — |
|  | dž |
|  | č |  |  | hebr. צ  |
|  | š |  |  | hebr. ש  |
|  | šč, št |  |  |  | – |
| – | ps |  | — |
|  | ”, ă, ъ |  |  | — | — |
|  | y |  |  | — | — |
|  | ’, ь |  |  | — | — |
| () | ě |  |  | — | — |
|  | ju |  | – |  | – |
|  | ja, ę |  |  | — | — |
| () | ă, ǫ |  | — | — |
| – | ję |  | — | — |
| s.o. | jǫ |  | — | — |

## Luke uk diar

 **Wikimedia Commons** hää bilen of filmer tu: **Kyrilisk alfabeet**
# Hardware

|  |
| --- |
| Tekst üüb Öömrang |

En PC mä sin komponenten
**Hardware** (ˈhɑːdˌwɛə) as en saamelnööm för aal a *füüsisk* komponenten faan en kompjuutersüsteem.

Di nööm jinauer stäänt det **software**, det san kompjuuterprogramen an dooten, diar ferwerket wurd.

Uun ingelsk spreegen lunen woort det wurd uk noch brükt för *iisenwaaren*, uun ööder lunen san oober leewen kompjuuterdialen mend.

## Baudialen

Tu't hardware hiart eegentelk ales, wat dü uunreer könst, letj elektroonisk baudialen of uk grater komponenten. Tu en PC hiar fööraal:

* Höske mä traafo (6)
* Grünjburd (*mainboard*) (1)
* Hoodreegner (*central processing unit - CPU*) (2, 3)
* Fäästplaad (*hard disc*), uk mobiil (7)
* CD- of DVD-braaner (8)
* Spiiker (*memory*, *RAM*) (4)
* Mobiil spiiker (*USB stick*)
* Steegkoorden för aparte apgoowen (graafikkoord, TV-koord, tuunkoord, näätferbinjang ... *expansion card*) (5)
* Bilskirem (*monitor*) (9)
* Müs (*mouse*) (11)
* Kaiburd, tastatuur (*keyboard*) (10)
* Druker (*printer*)

## Bilen

* Grünjburd
* Steegkoord
* Hoodreegner
* Keeler för di hoodreegner
* Spiikermoduul

## Luke uk diar

 **Commonskategorii: Hardware** – Saamlang faan bilen of filmer
 **Wikibooks: Hardware** (sjiisk)